የኢትዮጵያና ሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ መክሸፍ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና፡ ታሪካዊ ስህተትን የማስወገድ “በስውር የተገኘ በረከት”

የኢትዮጵያና ሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ መክሸፍ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና፡ ታሪካዊ ስህተትን የማስወገድ “በስውር የተገኘ በረከት”

የዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ መከራከሪያ መነሻ እና የታሪክ ዳራ

እ.ኤ.አ. ጁላይ 10 ቀን 2026 በወጣው ዘ ሶማሊ ዋየር (The Somali Wire) እትም ቁጥር 965 ላይ የታተመው የዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ መጣጥፍ በኢትዮጵያ እና በሶማሊላንድ መካከል ተፈርሞ በነበረው እና በአሁኑ ወቅት በክሽፈት ደረጃ ላይ በሚገኘው የመግባቢያ ሰነድ (MoU) ላይ ሰፊ ትንተና አቅርቧል ። ዶክተር አህመድ በሃርጌሳ የሚገኘው አባርሶ ቴክ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዝዳንት እና የተግባራዊ ምርምርና ስልጠና ተቋም (IPRT) ዋና ዳይሬክተር ሲሆኑ፣ ቀደም ሲል በጆንስ ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የህክምና ትምህርት ቤት ረዳት ፕሮፌሰር እና በፓሪስ ፓስተር ኢንስቲትዩት ተመራማሪ በመሆን ያገለገሉ ታዋቂ ምሁር ናቸው ። የእሳቸው ዋና መከራከሪያ ሃሳብ የዚህ መግባቢያ ሰነድ መስተጓጎል ኢትዮጵያ ታላቅ ታሪካዊ ምዕራፍ እንድታጣ ቢያደርጋትም፣ ለሶማሊላንድ ግን ታሪካዊ ስህተትን እንድታስወግድ የረዳ “በስውር የተገኘ ታላቅ በረከት” (Blessing in disguise) ሆኖላታል የሚል ነው [Image]።

ይህ “በስውር የተገኘ በረከት” የሚለው እሳቤ በሶማሊላንድ ፖለቲካዊ ታሪክ ውስጥ አዲስ አይደለም ። እ.ኤ.አ. በ2014 የሀገሪቱ የኃይል እና ማዕድን ሚኒስትር የነበሩት ሁሴን አብዲ ዱአሌህ፣ ሶማሊላንድ ዓለም አቀፍ እውቅና ባለማግኘቷ ምክንያት ቀጥተኛ የውጭ እርዳታ አለማግኘቷን እንደ ትልቅ በረከት ገልጸውት ነበር ። ይህም ሀገሪቱን ከውጭ ዕዳ ነጻ በማድረግ፣ በስደት በሚኖሩ ዜጎች የገንዘብ ዝውውር እና በራሷ የሀብት ምንጮች ላይ የተመሰረተ ጠንካራ እና ሉዓላዊ የራስ መተማመን ስነ-ልቦና ያላት ዴሞክራሲ እንድትገነባ ረድቷታል ። ዶክተር አህመድም በአሁኑ ወቅት የMoU ስምምነቱ መክሸፍ በተመሳሳይ መልኩ ሶማሊላንድን ከከፋ ስልታዊ አደጋ የታደገ ታሪካዊ ክስተት እንደሆነ ይከራከራሉ ።

የጥር 2024 ስምምነት እና የስልታዊ ቁማሩ ውስጣዊ ቅራኔዎች

ስምምነቱ በጥር 1 ቀን 2024 በሶማሊላንድ የቀድሞ ፕሬዝዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ እና በኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ መካከል ሲፈረም የቀጠናውን ጂኦፖለቲካ ሙሉ በሙሉ የሚቀይር ታሪካዊ ክስተት ተደርጎ ተወስዶ ነበር ። የዚህ ስምምነት ዋና ዓላማ ሶማሊላንድ ለኢትዮጵያ በባብ አል-ማንደብ ወሽመጥ ላይ ለ50 ዓመታት የሚቆይ የ20 ኪሎ ሜትር የባህር ዳርቻ ኪራይ ለጦር ሰፈር እንድትሰጥ እና በምላሹ ኢትዮጵያ ለሶማሊላንድ ሉዓላዊ እውቅና እንድትሰጥ ነበር ። ሆኖም ይህ ስምምነት ከመጀመሪያው ጀምሮ በበርካታ ውስጣዊ ቅራኔዎች የተሞላ ነበር ።

የመጀመሪያው ቅራኔ የስምምነቱ ህጋዊ መዋቅር ደካማነት ነው ። ስምምነቱ የተፈረመው እንደ አስገዳጅ ዓለም አቀፍ ውል ሳይሆን እንደ መግባቢያ ሰነድ (MoU) በመሆኑ እና ይዘቱም በሚስጥር መያዙ በሶማሊላንድ ህዝብ ዘንድ ከፍተኛ ጥርጣሬን ፈጥሮ ነበር ። ይህ ሚስጥራዊ አያያዝ ሶማሊላንድ በታሪክ ከምትታወቅበት ግልጽነት ባለው እና በጋራ ምክክር ላይ በተመሰረተ የዴሞክራሲ አካሄድ ጋር የሚቃረን ነበር ። በተጨማሪም የስምምነቱ የጊዜ ሰሌዳ ማለትም ኢትዮጵያ ወደቡን ከመረከቧ በፊት ወይስ በኋላ እውቅና ትሰጣለች የሚለው ጥያቄ ግልጽ ባለመሆኑ በሀርጌሳ እና አዲስ አበባ መካከል የፍላጎት መዛባት ፈጥሮ ነበር ።

ቀጠናዊ እና ዓለም አቀፋዊ ግብረመልሶች፡ የውክልና ጦርነት ስጋቶች

የMoU ስምምነቱ ይፋ መደረግ በቀጠናው ላይ ታይቶ የማይታወቅ የዲፕሎማሲ ቀውስ እና የጦርነት ስጋት አስከትሏል ። የሶማሊያ ፌደራል መንግስት ስምምነቱን ሉዓላዊነቱን የጣሰ ወረራ አድርጎ በመፈረጅ ሙሉ በሙሉ ውድቅ አደረገው ። ሞቃዲሾ ይህንን አጋጣሚ በመጠቀም ከቱርክ እና ግብፅ ጋር አዳዲስ ወታደራዊ ስምምነቶችን ፈጠረች ። በተለይም የግብፅ ጦር ኃይል በአዲሱ የአፍሪካ ህብረት የሶማሊያ ድጋፍ እና ማረጋጊያ ተልዕኮ (AUSSOM) ስር በሶማሊያ ምድር ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ እንዲሰማራ መፈቀዱ የቀይ ባህርን ፍጥጫ በቀጥታ ወደ ሶማሊላንድ በር ያመጣ ክስተት ነበር ።

በሌላ በኩል ጅቡቲ በኢኮኖሚ ህልውናዋ ላይ የተጋረጠባትን ስጋት ተከትሎ በስምምነቱ ላይ ከፍተኛ ተቃውሞ አሰማች ። የጅቡቲ ኢኮኖሚ ከ95% በላይ በኢትዮጵያ ገቢና ወጪ ንግድ ላይ ጥገኝነት ያለው በመሆኑ፣ ኢትዮጵያ ወደ በርበራ ወደብ የምታደርገው ሽግግር ጅቡቲን ክፉኛ አስደንግጧት ነበር ። በዚህም ሳቢያ የጅቡቲው ፕሬዝዳንት እስማኤል ዑመር ጌሌ በሶማሊላንድ ውስጥ አለመረጋጋት ለመፍጠር የሚንቀሳቀሱትን የአውዳል ግዛት ንቅናቄ (Awdal State Movement) እና የኤስ.ኤ.ሲ-ኻቱሞ (SSC-Khaatumo) አመራሮችን በሀገራቸው በማስተናገድ በሶማሊላንድ ላይ የውክልና ግፊት ማሳደር ጀምረው ነበር ።

በተጨማሪም ዓለም አቀፍ ጫናዎች በኢትዮጵያ ላይ በርትተው ነበር ። የቀድሞው የሶማሊላንድ ፕሬዝዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ በታህሳስ 2025 በሰጡት ቃለ ምልልስ እንደገለጹት፣ የአፍሪካ ህብረት፣ የዓረብ ሊግ እና የአሜሪካ መንግስት ስምምነቱን በጽኑ ተቃውመውታል ። የአፍሪካ ህብረት ኢትዮጵያ ከስምምነቱ ካልወጣች ዋና መሥሪያ ቤቱን ከአዲስ አበባ ለማዛወር መወያየቱ ኢትዮጵያ ስምምነቱን በዝምታ እንድታቀዘቅዘው ካስገደዷት ዋና ዋና ምክንያቶች አንዱ ነበር ።

የአብዲራህማን ኢሮ አዲሱ የዲፕሎማሲ ስትራቴጂ እና የሀይል አሰላለፍ ሽግግር

በመግባቢያ ሰነዱ ሳቢያ የተፈጠረው የውስጥ ፖለቲካ ቅሬታ በሶማሊላንድ የምርጫ ሂደት ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድሯል ። የዋዳኒ (Waddani) ፓርቲ እጩ የነበሩት አብዲራህማን ኢሮ የሙሴ ቢሂ መንግስት ስምምነቱን በምስጢር መያዙን በመተቸት እና ህዝባዊ መግባባትን ባለመፍጠሩ የተፈጠረውን ቅሬታ በመጠቀም ምርጫውን አሸንፈው ወደ ስልጣን መጥተዋል ። ፕሬዝዳንት ኢሮ ወደ ስልጣን ከመጡ በኋላ የሶማሊላንድን የውጭ ፖሊሲ ከቀድሞው ጠብ አጫሪ አካሄድ ወደ ረብሻ-አልባ እና ሚዛናዊ ዲፕሎማሲ ቀይረውታል ።

አዲሱ አስተዳደር በመጀመሪያ ደረጃ ወደ ጅቡቲ በማቅናት ከጎረቤት ሀገር ጋር የነበረውን የሻከረ ግንኙነት በማደስ፣ ጅቡቲ በሶማሊላንድ ምዕራባዊ ድንበር ላይ ትደግፋቸው የነበሩትን አማፂያን እንቅስቃሴ እንድታቆም አድርጓል ። በሁለተኛ ደረጃ፣ ሶማሊላንድ “እውቅናን ከመጠበቅ” ወደ “እውቅናን የማይቀሬ የማድረግ” (making recognition undeniable) አዲስ ስትራቴጂካዊ ሽግግር አድርጋለች ። ለዚህም ማሳያ የሚሆነው በታዋቂው እንግሊዛዊ ፖለቲከኛ ሰር ጋቪን ዊሊያምሰን የሚመራውን የሶማሊላንድ የነጻነት እና እውቅና ተቋም (SIRI) ማቋቋሟ ነው ።

ይህ አዲስ አካሄድ እ.ኤ.አ. በዲሴምበር 2025 እስራኤል ለሶማሊላንድ የሰጠችውን ታሪካዊ ሉዓላዊ እውቅና ተከትሎ ይበልጥ ጎልብቷል ። ፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ በጁን 2026 ወደ እስራኤል ያደረጉት ይፋዊ የሥራ ጉብኝት፣ ከፕሬዝዳንት ይስሐቅ ሄርዞግ እና ከጠቅላይ ሚኒስትር ቤንያሚን ኔታንያሁ ጋር የተደረገው ከፍተኛ ውይይት፣ እንዲሁም በኢየሩሳሌም አዲስ የሶማሊላንድ ኤምባሲ መከፈቱ ሶማሊላንድ በተናጠል ከሚደረጉ አደገኛ የጦር ሰፈር ኪራይ ስምምነቶች ውጪ አስተማማኝ ዓለም አቀፍ እውቅና ማግኘት እንደምትችል በተግባር ያሳየ ክስተት ሆኗል ።

የስምምነቱ ትግበራ አደጋዎች እና የመክሸፉ ስልታዊ ጥቅሞች ንፅፅር

የመግባቢያ ሰነዱ ቢተገበር ኖሮ ሊከሰቱ የሚችሉትን ቀውሶች እና አሁን ስምምነቱ በመስተጓጎሉ የተፈጠረውን የተረጋጋ ጂኦፖለቲካዊ እውነታ በሚከተለው ሰንጠረዥ ማነጻጸር ይቻላል።

የስልታዊ ግምገማ ዘርፎች

የመግባቢያ ሰነዱ ቢተገበር ኖሮ ሊከሰቱ የሚችሉ አደጋዎች

የመግባቢያ ሰነዱ በመስተጓጎሉ እና በአዲሱ ፖሊሲ የተገኘው እውነታ

የቀይ ባህር ደህንነት

የቀይ ባህር ወታደራዊ ውጥረት በቀጥታ ወደ ሶማሊላንድ የባህር ዳርቻ መምጣት እና የባብ አል-ማንደብ ቀውስ ሰለባ መሆን ።

የባህር ዳርቻው ሉዓላዊነት ሳይደፈር መቆየት እና የውጭ ወታደራዊ ፍጥጫዎችን ማስቀረት መቻል ።

የጎረቤት ሀገራት ግንኙነት

ከጅቡቲ ጋር ፍፁም ጠላትነት መፍጠር እና ጅቡቲ የአውዳል እና የኤስ.ኤስ.ሲ አማፂያንን እንድትደግፍ በር መክፈት ።

ከጅቡቲ ጋር ግንኙነትን ማደስ እና በምዕራባዊ እና ምስራቃዊ ድንበሮች ላይ የሚነሱ ግጭቶችን ማርገብ መቻል ።

ቀጠናዊ የውክልና ጦርነት

በግብፅ እና በኢትዮጵያ መካከል ለሚደረገው የቀጠናው የበላይነት ፉክክር ሶማሊላንድ ዋነኛ የውክልና የጦር ሜዳ መሆን ።

ከቀጥተኛ ቀጠናዊ ፍጥጫዎች ራስን ማግለል እና የሶማሊላንድን ሰላማዊ ዴሞክራሲያዊ ምስል ጠብቆ ማቆየት ።

የእውቅና ማግኛ ስልት

በአንድ አስተማማኝ ባልሆነ እና በውስጥ ቀውስ ውስጥ በሚገኝ አጋር (ኢትዮጵያ) ላይ ብቻ ሙሉ በሙሉ ጥገኝነት መፍጠር ።

ከተለያዩ ዓለም አቀፍ አጋሮች (ለምሳሌ ከእስራኤል የተገኘው እውቅና) ጋር የተመጣጠነ እና ተቋማዊ ግንኙነት መመስረት ።

የሀገር ውስጥ ፖለቲካ

የስምምነቱ ይዘት ግልጽ ባለመሆኑ በሀገር ውስጥ ተቃዋሚዎች እና እስላማዊ ኃይሎች መካከል የሚነሳው ህዝባዊ አመጽ መባባስ ።

በአዲሱ ፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ መሪነት አገራዊ ስምምነትን መልሶ መገንባት እና የፖለቲካ መረጋጋትን ማጠናከር ።

ማጠቃለያ እና ቀጣይ የጂኦፖለቲካዊ አቅጣጫዎች

በዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ የቀረበው ጥልቅ ትንተና እንደሚያሳየው፣ የመግባቢያ ሰነዱ መክሸፍ ለሶማሊላንድ ውድቀት ሳይሆን በተቃራኒው ራሷን ከትልቅ ታሪካዊ ስህተት ያዳነችበት ስልታዊ በረከት ነው ። ሶማሊላንድ ላለፉት ሦስት አሥርተ ዓመታት የገነባችው ሰላማዊ፣ ዴሞክራሲያዊ እና ሉዓላዊ መዋቅር የመነጨው ከውጭ ኃይሎች በሚገኝ ድጋፍ ሳይሆን በራሷ ዜጎች ጥረት እና ታሪካዊ ፅናት ነው ።

የቀድሞው ስምምነት ቢተገበር ኖሮ ሶማሊላንድን በቀጠናው ካሉ ትልልቅ ወታደራዊ ፍጥጫዎች ጋር በማቆራኘት የውስጥ ሰላሟን እና ሉዓላዊነቷን አደጋ ላይ የሚጥል ነበር ። አሁን ባለው ሁኔታ ግን፣ ሀገሪቱ በፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ መሪነት የምትከተለው አዲስ ሚዛናዊ እና ተቋማዊ የውጭ ፖሊሲ፣ ከጎረቤቶች ጋር ሰላምን እየገነባች ዓለም አቀፍ እውቅናዋን ይበልጥ አስተማማኝ እና የማይቀሬ በሆነ መንገድ እንድታስገንዝብ አስችሏታል ። ይህ የፖለቲካ ሽግግርም ሶማሊላንድ በቀጣይ የምስራቅ አፍሪካ ቀንድ የዲፕሎማሲ ምህዳር ውስጥ እንደ ብስል እና አስተማማኝ ሀገር እንድትወጣ የሚያደርጋት ታሪካዊ ምዕራፍ ነው።

 

ሁለት ገፅታ ያለው ቴክኖክራት፡ የፖለቲካ ህልውና፣ ይፋዊ ታማኝነት እና የማሞ ምህረቱ የኋሊት ተቃውሞ በኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ

ሁለት ገፅታ ያለው ቴክኖክራት፡ የፖለቲካ ህልውና፣ ይፋዊ ታማኝነት እና የማሞ ምህረቱ የኋሊት ተቃውሞ በኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ

የማሞ ምህረቱ ድርብ ማንነት፡ ይፋዊ ታማኝነት ከኋሊት ተቃውሞ አንጻር

በከፍተኛ ሁኔታ ማዕከላዊ በሆኑ መንግስታት ውስጥ የገንዘብ ፖሊሲ ማሻሻያ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ፣ ብዙውን ጊዜ በፖሊሲ አውጭው ይፋዊ አፈጻጸም እና በውስጣዊ አቋማቸው መካከል ከፍተኛ መለያየትን ይፈጥራል። በኢትዮጵያ 10ኛው የብሔራዊ ባንክ ገዢ ማሞ ምህረቱ ሥር በተካሄደው የማክሮ ኢኮኖሚ ሽግግር፣ ይህ መለያየት ከፍተኛ የሆነ የተዓማኒነት ቀውስ አስከትሏል። በጥር 2015 ዓ.ም (January 2023) የኢትዮጵያን የፋይናንስ መዋቅር በነፃ ገበያ መርህ ለማሻሻል የተሾሙት ማሞ ምህረቱ፣ የሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ (HGER) አጀንዳ ዋነኛ አስፈጻሚ እና ይፋዊ ገጽታ ነበሩ። በእሳቸው መሪነት የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ (NBE) በሐምሌ 2016 ዓ.ም (July 2024) አወዛጋቢውን የኢትዮጵያን ብር በነፃ ገበያ የመተመን (float) ውሳኔ ተግባራዊ አደረገ። ይህ ውሳኔ በዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) እና በምዕራባውያን አጋሮች የገበያ መረጋጋትን ለመፍጠር እንደ ታሪካዊ ምዕራፍ የተወደሰ ቢሆንም፣ በአገር ውስጥ ግን ፈጣን የገንዘብ ግሽበትና ሰፊ የኑሮ ውድነት በማስከተሉ ክፉኛ ተገምግሟል።

በስልጣን ዘመናቸው ማሞ ምህረቱ እነዚህን አስገዳጅ የገበያ ማስተካከያዎች እንደ ታላቅ፣ የተሟላ እና ሁሉን አቀፍ የኢኮኖሚ ድል በመቁጠር ለኢትዮጵያ ሕዝብ የእንኳን ደስ አላችሁ መልዕክት አስተላልፈው ነበር። ይህ ይፋዊ መግለጫ ዝቅተኛ ገቢ ያላቸው የህብረተሰብ ክፍሎች በፍጥነት ወደ ድህነት ከመግባታቸው እውነታ ጋር ፍፁም የሚቃረን ነበር።

ከነሐሴ 28 ቀን 2017 ዓ.ም (September 3, 2025) ድንገተኛ የስልጣን መልቀቃቸው በኋላ የወጡ መረጃዎች እና የማህበራዊ ሚዲያ ፍንጮች እንደሚያሳዩት፣ ማሞ ምህረቱ በወቅቱ በጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ ተገደው እንጂ በዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) የተጫነውን የብር የመተመን ውሳኔ በግል አጥብቀው ይቃወሙ እንደነበር ለቅርብ ጓደኞቻቸው ይናገሩ እንደነበር ታውቋል።

ይህ መገለጥ የእሳቸውን ታሪክ "ማሞ ሌላ መታወቂያው ሌላ" በሚለው ታዋቂ የኢትዮጵያውያን ብሂል የሚገለጽ፣ በተግባራዊ የቴክኖክራት ስልጣናቸው እና በውስጣዊ አቋማቸው መካከል ያለውን ሰፊ ተቃርኖ የሚያሳይ ዋነኛ ማሳያ አድርጎታል።

የትንተና ዘርፍ

ይፋዊ የፖሊሲ አቋም (ጥር 2015 – ነሐሴ 2017)

የኋሊት/የውስጥ ትረካ

ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ተፅዕኖ

የምንዛሬ ተመን ሥርዓት

የብር ዋጋ በገበያ እንዲወሰን አጥብቀው ተሟግተዋል፤ ይፋዊው እና ትይዩ የምንዛሬ ገበያ ልዩነት መጥበቡን አወድሰዋል።

የ IMF ስምምነት በብሔራዊ ባንኩ ላይ በሥራ አስፈጻሚው የተጫነ መሆኑንና ያለጊዜው መሆኑን አስጠንቅቀው እንደነበር በግል ገልጸዋል።

ብር ከ 120% በላይ እንዲቀንስ በማድረግ የሀገር ውስጥ የመግዛት አቅምን እና ቁጠባን አውድሟል።

ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ግምገማ

ሪፎርሙ "ሁሉን አቀፍ" እንደሆነና የዋጋ ግሽበትንና ንግድን ለመቆጣጠር ከሚጠበቀው በላይ ስኬታማ መሆኑን አውጀዋል።

ራሳቸውን ከተፈጠረው የዋጋ ንረትና መዋቅራዊ አለመረጋጋት ለማራቅ ሞክረዋል።

ሰፊ የምግብ ዋስትና ቀውስ በመፍጠር በ2016 አጋማሽ ከ 10.9 ሚሊዮን በላይ ዜጎችን ለከፍተኛ ረሃብና ተጋላጭነት ዳርጓል።

ምሁራዊ እና ይፋዊ ክርክሮች

ረሃብና የዋጋ ግሽበትን የሚያስጠነቅቁትን ምሁራን "ሀሰተኛ መረጃ" ያሰራጫሉ በማለት ከሰዋል።

ራሳቸውን የሥራ አስፈጻሚው የበላይነት እና የፖለቲካ ጫና ሰለባ አድርገው አቅርበዋል።

በተቋማት ላይ ያለው እምነት እንዲናጋ አድርገዋል፤ መዋቅራዊ ትችቶች ከፖሊሲ ውይይት እንዲገለሉ ተደርገዋል።

የተቋማዊ ነፃነት

ብሔራዊ ባንክ ከፋይናንስ ሚኒስቴር ህጋዊ ነፃነት እንዲኖረው አዲስ አዋጅ አርቅቀዋል።

ከጤናማ የኢኮኖሚ እሳቤ ይልቅ ለፖለቲካዊ አጀንዳዎች ተገዢ በመሆን የሥራ አስፈጻሚውን ትዕዛዝ ፈጽመዋል።

ብሔራዊ ባንክ ለጠቅላይ ሚኒስትሩ የሃብት ፍላጎት ተገዢ መሆኑ በተግባር ተረጋግጧል።

ዲስኩርን መቆጣጠር፡ ያለጊዜው የተነሱ የሪፎርም ማስጠንቀቂያዎችን ማፈን

በማሞ ምህረቱ የገዢነት ዘመን የማክሮ ኢኮኖሚ ማረጋጊያ መርሃ ግብሩ ተግባራዊ የተደረገው የሃሳብ ነጻነትንና ዲስኩርን በከፍተኛ ሁኔታ በመቆጣጠር ነበር። የምንዛሬ ተመን በነፃ ገበያ ከመወሰኑ በፊት፣ ታዋቂ የሀገር ውስጥ የኢኮኖሚ ባለሙያዎች፣ የምርምር ተቋማት እና የፖሊሲ ተንታኞች ስለ ማሻሻያው የጊዜ ምርጫ አጠቃላይ ማስጠንቀቂያዎችን አቅርበው ነበር። እነዚህ ባለሙያዎች ሥር የሰደደ የመዋቅር ችግር ባለበት፣ አነስተኛ የውጭ ምንዛሬ ክምችት ባለበት እና ቀጣይነት ያለው ግጭት ባለበት ኢኮኖሚ ውስጥ ነፃ የምንዛሬ ተመንን መፍቀድ ጊዜውን ያልጠበቀ ነው ሲሉ ተከራክረዋል። የብሔራዊ ባንክ የምንዛሬ ቁጥጥርን ማላላቱ ፈጣን የዋጋ ግሽበትን፣ የአስፈላጊ ምርቶች ዋጋ መናርን እና በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ዜጎችን ለረሃብና ለምግብ ዋስትና እጦት እንደሚዳርግ አስጠንቅቀዋል።

ማሞ ምህረቱ ግን ከነዚህ ሙያተኞች ጋር መረጃን መሰረት ያደረገ ይፋዊ ውይይት ከመፍጠር ይልቅ፣ በባንኩ ስም የአገር ውስጥ ተቺዎችን የማሳጣት ስራ ሰርተዋል። ማሞ ምህረቱ እና ከፍተኛ የባንኩ ተቆጣጣሪዎች የመንግስት ሚዲያዎችን በመጠቀም፣ ተቺዎቹ የፋይናንስ ዘርፉን ለማናጋት እና የምንዛሬ ስጋት ለመፍጠር "ሀሰተኛ፣ መሰረተ-ቢስ እና አሳሳች መረጃ" ያሰራጫሉ በማለት ከሰዋል። የ IMF ድጋፍ ያለበትን መርሃ ግብር ምንም እንከን የሌለበትና በከፍተኛ ደረጃ የታቀደ እንደሆነ አድርገው በማቅረብ፣ የመዋቅራዊ ዝግጁነት እጥረቶችን የሚያሳዩ ማስረጃዎችን አፍነዋል። የባለሙያዎችን ማስጠንቀቂያ "የሀሰት መረጃ" በማለት በመፈረጅ፣ ብሔራዊ ባንኩ በኢኮኖሚ ዲስኩር ላይ የበላይነትን የያዘ ሲሆን ይህም ሥራ አስፈጻሚውን ከተጠያቂነት እንዲከላከል እና የፖሊሲው መዋቅራዊ ድክመቶች ሳይፈቱ እንዲቀሩ አድርጓል።

የኋሊት ትግል ተቃርኖ፡ መልቀቂያ፣ ማስገደድ እና "የደነዘዘ ቢላ" ዘይቤ

ማሞ ምህረቱ ከስልጣን ከወጡ በኋላ የማክሮ ኢኮኖሚ ማሻሻያውን እንደ መቃወም ማሳየታቸው በኢትዮጵያ ህዝብና በባለሙያዎች ዘንድ ከፍተኛ ትችት አስከትሏል። በፖለቲካዊ ኢኮኖሚ ውስጥ፣ የአንድ ቴክኖክራት ታማኝነት የሚለካው በስልጣን ላይ እያለ የፖሊሲ መርሆዎችን ለመከላከል በሚያደርገው ጥረት ነው።

የሀገር ውስጥ ተቺዎች እንደሚያመለክቱት፣ ማሞ ምህረቱ ራሳቸውን የ IMF ስምምነት ተቃዋሚ አድርገው ለማቅረብ ያደረጉት ሙከራ፣ ካስከተለው ኢኮኖሚያዊ ውድቀት ራሳቸውን ለማንጻት ያደረጉት ስሌት ነው። በይፋዊው መድረክ ይህ አቋማቸው "አኩራፊ ታጋዮች" ከሚባሉት የቀድሞ ባለስልጣናት ተርታ የሚያሰልፋቸው ነው ተብሏል። እነዚህ ባለስልጣናት ህዝባዊ መርሆዎቻቸው እና ለድሆች ያላቸው ተቆርቋሪነት የሚከሰተው ከስልጣን ከተወገዱ ወይም ደህንነቱ የተጠበቀ መውጫ ካገኙ በኋላ ብቻ ነው።

ዋነኛው ትችት የሚያተኩረው፣ ገዢው የምንዛሬ መተመኑ ህዝቡን ለድህነት እንደሚዳርግ ካወቁ፣ በስልጣን ላይ እያሉ መታገል ወይም ከመተግበሩ በፊት ስራቸውን በይፋ መልቀቅ ነበረባቸው በሚለው ላይ ነው። በብሔራዊ ባንክ መሪነት በመቀጠል፣ ፖሊሲውን በፓርላማ በመከላከል እና የአገር ውስጥ ባለሙያዎችን በማፈን፣ የማሻሻያውን ጎጂ ምዕራፍ ዋነኛ መሣሪያ ለመሆን መርጠዋል። ይህ ባህሪያቸው በህዝባዊ ውይይቶች "ከጀርባ በደነዘዘ ቢላ መረዳት"—መጀመሪያ በፖሊሲ አስፈጻሚነት የዜጎችን የመግዛት አቅምና ቁጠባ ማውደም፣ ከዚያም ደግሞ እንደ ተቆርቋሪ ሆኖ ብቅ ማለት ተብሎ ተተርጉሟል።

ይህ የቴክኖክራቱ የግል ጥቅም ማሳደድ አመለካከት፣ ማሞ ምህረቱ ከብሔራዊ ባንክ ከወጡ በኋላ ባገኙት የላቀ የፖለቲካ ጥበቃ ይበልጥ ተጠናክሯል። ተራው የኢትዮጵያ ህዝብ በብር መተመን ምክንያት የተፈጠረውን ከፍተኛ የዋጋ ግሽበትና የምግብ ዋስትና እጦት እየተጋፈጠ ባለበት ወቅት፣ ማሞ ምህረቱ በአቢጃን በሚገኘው የአፍሪካ ልማት ባንክ (AfDB) የቪፒ (Vice President) ከፍተኛ አለም አቀፍ ስልጣን አግኝተዋል። ይህ ሽግግር በምዕራባውያን የሰለጠኑ ቴክኖክራቶች በአለም አቀፍ ተቋማት የሚጫኑ ጎጂ ማሻሻያዎችን በአገር ውስጥ አስፈጽመው፣ ህዝቡን ለከፍተኛ ማህበራዊ ቀውስ ዳርገው፣ በኋላ ግን ራሳቸው ከቀውሱ ተጠብቀው በውጭ ሀገር ከፍተኛ ጥቅማጥቅም የሚያገኙበትን የአፍሪካ አስተዳደር መጥፎ ልምድ የሚያሳይ ነው。

የማክሮ ኢኮኖሚ መቆራረጥ፡ መዋቅራዊ እውነታዎች እና የቤተሰብ ህልውና መፈራረስ

ማሞ ምህረቱ ባከናወኑት የሪፎርም ስራዎች ላይ የተመዘገቡት መረጃዎች፣ በይፋዊ የማክሮ ኢኮኖሚ አመልካቾች እና በህዝቡ እውነተኛ ኑሮ መካከል ጥልቅ መቆራረጥ መኖሩን ያሳያሉ። ይፋዊ መግለጫዎች የውጭ ምንዛሬ ክምችት በሶስት እጥፍ ማደጉን እና አጠቃላይ የዋጋ ግሽበት በ2017 አጋማሽ ወደ 13.9% ዝቅ ማለቱን ቢያበስሩም፣ እነዚህ ቁጥሮች ሲፈተሹ ግን በከፍተኛ እዳ ላይ የተመሰረቱ መሆናቸውን እንረዳለን。 የውጭ ምንዛሬ ክምችት ያደገው በምርት ወይም በኤክስፖርት ማደግ ሳይሆን፣ ከ IMF እና ከዓለም ባንክ በተገኘ ከፍተኛ የብድር ፍሰት ምክንያት ነው። የሀገሪቱ የሸቀጦች ኤክስፖርት ከ2014 ዓ.ም ከነበረበት 4.1 ቢሊዮን ዶላር በ2016 ዓ.ም ወደ 3.8 ቢሊዮን ዶላር ዝቅ ማለቱ የምንዛሬ መተመኑ ምርታማነትን አላሳደገውም።

በተጨማሪም የዋጋ ግሽበት መጠን መቀነሱ የአገር ውስጥ አቅርቦት በማደጉ ሳይሆን፣ የህብረተሰቡ የመግዛት አቅም ሙሉ በሙሉ በመፈራረሱ ምክንያት የተፈጠረ ነው። ብር በአንድ ሌሊት ከ 120% በላይ እሴቱን ማጣቱ እንደ ነዳጅ፣ ትራንስፖርት እና ማዳበሪያ ያሉ መሰረታዊ ምርቶች ዋጋ በከፍተኛ ሁኔታ እንዲጨምር አድርጓል። በዚህ ጫና ምክንያት የቤተሰብ የመግዛት አቅም እጅግ በመዳከሙ፣ ሰዎች ምግብ ለመቀነስና ጥራቱን ለማጉደል ተገደዋል። በ2016 አጋማሽ ላይ የዓለም የምግብ ፕሮግራም (WFP) 10.9 ሚሊዮን ኢትዮጵያውያን ለከፍተኛ የምግብ ዋስትና እጦት መጋለጣቸውን ሲገልጽ፣ በአዲስ አበባ 92% የሚሆኑ አነስተኛ ገቢ ያላቸው ቤተሰቦች ለከፋ የምግብ እጦት ተጋልጠዋል። በወረቀት ላይ የዋጋ መረጋጋት የተመዘገበው ህዝቡ ምርቶችን የመግዛት አቅም በማጣቱ ምክንያት እንጂ እውነተኛ መረጋጋት ኖሮ አይደለም።

የተቋማት ነፃነት እና የሥራ አስፈጻሚው የበላይነት በአብይ አገዛዝ ሥር

በማሞ ምህረቱ የስልጣን ዘመን የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ የነበረው ደካማ መዋቅር፣ እውነተኛ ተቋማዊ ነፃነት በሌለበት ሁኔታ ህጋዊ ማሻሻያዎችን ብቻ ማድረግ ያለውን ውሱንነት ያሳያል። በ 3.4 ቢሊዮን ዶላር የ IMF ብድር ስምምነት መሰረት፣ ብሔራዊ ባንኩ ተቋማዊ ነፃነቱን የሚያጠናክር፣ ለመንግስት የሚሰጠውን ቀጥተኛ ብድር የሚገድብ እና በወለድ ፍጥነት ላይ የተመሰረተ የገንዘብ ፖሊሲ የሚከተል አዲስ ህግ እንዲያረቅቅ ታዞ ነበር። ማሞ ምህረቱ እነዚህን የህግ ማሻሻያዎች ማሳለፋቸውን እንደ ታሪካዊ ተቋማዊ ነጻነት ስኬት አቅርበውታል።

ነገር ግን በተግባር የብሔራዊ ባንኩ ስራ ሙሉ በሙሉ ለጠቅላይ ሚኒስትር ጽሕፈት ቤት ፖለቲካዊ ፍላጎት ተገዢ ሆኖ ቀጥሏል። ብሔራዊ ባንኩ ጥብቅ የገንዘብ ቁጥጥር እንዲያደርግ በህግ ቢደነገግም፣ የአብይ አህመድ አስተዳደር ምርታማ ባልሆኑ እንደ ጫካ ፕሮጀክት ባሉ የቅንጦት ግንባታዎች እና አገር አቀፍ ግጭቶችን ለመቆጣጠር በሚወጣ ከፍተኛ የመከላከያ ወጪ ላይ ያልተገደበ የሀገር ውስጥ ብድር መውሰዱን ቀጥሏል። ይህ በፋይናንስ ሚኒስቴር እና በባንኩ ፖሊሲ መካከል ያለው መለያየት የባንኩን ጥረት ያከሸፈው ነበር። በነሐሴ 28 ቀን 2017 ዓ.ም ማሞ ምህረቱ ድንገት ከስልጣን መወገዳቸው—ምንም እንኳን እንደ ፈቃደኝነት መልቀቂያ ቢቀርብም በጠቅላይ ሚኒስትሩ ባለ ሁለት መስመር ደብዳቤ የተፈጸመ መሆኑ—የተቋማት ነፃነት ከሥራ አስፈጻሚው የፖለቲካ ህልውና ጋር ሲጋጭ በቀላሉ እንደሚጣስ ያሳያል።

ተቋማዊ መልሶ ማዋቀር በዶ/ር እዮብ ተካልኝ ሥር

ዶ/ር እዮብ ተካልኝ መስከረም 9 ቀን 2018 ዓ.ም (September 19, 2025) 11ኛው የብሔራዊ ባንክ ገዢ ሆነው መሾማቸው፣ መንግስት የገጠመውን የተዓማኒነት ቀውስ ለመፍታት ያደረገው ሙከራ ነው። የቀድሞው የገንዘብ ሚኒስትር ዴኤታ እዮብ ተካልኝ፣ በኢትዮጵያ ማክሮ ኢኮኖሚ ላይ ጥልቅ እውቀት ያላቸው እና ከ IMF እንዲሁም ከ G20 የሀገሪቱን እዳ መልሶ ለማዋቀር በሚደረጉ ድርድሮች ውስጥ ቀዳሚ ተሳታፊ የነበሩ ናቸው። ስልጣኑን እንደተረከቡ ገዢው እዮብ ተካልኝ "የመረጃ ሉዓላዊነትን" (statistical sovereignty) በማረጋገጥ እምነት ለመገንባት ጥረት አድርገዋል። ዘመናዊ እና በወለድ ላይ የተመሰረተ የገንዘብ ፖሊሲ ሙሉ በሙሉ ግልፅና ተዓማኒ በሆኑ መረጃዎች ላይ የተመሰረተ መሆኑን ገልጸዋል።

የውጭ ምንዛሬ ገበያውን ለማረጋጋት እና መዋቅራዊ የዋጋ ግሽበትን ለመግታት በዶ/ር እዮብ የሚመራው ባንክ የሚከተሉትን ጥብቅ እርምጃዎች ወስዷል፡

የተቀማጭ መጠባበቂያ ማስተካከያ (Reserve Ratio): በየካቲት 2018 ዓ.ም (March 2026) ብሔራዊ ባንክ የንግድ ባንኮችን የተቀማጭ መጠባበቂያ ወደ 10% ከፍ አድርጓል።

የፖሊሲ ወለድ ሽግግር: ይበልጥ ውጤታማ የሀብት ክፍፍል ለመፍጠር በገበያ ወደሚመራ የወለድ ተመን ሥርዓት የሚደረገውን ሽግግር አፋጥኗል።

የውጭ ምንዛሬ ጨረታዎች: በየጨረታው ከ 150 ሚሊዮን ዶላር በላይ ለንግድ ባንኮች በመሸጥ ትይዩ ገበያውን ወደ ነጠላ አሃዝ ልዩነት ማጥበብ ችሏል።

የመረጃ ሥርዓት ዘመናዊነት: ህገወጥ የምንዛሬ ፍሰቶችን ለመቆጣጠር የውጭ ምንዛሬ ክትትል ሥርዓትን (FEMoUS) ተግባራዊ ማድረግን አስቀጥሏል።

እነዚህ እርምጃዎች ቢወሰዱም፣ እዮብ ተካልኝ የተረከቡት እጅግ ተሰባሪ የሆነ የኢኮኖሚ ምህዳር ነው። እስከ ሰኔ 2018 ዓ.ም (June 2026) ባንኮች የተጣለባቸውን አዲስ የካፒታል ማሳደጊያ መስፈርት ማሟላት የሚጠበቅባቸው ሲሆን፣ ይህ ደግሞ በፋይናንስ ዘርፉ ባንኮች እንዲዋሃዱ ሊያስገድድ ይችላል። ከሁሉም በላይ አዲሱ ገዢ ጥብቅ የገንዘብ ቁጥጥርን ከህዝቡ ሰፊ ማህበራዊ ጫና ጋር ማመጣጠን ይጠበቅባቸዋል። ዶ/ር እዮብ እውነተኛ የፖሊሲ ነፃነትን ማረጋገጥ ይችላሉ ወይንስ እንደ ቀደሞው ገዢ በሥራ አስፈጻሚው ጫና ይወገዳሉ የሚለው የኢትዮጵያ ማክሮ ኢኮኖሚ የወደፊት ዕጣ ፈንታን የሚወስን ይሆናል።

Works cited

1. Ethiopia's Central Bank Shake-Up: The Governor's Exit and What It Means, https://www.ethiopia-insight.com/2025/09/23/ethiopias-central-bank-shake-up-the-governors-exit-and-what-it-means/ 

2. Ethiopia reshuffles will weaken institutional autonomy | Expert Briefings | Emerald Publishing, https://www.emerald.com/expert-briefings/article/doi/10.1108/OXAN-DB275882/478333 

3. Mamo Mihretu Ethiopia's National Bank Governor Resigns - Borkena, https://borkena.com/2025/09/03/mamo-mihretu-ethiopias-national-bank-governor-resigns/ 4. From Debt Whisperer to Development Banker: The Mamo Mihretu Chronicles - Ethiopian Tribune, https://ethiopiantribune.com/2025/09/mamo-mihretu/ 

5. Ethiopia: Eyob Tekalign Appointed as National Bank Governor - Borkena, https://borkena.com/2025/09/19/ethiopia-eyob-tekalign-appointed-as-national-bank-governor/ 

6. Mamo Mihretu Leaves the Helm: Reforms, Friction, and an Unfinished Legacy, https://www.stockmarket.et/mamo-mihretu-leaves-the-helm-reforms-friction-and-an-unfinished-legacy/ 

7. Ethiopia loses reform architect as Central Bank Governor Mamo Mihretu resigns, https://businessfront.com/finance/news/ethiopia-reform-mamo-mihretu-resigns/ 

8. Mamo Mihretu - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mamo_Mihretu 9. Ethiopia's debt diplomat Mamo Mihretu bows out | Article - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/15642/ethiopias-debt-diplomat-mamo-mihretu-bows-out 

10. Ethiopia's central bank governor, an Abiy ally, quits | Semafor, https://www.semafor.com/article/09/04/2025/ethiopia-central-bank-governor-quits 

11. Mamo Mihretu's Case Reportedly Removal, Not Resignation - Borkena, https://borkena.com/2025/09/04/mamo-mihretus-case-reportedly-removal-not-resignation/ 12. Inclusive Macroeconomic Reforms Bearing Fruit Across All Key Indicators, Says Central Bank Governor - ENA English, https://www.ena.et/web/eng/w/eng_6841587 13. Ethiopia Marks a Progressive Year in Economic Transformation, Engaging Development Partners for Sustained Growth, https://www.mofed.gov.et/blog/ethiopia-marks-a-progressive-year-in-economic-transformation-engaging-development-partners-for-sustained-growth/ 

14. Ethiopia's Currency Gamble, https://www.ethiopia-insight.com/2025/12/27/ethiopias-currency-gamble/ 

15. National Bank of Ethiopia Targets Illicit Forex Flows After $150M Auction | StockMarket.et, https://www.stockmarket.et/national-bank-of-ethiopia-targets-illicit-forex-flows-after-150m-auction/ 

16. Palms Outstretched, Fingers Crossed for Last-Gasp IMF Bailout - The Reporter Magazine, https://thereportermagazines.com/2727/ 

17. How war sank the development plan | Article - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/14880/how-war-sank-the-development-plan 18. The Federal Democratic Republic of Ethiopia - International Monetary Fund, https://www.imf.org/-/media/files/publications/cr/2024/english/1ethea2024002-print-pdf.pdf 19. Ethiopia Central Bank governor announces unexpected departure amid forex market reforms - Addis Standard, https://addisstandard.com/ethiopia-central-bank-governor-announces-unexpected-departure-amid-forex-market-reforms/ 

20. Why the Parliament Must Reject Mamo Mihretu's Appointment as the Governor of the National Bank of Ethiopia - Borkena, https://borkena.com/2023/01/21/ethiopia-mamo-mihretu-parliament-governor-of-national-bank-of-ethiopia/

 21. Ethiopia's Central Bank: Leading Transformative Reform - International Monetary Fund, https://www.imf.org/en/news/articles/2025/05/28/cf-ethiopias-central-bank-leading-transformative-reform 

22. Former Governor Mamo Mihretu Makes History with A- Grade in Global Finance Central Banker Rankings - National Bank of Ethiopia, https://nbe.gov.et/nbe_news/former-governor-mamo-mihretu-makes-history-with-a-grade-in-global-finance-central-banker-rankings/ 

23. The Enemy Within: Ethiopia's Struggle Against Invisible Chains — The Case of Mamo Mihretu - Borkena, https://borkena.com/2025/09/09/the-enemy-within-ethiopias-struggle-against-invisible-chains-the-case-of-mamo-mihretu/ 

24. Governance of the Bank - National Bank of Ethiopia, https://nbe.gov.et/about-us/governance-of-the-bank/ 

25. Devaluing the birr, Abiy gambles on IMF-backed reforms | Article - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/15654/devaluing-the-birr--abiy-gambles-on-imf-backed-reforms 

26. NBE Governor Defends Far-reaching Changes To Banking Proclamations, Allays Fears Over Foreign Bank Entry | The Reporter Ethiopia, https://www.thereporterethiopia.com/42623/ 27. Abiy shuffles the deck - Africa Practice, https://africapractice.com/insights/abiy-shuffles-the-deck/ 

28. Eyob Tekalign - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Eyob_Tekalign 29. Eyob Tekalign Appointed 11th NBE Governor - The Reporter Magazine, https://thereportermagazines.com/4161/ 

30. Ethiopia PM picks Eyob Tekalign Tolina as governor of the national bank - CNBC Africa, https://www.cnbcafrica.com/media/7758551194730/-ethiopia-pm-picks-eyob-tekalign-tolina-as-governor-of-the-national-bank 

31. Governor Highlights Importance of Data-Driven Monetary Policy and Statistical Sovereignty, https://nbe.gov.et/nbe_news/governor-highlights-importance-of-data-driven-monetary-policy-and-statistical-sovereignty/ 

32. Ethiopia faces investor jitters as central bank governor resigns - Allen Dreyfus, https://allendreyfus.com/ethiopia-faces-investor-jitters-as-central-bank-governor-resigns/

በሰው ሰራሽ አስተዋይነት ማኅበራዊ ስርጭት ውስጥ የሚታዩ ክፍተቶች እና የኢ-እኩልነት ስጋቶች፡ የፖሊሲ እና የቴክኖሎጂ ተደራሽነት ትንተና

በሰው ሰራሽ አስተዋይነት ማኅበራዊ ስርጭት ውስጥ የሚታዩ ክፍተቶች እና የኢ-እኩልነት ስጋቶች፡ የፖሊሲ እና የቴክኖሎጂ ተደራሽነት ትንተና

የማኅበራዊ አስተያየት ዳራ እና የቴክኖሎጂው ፈጣን ስርጭት

በአንገስ ሬይድ ኢንስቲትዩት (Angus Reid Institute) እ.ኤ.አ. ጁን 9 ቀን 2026 ይፋ የተደረገው አዲስ ጥናት እንደሚያመለክተው፣ ሰው ሰራሽ አስተዋይነት (Artificial Intelligence) በካናዳውያን የዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ በከፍተኛ ፍጥነት እየተዋሃደ ይገኛል። ይህ ውህደት እንደ ቻትጂፒቲ (ChatGPT) ወይም ክሎድ (Claude) ያሉ መሣሪያዎችን በቀጥታ በመጠቀም (ገቢር አጠቃቀም) ወይም በተዘዋዋሪ መንገድ በፍለጋ ኢንጂኖች፣ በተንቀሳቃሽ ስልክ መተግበሪያዎች፣ በደንበኞች አገልግሎት መድረኮች እና በብዙኃን መገናኛዎች ውስጥ የሚስተዋሉ የቴክኖሎጂ ውጤቶችን በመጋለጥ (ተገብሮ ተጋላጭነት) የሚገለጽ ነው። ይሁን እንጂ የዚህ ቴክኖሎጂ አጠቃቀም እያደገ ቢሄድም፣ የቴክኖሎጂው አጠቃላይ ማኅበራዊ ተፅዕኖ የሰዎችን ምቾት እና እምነት ደረጃ በተመሳሳይ መጠን ከፍ ሊያደርገው አልቻለም።

አዲሱ መረጃ እንደሚያሳየው፣ ማኅበረሰቡ ሰው ሰራሽ አስተዋይነትን ከበጎ ተስፋ ይልቅ በጥርጣሬ እና በሥጋት ይመለከታል። ቴክኖሎጂውን በቀን ውስጥ በተደጋጋሚ (በቀን ውስጥ ለብዙ ጊዜያት) እንደሚጠቀሙ የገለጹት ሰዎች መጠን ካለፈው ዓመት ኖቬምበር ጀምሮ ከ 10\% ወደ 16\% ከፍ ቢልም፣ በቴክኖሎጂው ላይ ያላቸው አመኔታ ግን አልጨመረም። በሌላ በኩል፣ አብዛኛው የኅብረተሰብ ክፍል (56\%) ሰው ሰራሽ አስተዋይነት በማኅበረሰቡ ውስጥ እኩልነትን ከማምጣት ይልቅ ኢ-እኩልነትን የመፍጠር ዕድሉ የላቀ መሆኑን ያምናል። በተጨማሪም አብዛኞቹ ምላሽ ሰጪዎች (68\%) ሁሉም ሰው ከዚህ የቴክኖሎጂ እድገት እኩል ተጠቃሚ የመሆን ዕድል አለው የሚለውን መላምት ውድቅ ያደርጋሉ።

የገቢ ደረጃ እና የሰው ሰራሽ አስተዋይነት የወደፊት ዕጣ ፈንታ፡ የዳሰሳ ጥናት ትንተና

የገቢ ደረጃ እና የማኅበራዊ መደብ ልዩነቶች በሰው ሰራሽ አስተዋይነት የወደፊት ተፅዕኖ ላይ ባላቸው አመለካከት ላይ ጉልህ ተፅዕኖ ያሳድራሉ። የተለያዩ የቤተሰብ ዓመታዊ ገቢ ያላቸው የማኅበረሰብ ክፍሎች በቴክኖሎጂው እኩልነትን ወይም ኢ-እኩልነትን የማምጣት አቅም ላይ ያላቸውን አመለካከት የሚከተለው ሰንጠረዥ በግልጽ ያሳያል፡

የቤተሰብ ዓመታዊ ገቢ ደረጃ

ከፍተኛ እኩልነት ያመጣል

ጉልህ ልዩነት አይፈጥርም

ከፍተኛ ኢ-እኩልነት ይፈጥራል

እርግጠኛ አይደለሁም/መናገር አልችልም

ጠቅላላ (n=1,842)

7\%

16\%

56\%

22\%

ከ50ሺህ ዶላር በታች (n=355)

7\%

16\%

56\%

21\%

ከ50ሺህ እስከ 100ሺህ ዶላር (n=527)

7\%

15\%

55\%

23\%

ከ100ሺህ እስከ 150ሺህ ዶላር (n=352)

9\%

19\%

54\%

18\%

ከ150ሺህ እስከ 200ሺህ ዶላር (n=191)

7\%

16\%

59\%

18\%

ከ200ሺህ ዶላር በላይ (n=144)

10\%

16\%

54\%

20\%

የዳሰሳ ጥናቱ ውጤት እንደሚያሳየው፣ በሁሉም የገቢ ክፍሎች ውስጥ የሚገኙ የኅብረተሰብ ክፍሎች ሰው ሰራሽ አስተዋይነት ማኅበራዊ ኢ-እኩልነትን ያሰፋል የሚል የጋራ ሥጋት አላቸው። ይሁን እንጂ፣ ከፍተኛ የገቢ ደረጃ ያላቸው (ከ200ሺህ ዶላር በላይ የሆኑ) ወገኖች ቴክኖሎጂው እኩልነትን ሊያመጣ ይችላል ብለው የማመን ዝንባሌያቸው (10\%) መጠነኛ ጭማሪ ያሳያል፤ ይህም ምናልባት እነዚህ ወገኖች ቴክኖሎጂውን በቀጥታ የመቆጣጠር፣ የመግዛትና የመጠቀም ዕድላቸው ሰፊ ከመሆኑ ጋር ይገናኛል። በአንጻሩ ዝቅተኛ ገቢ ያላቸው ወገኖች ከቴክኖሎጂው ጥቅማጥቅም የመገለል ዕድላቸው ከፍተኛ መሆኑን መረጃው ያመለክታል።

ገቢር አጠቃቀም እና ተገብሮ ተጋላጭነት፡ የዲጂታል ክፍተቱ አዲስ ገጽታ

የቴክኖሎጂ ክፍተቱ የሚገለጠው በቴክኖሎጂው ተጠቃሚነት ላይ ብቻ ሳይሆን፣ ተጠቃሚዎች ከቴክኖሎጂው ጋር በሚኖራቸው የግንኙነት ባህሪ ላይ ጭምር ነው። ከፍተኛ ገቢ ያላቸው እና የዩኒቨርሲቲ ትምህርት የቀሰሙ ዜጎች ሰው ሰራሽ አስተዋይነትን በቀጥታ ጥያቄዎችን እና ትዕዛዞችን (prompts) በመስጠት ‘ገቢር አጠቃቀም’ (active use) ላይ የመሳተፍ ዕድላቸው እጅግ ከፍተኛ ነው። በተቃራኒው፣ አነስተኛ የገቢ ደረጃ ያላቸው እና መደበኛ ትምህርታቸው ዝቅተኛ የሆኑ የማኅበረሰብ ክፍሎች ግንኙነታቸው ‘ተገብሮ ተጋላጭነት’ (passive exposure) በሚባል ደረጃ የሚገደብ ነው፤ ይህም ማለት በተንቀሳቃሽ ስልክ መተግበሪያዎች ወይም ፕሮግራሞች ውስጥ ሳያውቁት ወይም ሳይጠይቁት በሚካተቱ የቴክኖሎጂ መገለጫዎች መጋለጥ ብቻ ነው። ብዙዎቹ ደግሞ ቴክኖሎጂውን እየተጠቀሙ መሆኑን እንኳን በእርግጠኝነት ለመናገር ይቸገራሉ።

ይህ ዓይነቱ ክፍፍል በቋንቋ ትምህርት እና በኮግኒቲቭ ሳይንስ ምርምሮች ውስጥ ከሚስተዋለው ተገብሮ እና ገቢር ግንኙነት ጋር ተመሳሳይነት አለው። በቋንቋ ዕውቀት ውስጥ ‘ተገብሮ ተጋላጭነት’ (ለምሳሌ ሬዲዮ ወይም ቴሌቪዥን በመስማት ብቻ መጋለጥ) በስርዓተ-ሰዋሰው ግንባታ ወይም በንቁ ግንኙነት ረገድ የላቀ ለውጥ እንደማያመጣ ሁሉ፣ በቴክኖሎጂው ዓለምም ተገብሮ መጋለጥ ብቻ ሰዎችን የቴክኖሎጂው ባለቤት አያደርጋቸውም። በተቃራኒው፣ ‘ገቢር አጠቃቀም’ (አሳታፊ ግንኙነት ማድረግ፣ መጻፍ፣ እና መቆጣጠር) ግንዛቤን ከማስፋቱም በላይ ተጠቃሚው የቴክኖሎጂውን ውጤት ለራሱ ዓላማ እንዲያበጅ ያስችለዋል። ይህ ዝንባሌ በሥራ ቦታዎች፣ በትምህርት ቤቶች እና በመረጃ ፍለጋዎች ውስጥ የቴክኖሎጂ አጠቃቀም እየሰረጸ ሲሄድ፣ አስቀድመው የተሻለ ዕድል ያላቸውን የማኅበረሰብ ክፍሎች ይበልጥ ተጠቃሚ በማድረግ የዲጂታል ክፍተቱን ሊያሰፋው ይችላል ።

የስነ-ልሳን ውሱንነቶች እና ዓለም አቀፋዊ የቴክኖሎጂ ክፍተት

የሰው ሰራሽ አስተዋይነት ተደራሽነት እና የኢ-እኩልነት ክፍተት በአንድ አገር የኢኮኖሚ መዋቅር ውስጥ ብቻ የሚገደብ ሳይሆን በዓለም አቀፍ ደረጃም በግልጽ የሚታይ ነው። በተለይም እንደ አማርኛ ያሉ ውስብስብ ሰዋሰዋዊ መዋቅር ያላቸው እና በዲጂታል ዓለም ውስጥ ‘አነስተኛ ሀብት ያላቸው’ (low-resource) ተብለው የሚፈረጁ ቋንቋዎች በሰው ሰራሽ አስተዋይነት እድገት ውስጥ ከፍተኛ ተግዳሮቶች ያጋጥሟቸዋል።

ምንም እንኳን እንደ ማሽን ትርጉም (machine translation)፣ የንግግር-ወደ-ጽሑፍ (speech-to-text) መተግበሪያዎች እና በአማርኛ ቋንቋ የሚሰሩ የጤና ክብካቤ ቻትቦቶች (chatbots) የመሳሰሉ ጠቃሚ የቴክኖሎጂ ውጤቶች ቢኖሩም፣ የእነዚህ ሞዴሎች ትክክለኛነት በቂ የውሂብ ስብስብ (datasets) ባለመኖሩ ምክንያት የተገደበ ነው። እንደ አማርኛ ያሉ ቋንቋዎች ያሉባቸውን ውስብስብ የስርዓተ-ቃላት (morphology) እና የሰዋሰው መዋቅር ችግሮች ለመፍታት የሚደረጉ ጥረቶች (ለምሳሌ FastText እና CNN በመጠቀም የፈሊጣዊ አገላለጾችን መለየት፣ ወይም ትራንስፎርመር ሞዴሎችን ለትርጉም ሥራ ማላመድ) አሁንም ከፍተኛ ጥረት እና የገንዘብ ኢንቨስትመንት ይጠይቃሉ።

ይህ ሁኔታ ዓለም አቀፍ የዲጂታል ክፍተትን ይፈጥራል። ከፍተኛ ሀብት ያላቸው እንደ እንግሊዝኛ ያሉ ቋንቋዎች ተናጋሪዎች የሰው ሰራሽ አስተዋይነትን ለላቀ ምርታማነት በስፋት እና በገቢር ሲጠቀሙ፣ አነስተኛ ሀብት ያላቸው ቋንቋዎች ተጠቃሚዎች ግን የተገደቡ ወይም ብዙ ጊዜ የተሳሳቱ የትርጉም መሣሪያዎችን እና የቴክኖሎጂ ውጤቶችን በ‘ተገብሮ’ ለመጠቀም ይገደዳሉ። ይህ ዓለም አቀፋዊ ልዩነት በካናዳውያን ዘንድ ከታየው የአገር ውስጥ የማኅበረ-ኢኮኖሚ ኢ-እኩልነት ስጋት ጋር በቀጥታ የሚዛመድ ሲሆን፣ ቴክኖሎጂው የተሻለ አቅም ያላቸውን አካላት ይበልጥ እንደሚጠቅም በድጋሚ ያረጋግጣል።

የሰዎች ግንዛቤ፣ ጥቅሞች እና ስጋቶች፡ በንጽጽር

ስለ ሰው ሰራሽ አስተዋይነት ያለው ሰፊ የሕዝብ ግንዛቤ የግድ የሰዎችን ስጋት አይቀንሰውም። ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ አብዛኞቹ የማኅበረሰብ ክፍሎች ስለ ቴክኖሎጂው ቢያንስ መሠረታዊ ዕውቀት ቢኖራቸውም፣ ጥርጣሬያቸው ግን እንደቀጠለ ነው። የዚህ ቴክኖሎጂ ዋነኛ ጥቅሞች እና ስጋቶች በሚከተለው ሰንጠረዥ ተደራጅተው ቀርበዋል፡

የታሰቡ ዋና ጥቅሞች (የምላሽ ሰጪዎች ድርሻ %)

ግንባር ቀደም ስጋቶች (የምላሽ ሰጪዎች ድርሻ %)

ነገሮችን በፍጥነት መማር ወይም መመርመር መቻል (43\%)

በሂስ አስተሳሰብ እና ችግር ፈቺ ክህሎቶች ላይ ያለው ጥገኝነት መቀነስ (41\%)

መረጃን በቀላሉ ተደራሽ ማድረግ (37\%)

ይዘቶች እውነተኛ ወይም በቴክኖሎጂ የተፈጠሩ መሆናቸውን ለመለየት መቸገር (36\%)

በኮርፖሬት ሥነ-ምህዳሮች (ለምሳሌ የሌኖቮ "ኤጀንቲክ አይ" (Agentic AI) እና ሃይብሪድ አይ (Hybrid AI)) የላቁ መሣሪያዎች በደረጃዎች ላይ በተመሠረቱ የንግድ መዋቅሮች (Pro, Plus, Elite tiers) ውስጥ የተገደቡ ናቸው። ይህ የሚያሳየው የገበያ ስልቶች ቴክኖሎጂን በከፍተኛ ካፒታል ባላቸው ተዋናዮች እጅ ላይ እንዲከማች በማድረግ ክፍተቱን እንዴት እንደሚያሰፉት ነው።

የቁጥጥር ሥርዓቶች እና የወደፊት የፖሊሲ አቅጣጫዎች

ይህንን የዲጂታል ክፍተት እና ማኅበራዊ ኢ-እኩልነት ለመቀነስ ጠንካራ የሕግ እና የፖሊሲ ማዕቀፎች ያስፈልጋሉ። ለምሳሌ የአውሮፓ ሕብረት የኤአይ ሕግ (EU AI Act - Regulation 2024/1689) አደጋን መሠረት ያደረገ የምደባ ሥርዓት በመጠቀም ቴክኖሎጂው በማኅበረሰቡ ላይ የሚያደርሰውን ጉዳት ለመቆጣጠር ይጥራል። ይህም በትምህርት፣ በቅጥር እና በወሳኝ መሠረተ ልማቶች ላይ የሚተገበሩ ከፍተኛ አደጋ ያላቸውን የቴክኖሎጂ ውጤቶች ይቆጣጠራል።

በተመሳሳይ ጊዜ፣ እንደ ሴቭ ዘ ችልድረን (Save the Children) ያሉ ድርጅቶች የጾታ እኩልነት ፖሊሲዎች እና የአይኤስሲ (ISC) የኢ-እኩልነት የሥራ ቡድኖች እንደሚያመለክቱት፣ የቴክኖሎጂ ክፍተት ከሌሎች ማኅበራዊ መገለሎች ጋር ተዳምሮ ሥር የሰደደ ኢ-እኩልነትን ያጠናክራል። ስለዚህ ለወደፊቱ ፍትሐዊ የቴክኖሎጂ ተደራሽነትን ማረጋገጥ የሁሉም ወገን የጋራ ኃላፊነት ይሆናል።

በኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ የርዕዮተ-ዓለም የበላይነት፣ የኤሊቶች የስነ-ልቦና ቀውስ እና የነፃነት ንቅናቄ ትንተና

በኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ የርዕዮተ-ዓለም የበላይነት፣ የኤሊቶች የስነ-ልቦና ቀውስ እና የነፃነት ንቅናቄ ትንተና

የዘመናዊቷ ኢትዮጵያ መንግሥት ምስረታ ታሪክ እና በብሔረሰቦች ፌደራሊዝም ሥር የተደረገው መዋቅራዊ መልሶ ማደራጀት ሁልጊዜም በማንነት፣ በበላይነት ፍላጎት እና በክልላዊ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን ትግል የተሞላ ነው። በኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ፣ እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ መገባደጃ እና በ1970ዎቹ መጀመሪያ የነበሩትን ቀዳሚ ታጋዮችን ከ1991 (እ.ኤ.አ) በኋላ ከወጡት የፖለቲካ ልሂቃን (ኤሊቶች) የሚለይ ግዙፍ የትውልድ ልዩነት አለ። የኦሮሞ ነፃነት ግንባርን (ኦነግ) የመሰረተው የመጀመሪያው ትውልድ በስነ-ልቦና እና በንቃተ-ህሊና ነፃ የወጣ (cognitively liberated)፣ ሩቅ አሳቢ እና ግባቸውን በግልጽ ያወቁ ልሂቃን ተደርገው ይወሰዳሉ። በአንጻሩ ከ1991 በኋላ በመንግሥት መዋቅር ውስጥ በተለይም በኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ) ጥላ ሥር የነበሩት የኦሮሞ ኤሊቶች በፖለቲካዊ የ"ስቶክሆልም ሲንድሮም" (Stockholm Syndrome) የስነ-ልቦና ቀውስ የተጠቁ እንደሆኑ በተደጋጋሚ ይተነተናል። በወቅታዊው የፖለቲካ ሽግግርም ይህ የስነ-ልቦና እና የርዕዮተ-ዓለም ወጥመድ በገዥውም ሆነ በተቃዋሚ የኦሮሞ ፓርቲዎች ውስጥ እንደቀጠለ የሚታይ ሲሆን፣ ይህም በኢትዮጵያ ውስጥ እውነተኛ መዋቅራዊ ለውጥ ለማምጣት ሁለተኛ ደረጃ የንቃተ-ህሊና ነፃነት (secondary cognitive liberation) እንደሚያስፈልግ ያመለክታል።

የንቃተ-ህሊና ነፃነት ቀዳሚዎች፡ የኦነግ መስራች ትውልድ

በማኅበራዊ ንቅናቄ ንድፈ-ሐሳብ (social movement theory) ውስጥ "የንቃተ-ህሊና ነፃነት" (cognitive liberation) ማለት አንድ የተጨቆነ ሕዝብ በጋራ ለመንቀሳቀስ ከመነሳሳቱ በፊት በአእምሮው ውስጥ ሊያልፈው የሚገባውን የስነ-ልቦና ሽግግር ያሳያል። እንደ ዳግላስ ማክአዳም የፖለቲካ ሂደት ሞዴል (Douglas McAdam’s political process model) ከሆነ፣ ይህ ሂደት ሶስት ቁልፍ ነገሮችን ያካትታል፡ የወቅቱ ማኅበራዊ ሥርዓት ኢፍትሐዊና ሕገ-ወጥ መሆኑን በጋራ መረዳት፤ ከተስፋ መቁረጥ ስሜት ወጥቶ ሥርዓታዊ ለውጥ ማምጣት እንደሚቻል ማመን፤ እና የጋራ ትግል የፖለቲካውን ምኅዳር ሊቀይር እንደሚችል ሙሉ እምነት ማሳደር ነው።

በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ ይህ ሽግግር በ1960ዎቹ መገባደጃ እና በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ ከፍተኛ ትምህርት ባላቸው ታጋዮች በታቀደ መንገድ ተጀመረ። ይህንን ንቅናቄ የመሩት እንደ ባሮ ቱምሳ ያሉ ልሂቃን እና የመጫ-ቱለማ መረዳጃ ማኅበር (MTA) መሪዎች ነበሩ። በ1967 የዐፄው መንግሥት የመጫ-ቱለማ ማኅበርን ሲያግደው፣ የኦሮሞ ብሔራዊ ንቅናቄ ከሰላማዊ ሕዝባዊ ትግል ወደ ተደራጀ የፖለቲካ እና የትጥቅ ትግል ለመሸጋገር ተገደደ። ባሮ ቱምሳና ባልደረቦቹ ያሉትን ውስን ቁሳዊ ሀብቶችና የኦሮሞን ባህላዊ እሴቶች በመጠቀም የኦነግን መወለድ በምስጢር አመቻቹ።

ይህ ቀዳሚ ትውልድ የንቃተ-ህሊና ነፃነትን ለማግኘት ከመንግሥት ጭቆና ጋር መታገል ብቻ ሳይሆን ጥልቅ ምሁራዊ ምርምሮችንም አድርጓል። ባሮ ቱምሳ የኦሮሞ ልሂቃንን በማስተባበር ማዕከላዊው የመንግሥት መዋቅር በኦሮሞ ሕዝብ ላይ በፖለቲካ፣ በባህል፣ በኢኮኖሚና በስነ-ልቦና ረገድ ያደረሰውን ተጽዕኖ በጥልቀት እንዲያጠኑ አድርጓል። ይህ ስልታዊ ምርምር "ኦሮሙማ" (Oromummaa) እንደ ዋና የፖለቲካ ርዕዮተ-ዓለም እንዲቀረጽ መሠረት ጥሏል። ታሪካዊ ትውስታዎችን በማደስ፣ የማዕከላዊነትን መዘዞች በመተንተን እና ትግላቸውን እንደ ገዳ እና ሲቄ ካሉ ባህላዊ ዴሞክራሲያዊ ተቋማት ጋር በማገናኘት፣ እነዚህ መሪዎች በኦሮሞ ሕዝብ አእምሮ ውስጥ ለረጅም ጊዜ የነበረውን የበታችነት ስሜትና ተስፋ መቁረጥ መስበር ችለዋል። በወቅቱ ሩቅ የሚሄድ ግባቸውን በግልጽ ያውቁ ነበር፡ እሱም የዐፄውን እና የወታደራዊውን አምባገነን ሥርዓት ማፍረስ፣ የኦሮሞን ማንነት ማስጠበቅ እና የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብትን ማረጋገጥ ነበር።

የቀዳሚዎች መጥፋት እና ከ1991 በኋላ የመጣው የትውልድ ንቃተ-ህሊና ክፍተት

የኦሮሞ ብሔራዊ ንቅናቄ ጉዞ የቀዳሚ መሪዎቹ በአካላዊ ሁኔታ በመጥፋታቸው (በመገደላቸው) ምክንያት ከፍተኛ ጉዳት ደርሶበታል። ተከታታይ ማዕከላዊ መንግሥታት ያደረጉት ስልታዊ ግድያ፣ ግድያ እና ረጅም እስራት በኦሮሞ ንቅናቄ ውስጥ ትልቅ የአመራርና የድርጅት ክፍተት ፈጥሯል። የንቅናቄው ምሁራዊ እምብርት የሆኑት መሪዎች መወገዳቸው፣ ነፃ የወጣውን የፖለቲካ ንቃተ-ህሊና እና የድርጅት አቅም ወደ ቀጣዩ ትውልድ በበሰለ መንገድ እንዳይተላለፍ አድርጎታል።

ይህ የአመራር ክፍተት ከ1991 በኋላ ላለው የፖለቲካ ሥርዓት አመቺ ሁኔታ ፈጠረ። በወቅቱ አሸናፊ ሆኖ የወጣው የሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሃት) በብሔረሰብ ፌደራሊዝም ስም ከፍተኛ የኃይል አለመመጣጠን የነበረበትን ማዕከላዊ የሥልጣን መዋቅር ዘረጋ። ሕወሃት ቁጥሩ ከፍተኛ የሆነውን የኦሮሞ ሕዝብ ለመቆጣጠር እና ገለልተኛውና ተወዳጁ ኦነግ ሥልጣን እንዳይዝ ለማድረግ በ1990 የኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ) እንዲመሰረት አደረገ። በአብዛኛው ከኦሮሞ የጦር ምርኮኞች የተውጣጡት የመጀመሪያው ትውልድ የኦህዴድ መሪዎች፣ በሥልጣን ላይ የተቀመጡት እንደ ነፃ የሕዝብ ተወካዮች ሳይሆን የገዥው ግንባር የአስተዳደር መሣሪያዎች እንዲሆኑ ተደርገው ነበር። የኦነግ መስራቾች የነበራቸውን የንቃተ-ህሊና ነፃነት መሰረት ያልያዙት እነዚህ ከ1991 በኋላ የወጡ ልሂቃን፣ ከፍተኛ መዋቅራዊና ስነ-ልቦናዊ ውስንነቶችን ይዘው የመንግሥትን መዋቅር ተቀላቀሉ።

የ"ስቶክሆልም ሲንድሮም" የፖለቲካ ስነ-ልቦና እና የልሂቃን ተገዢነት

የፖለቲካ "ስቶክሆልም ሲንድሮም" ጽንሰ-ሐሳብ በበላይ ኃይሎች ሥር ያሉ ታጋዮችና ልሂቃን ለምን ተገዢ እንደሚሆኑ ለማስረዳት የሚረዳ ጠቃሚ ማዕቀፍ ነው። በሕክምናው ዘርፍ፣ ስቶክሆልም ሲንድሮም በአሰቃቂ ሁኔታ ውስጥ ያሉ ታጋቾች ከማረኳቸው ወይም ከሚያሰቃዩአቸው አካላት ጋር ያልታሰበ የስነ-ልቦና ትስስር የሚፈጥሩበትን የመከላከያ ዘዴ ያሳያል። በአሰቃቂ ሁኔታ (ትራውማ) ንድፈ-ሐሳብ መሠረት፣ ይህ ያልተለመደ ትስስር ተጎጂው ተስፋ በቆረጠበት ሁኔታ ውስጥ መውጫ ፍለጋ የሚያደርገው የስነ-ልቦና መላመድ ዘዴ ነው። ከፍተኛ የኃይል አለመመጣጠን ባለበት ሁኔታ ውስጥ፣ ተጎጂው ራሱን ለመጠበቅ ሲል የሚያደርጋቸው ድርጊቶች ወደ አእምሮአዊ ተገዢነት (cognitive subordination) ይመሩታል።

በማኅበራዊ እና ፖለቲካዊ መስክ ይህ ችግር የሚገለጠው ጨቋኙ የፈጠረውን አስተሳሰብ በመቀበል እና ራስን ዝቅ አድርጎ በማየት ነው። ከሌሎች ታሪካዊ ሁኔታዎች ጋርም ተመሳሳይነት አለው። በደቡብ አፍሪካ የፀረ-አፓርታይድ ትግል ወቅት፣ ከፍተኛ ትምህርት ያላቸውና በመንግሥት እንግልት የደረሰባቸው ልሂቃን እንኳ ሳይቀሩ፣ በግል ሕይወታቸው ውስጥ የአፓርታይድን የበላይና የበታች ግንኙነት መልሰው ያራምዱ ነበር። ይህ የሚሆነው በደሞዝ፣ በሹመትና በፖለቲካዊ ሥልጣን የሚገኘው ጥቅማጥቅም ልሂቃኑ መዋቅራዊ ተገዢነታቸውን እንዲቀበሉ ቁሳዊ ማበረታቻ ስለሚፈጥርላቸው ነው። ከጊዜ በኋላ እነዚህ ልሂቃን የሕዝቡን ጥቅም እንወክላለን እያሉ እንኳ የበላዮቻቸውን አስተሳሰብ ይወርሳሉ።

ከ1991 በኋላ በነበረው የኢሕአዴግ ሥርዓት ውስጥ ይህ ሁኔታ በኦሮሞ ልሂቃን ላይ በግልጽ ታይቷል። የመንግሥት ጭቆና እጅግ ግዙፍና የማይሸነፍ ሆኖ በሚታይበት ጊዜ፣ ግለሰቦች አቅም የማጣትና የመቀመጥ አዙሪት ውስጥ ይገባሉ። የፓውሎ ፍሬሬ (Paulo Freire) የ"ፕራክሲስ" (praxis) ጽንሰ-ሐሳብ እንደሚያስረዳው፣ እውነተኛ ነፃነት የሚገኘው ስለ ጭቆናው ንቃተ-ህሊና በመያዝ ብቻ ሳይሆን ያንን ንቃተ-ህሊና ወደ ተግባር በመተርጎም ጭቆናውን መዋቅራዊ በሆነ መንገድ ሲያፈርሱት ነው።

በኢሕአዴግ ውስጥ ለነበሩት የኦሮሞ ልሂቃን ግን ንቃተ-ህሊናው ከነፃ አውጪ ተግባር ጋር አልተገናኘም ነበር። የሕዝባቸውን ቅሬታ እያወቁ ነገር ግን ያንን ለመፍታት የሚያስችል አቅምና ነፃነት ስላልነበራቸው፣ ራሳቸውን በሚጨቁነው ሥርዓት ውስጥ ተጠግተው የሚኖሩ አስተዳዳሪዎች ሆኑ። በፌደራል መንግሥት ውስጥ ሁለተኛ ደረጃና አስዋቢ የሥልጣን ቦታዎችን በመቀበል፣ የሕወሃት የደኅንነት መዋቅር የሚሰጣቸውን መመሪያዎች ያስፈጽሙና ገለልተኛ የኦሮሞ ድምፆችን ያፍኑ ነበር። ይህ የመላመድ ስልት ለልሂቃኑ የግል ሀብትና ሥልጣን ያስገኘ ቢሆንም ኦሮሚያ በፖለቲካና በኢኮኖሚ እንድትበዘበዝ አድርጓል።

ከ1991 በኋላ የነበሩት የኢሕአዴግ አባል ድርጅቶች መዋቅራዊና ስነ-ልቦናዊ ገጽታ

በኢሕአዴግ ግንባር ውስጥ የነበሩት ዋና ዋና ፓርቲዎች መዋቅራዊ ልዩነትና የስነ-ልቦና ባህሪ በሚከተለው ሰንጠረዥ ቀርቧል፡

ፓርቲ

የሕዝብ መሠረት እና መጠን

መዋቅራዊ አመጣጥ እና ሚና

ስነ-ልቦናዊ እና የባህሪ መገለጫ

ሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሃት)

የትግራይ ክልል (ከአገሪቱ ሕዝብ 6% ገደማ)

በ1975 ተመሠረተ፤ ከ1991 በኋላ የነበረው ሥርዓት ወታደራዊና ርዕዮተ-ዓለማዊ መሪ በመሆን በመከላከያ፣ በደኅንነትና በኢኮኖሚ ላይ ፍጹም ቁጥጥር ነበረው።

ፍጹም የበላይነት የሚሰማው፤ ከፖለቲካ ተቀናቃኞቹ ጋር በእኩልነት ለመኖር የማይፈልግ፣ ተቀናቃኞቹን ማስገበር ወይም ሙሉ በሙሉ ከፖለቲካ ምኅዳሩ ማስወገድ የሚመርጥ።

የኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ)

የኦሮሚያ ክልል (ከአገሪቱ ሕዝብ 34% ገደማ)

በ1990 በሕወሃት አስተባባሪነት ተመሠረተ፤ ከኦነግ ጋር እንዲወዳደር እና የኦሮሚያን ክልል እንዲያስተዳድር ከምርኮኞች ተመለመለ።

ከፍተኛ ተገዢነት የነበረው፤ የሕወሃትን የበላይነት የተቀበለ የፖለቲካ ስቶክሆልም ሲንድሮም ይታይበት ነበር፤ ከ2015 በኋላ በ"ቲም ለማ" መሪነት ወደ አመፅ ተሸጋገረ።

የአማራ ብሔራዊ ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ ( ብአዴን / ANDM)

የአማራ ክልል (ከአገሪቱ ሕዝብ 27% ገደማ)

በ1982 እንደ ባለብዙ-ብሔር ድርጅት (ኢሕዴን) ተመሠረተ፤ በኋላም በሕወሃት የርዕዮተ-ዓለም መመሪያ አማራ-ተኮር ድርጅት እንዲሆን ተደረገ።

ጥልቅ ተገዢነትና መገለል የታየበት፤ የመጀመሪያው ትውልድ መሪዎች ከሕዝባቸው ስነ-ልቦና የተራቆቱና የአማራን ሕዝብ ከመወከል ይልቅ እሱን ለመቅጣትና ለመቆጣጠር የሚሠሩ ነበሩ።

ከ2012 በኋላ የመጣው መዋቅራዊ ስንጥቅ እና የተገዢ ልሂቃን አመፅ

ከ1991 በኋላ የነበረው የፖለቲካ ሥርዓት መዋቅራዊ መረጋጋት በአብዛኛው የተመሠረተው በመለስ ዜናዊ ጠንካራና ማዕከላዊ አመራር ላይ ነበር። በ2012 የእርሱ መሞትን ተፈልጎ ግንባሩ ወደ ውስጣዊ የትውልድ ሽግግር ለመግባት ተገደደ። በግንባሩ ውስጥ ደካማ ከሚባለው ከደቡብ ሕዝቦች ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ (ደሕዴን) የወጡት የኃይለማርያም ደሳለኝ መሾም በሥርዓቱ የአዛዥነት መዋቅር ላይ ትልቅ ስንጥቅ ፈጠረ። ኃይለማርያም እንደ መለስ በሕወሃት በሚመራው ወታደራዊና ደኅንነት መዋቅር ላይ ፍጹም ቁጥጥር አልነበራቸውም፣ የአጋር ድርጅቶችንም ታማኝነት ሙሉ በሙሉ ማግኘት አልቻሉም ነበር።

ይህ በማዕከሉ ላይ የታየው ድክመት፣ በኦሮሚያ (በቄሮ ንቅናቄ) እና በአማራ ክልሎች ከተነሳው ከፍተኛ ሕዝባዊ ተቃውሞ ጋር ተዳምሮ ተገዢ ለነበሩት ፓርቲዎች የሕወሃትን የበላይነት ለመገዳደር ምቹ ዕድል ፈጠረላቸው። በኦህዴድ ውስጥ በለማ መገርሳ እና በአብይ አህመድ የሚመራውና "ቲም ለማ" (Team Lemma) በመባል የሚታወቀው አዲሱ አመራር፣ በሕዝባዊ ተቃውሞው የተፈጠረውን የፖለቲካ ምቹ ሁኔታ በአግባቡ ተጠቀመበት። የኦሮሞን ሕዝብ ቅሬታ በግልጽ በማንሳት፣ የፌደራል የአስቸኳይ ጊዜ አዋጆችን በመቃወም እና ከአብዴን ጋር ጊዜያዊ ስልታዊ ጥምረት በመፍጠር፣ ኦህዴድ ሊቀመንበሩ አብይ አህመድ በ2018 ጠቅላይ ሚኒስትር እንዲሆኑ ማድረግ ቻለ።

ምንም እንኳን ይህ የልሂቃን አመፅ የፌደራል ሥልጣን ስርጭቱን በመቀየር ሕወሃትን ከማዕከሉ ቢያስወግድም፣ በኦሮሞ ፖለቲካ ውስጥ ያለውን ጥልቅ የንቃተ-ህሊና ነፃነት ቀውስ ሙሉ በሙሉ አልፈታውም። ኢሕአዴግ ፈርሶ በብልጽግና ፓርቲ መተካቱ ማዕከላዊ ሥልጣንን ለማጠናከር የተደረገ ጥረት ቢሆንም፣ በገዥው የኦሮሞ ልሂቃን ርዕዮተ-ዓለም ላይ ያለው ክርክር አሁንም እንደቀጠለ ነው።

ወቅታዊ የኦሮሞ ብሔረተኛ ኃይሎች (ኦነግ እና ኦነግ-ሸኔ / የኦሮሞ ነፃነት ሰራዊትን ጨምሮ) አሁን ያለው ገዥ አካል ከአንድ ዓይነት የፖለቲካ ተገዢነት ወደ ሌላ መሸጋገሩን ይከራከራሉ። አዲሱ የብልጽግና ፓርቲ ታሪካዊውንና የኦሮሞን ማንነት፣ ቋንቋና ባህል ሲያገል የነበረውን ማዕከላዊ "ኢትዮጵያዊነት" ርዕዮተ-ዓለም ተቀብሏል ይላሉ። ከዚህ አንጻር ገዥው ልሂቅ አሁንም በስቶክሆልም ሲንድሮም ውስጥ ያለ ሲሆን፣ ማዕከላዊውን ሥልጣን ለመጠበቅና የኦሮሞን ሕዝብ እውነተኛ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን ጥያቄ ለማፈን ከታሪካዊ ተቃዋሚዎች ጋር ይተባበራል ሲሉ ይከሳሉ።

በሌላ በኩል ደግሞ፣ የአማራ ልሂቃንና አንድነት ኃይሎች የአብይ አህመድን መንግሥት "የኦሮሙማ መንግሥት" (Oromummaa government) በማለት ይከሳሉ። እነዚህ ወገኖች ገዥው አካል የኢትዮጵያን አንድነት እንደ ጋሻ በመጠቀም የኦሮሞን የስነ-ሕዝብ (demographic)፣ የቋንቋና የሥልጣን የበላይነት በስውር እያስፋፋ ነው ይላሉ። ታሪካዊውን የ"ሞጋሳ" (Mogassa) የባህል ውህደት ሥርዓት በመጥቀስ፣ ዘመናዊው ኦሮሙማ ኢትዮጵያን ለማፍረስና የኦሮሞን የበላይነት ለመጫን የሚሠራ ጠባብና ጠበኛ ፕሮጀክት ነው ሲሉ ይተቻሉ። በመሆኑም የኦሮሞ የፖለቲካ ልሂቃን መዋቅራዊ ቅርቅብ ውስጥ ወድቀዋል፡ በአንድ በኩል በኢትዮጵያ አንድነት አራማጆች ዘንድ "የበላይነት ፈላጊ" ተብለው ሲፈረጁ፣ በሌላ በኩል በኦሮሞ ብሔረተኞች ዘንድ "የማዕከላዊ መንግሥት ተገዢዎችና የንቃተ-ህሊና ነፃነት የሌላቸው" ተብለው ይተቻሉ።

የስነ-ልቦና ቀውስ ማነጻጸሪያ፡ የትግራይ እና የአማራ ልሂቃን የታማኝነት ወጥመድ

ይህ የፖለቲካ ስቶክሆልም ሲንድሮም እና ተገዢነት በኦሮሞ ልሂቃን ላይ ብቻ የተገደበ ሳይሆን፣ ከ1991 በኋላ ባለው የፖለቲካ መዋቅር ውስጥ ሁሉንም ዋና ዋና የብሔረሰብ ልሂቃን የጎዳ ሥርዓታዊ ችግር ነው። በትግራይና በአማራ የፖለቲካ ልሂቃን ውስጥ የታየው ሁኔታም ይህንኑ ያረጋግጣል።

በትግራይ፣ ሕወሃት በ2018 ወደ መቀሌ ካፈገፈገ በኋላ፣ የክልሉ አመራር በከፍተኛ ሁኔታ ተከፋፍሎ ከነበረው ተለዋዋጭ ፖለቲካ ጋር መላመድ አቅቶት ነበር። ጊዜያዊው የክልሉ ፕሬዝዳንት ደብረጽዮን ገብረሚካኤል በሶስት እርስ በእርስ በሚጋጩና በሚፎካከሩ የትግራይ ልሂቃን ቡድኖች መካከል ተወጥሮ ውሳኔ ማሳለፍ አቅቶት ነበር፡

ሥልጣን ናፋቂዎች (The Powermongers): በአብዛኛው የመቀሌ ዩኒቨርሲቲ ምሁራንንና ብሔረተኞችን ያካተተ ሲሆን፣ የማኅበራዊ ሚዲያዎችን በመጠቀም ሕዝብን ያንቀሳቅሱ ነበር። ከማዕከላዊ መንግሥት ጋር ዘላቂ ጠላትነት እንዲኖር በመግፋት፣ ሕዝቡን ሁልጊዜም በፍርሃትና በጦርነት ዝግጁነት ውስጥ እንዲቆይ ያደርጉ ነበር።

ባለሀብቶች (The Money Men): ሕወሃት በሥልጣን ላይ በነበረበት ዘመን በአዲስ አበባና በውጭ አገር ከፍተኛ ሀብት ያፈሩ ባለሀብቶች ናቸው። እነዚህ ወገኖች የግል ጥቅማቸውንና ንብረታቸውን ለመጠበቅ ሲሉ ክልሉ ሁልጊዜም በመከላከል ላይ እንዲቆይና የመገንጠል ዛቻን እንደ የፖለቲካ መደራደሪያ እንዲጠቀም ይገፋፉ ነበር።

የድሮው ዘበኛ (The Old Guard): ባህላዊ የሕወሃት አንጋፋ ፖለቲከኞች ሲሆኑ፣ አሁንም እኛ ብቻ ነን አገርና ክልል የምናውቀው በሚል ትዕቢት የተሞሉ ነበሩ። የድሮውን ሥልጣን መመለስ ብቻ ሁሉንም ችግር ይፈታል ብለው ያምኑ ነበር።

ይህ የውስጥ ክፍፍል በትግራይ ሕዝብ ላይ ትልቅ የታማኝነት ወጥመድ (loyalty trap) ፈጥሯል። ወጣቱ የትግራይ መከላከያ ኃይል (TDF) አባላት ለህልውና በሚል እንዲዋጉ ቢደረግም፣ በተደጋጋሚ ለሕወሃት ግትር የፖለቲካ ፍላጎትና ስህተት ሰለባ ሆነዋል። ይህ ሕዝቡ ራሱን በኢኮኖሚና በፖለቲካ ሲያደኸየው ከነበረው የክልሉ ገዥ መደብ ጋር የሚፈጥረው ጥልቅ ትስስር የስቶክሆልም ሲንድሮም ሌላኛው ማሳያ ነው።

በተመሳሳይ መንገድ፣ የብአዴን (ANDM) ታሪክም የከፍተኛ ተገዢነት ታሪክ ነው። በሕወሃት ቁጥጥር ሥር የተመሠረተው ይህ ድርጅት፣ ቀዳሚ መሪዎቹ በራሳቸው ሕዝብ ላይ በሚደረገው አስተዳደራዊ ማግለልና መፈናቀል ላይ በንቃት ይሳተፉ ነበር። ድርጅቱ ካድሬዎችንና ሲቪል ሰራተኞችን ሲመልምል ለሕዝብ ጥቅም የሚቆሙትን ሳይሆን ለግል ጥቅማቸው ሲሉ ተገዢ የሚሆኑትን ይመርጥ ነበር። በ2016 በፋኖ እና በወጣቶች አመፅ ምክንያት አብዴን ራሱን ለማደስ ቢሞክርም፣ አሁንም በክልላዊ ብሔረተኝነት እና በማዕከላዊ አንድነት ኃይሎች መካከል ተከፋፍሎ ይገኛል።

ማጠቃለያ፡ የሁለተኛ ደረጃ የንቃተ-ህሊና ነፃነት አስፈላጊነት

በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ ውስጥ የሚታየው የፖለቲካ ቀውስና ግጭቶች የሚያሳዩት፣ የመንግሥትን ሥልጣን መያዝ ብቻውን እውነተኛ ነፃነት ለማምጣት በቂ አለመሆኑን ነው። ፓውሎ ፍሬሬ እንዳለው፣ በአእምሮና በአስተሳሰብ ደረጃ እውነተኛ ለውጥ ካልተደረገ፣ ሥልጣን የያዙት ተገዢዎች የድሮ ጨቋኞቻቸውን ባህሪ መልሰው ያራምዳሉ፤ እንዲሁም የጭቆናውን መዋቅር ጠባቂዎች ይሆናሉ።

በገዥውም ሆነ በተቃዋሚው ጎራ ላሉት የኦሮሞ የፖለቲካ ልሂቃን፣ የወቅቱ ዋና ፈተና ሁለተኛ ደረጃ የንቃተ-ህሊና ነፃነትን (secondary cognitive liberation) ማግኘት ነው። ይህ አዲስ ንቃተ-ህሊና ከ1991 ጀምሮ የነበረውን የስነ-ልቦና ቀውስና ተገዢነት ሰብሮ መውጣት አለበት። ይህ ደግሞ እውነተኛ ንቃተ-ህሊናን ወደ ተግባራዊ ፕራክሲስ (constructive praxis) መለወጥን ይጠይቃል።

የመጀመሪያው ትውልድ የኦነግ መሪዎች የኦሮሞን ብሔራዊ ማንነት በመግለጽ እና የማዕከላዊውን አምባገነንነት ሕገ-ወጥነት በማጋለጥ የመጀመሪያውን የንቃተ-ህሊና ነፃነት በተሳካ ሁኔታ አስጀምረዋል። ነገር ግን የአሁኑ ልሂቅ ከተከላካይ ብሔረተኝነትና ከተገዢነት አስተሳሰብ መውጣት አለበት። ይህንን ለማድረግ የኦሮሞ የፖለቲካ ልሂቃን የ"ሳፉ" (Safuu) ሥነ-ምግባራዊ እሴቶችን እና ሁሉን አቀፍ የሆነውን የገዳ ሥርዓት ዴሞክራሲያዊ መርሆዎችን በመጠቀም፣ ከሌሎች የተጨቆኑ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ጋር እውነተኛና እኩልነት የሰፈነበት ሕብረት መፍጠር ይኖርባቸዋል።

ይህ ደግሞ የብሔረሰቦችን የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት የሚያከብር፣ የአናሳዎችን መብት የሚጠብቅ እና የአንድን ወገን የበላይነት የሚቃወም እውነተኛ ባለብዙ-ብሔር ፌደራሊዝምን መገንባትን ይጠይቃል። የፖለቲካ ስቶክሆልም ሲንድሮምን ስነ-ልቦናዊ ውርስ በመስበር እና ነፃ የወጣ ፖለቲካን በመከተል ብቻ፣ የኢትዮጵያ ልሂቃን አስተማማኝ፣ ሰላማዊና ዴሞክራሲያዊ የሆነ አገራዊ ስምምነት መፍጠር ይችላሉ።

References:

1. Op-ed: Characterization of Abiy-led Ethiopian ruling elites as 'Oromummaa government', https://addisstandard.com/op-ed-characterization-of-abiy-led-ethiopian-ruling-elites-as-oromummaa-government/ 2. Turned against their Master: the Diverging Paths of ANDM and OPDO - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/333809917_Turned_against_their_Master_the_Diverging_Paths_of_ANDM_and_OPDO 

3. Ethiopia in Transition Tekalign Gedamu Paper presented at Ethiopia Forum: Challenges and Prospects for Constitutional Democracy in - Global Africa, https://globalafrica.isp.msu.edu/files/5515/5916/4607/TakalignGedamu.pdf 

4. BARO TUMSA'S POLITICAL ACTIVISM AND INVOLVEMENT IN MTA AND OLF | Published in The Journal of Oromo Studies, https://jros.scholasticahq.com/article/136502-baro-tumsa-s-political-activism-and-involvement-in-mta-and-olf 

5. Paul Thomas - A Somali- Norwegian Saga - OAPEN Library, https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/92188/9783111440767.pdf?sequence=1&isAllowed=y 6. What is Cognitive Liberation? - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=8YZe9gGD0FM 

7. Teflon TPLF - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2019/12/12/teflon-tplf/ 

8. Oromummaa, https://zelalemkibret.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/asafa-book-oromuma.pdf 

9. Oromummaa and Oromo Identity Formation | PDF | Leadership | Nationalism - Scribd, https://www.scribd.com/document/661743588/The-Concept-of-Oromummaa-and-Identity-Formation-in-Contemporary-O 

10. THE BATTLE BETWEEN ETHIOPIANISM AND OROMUMMAA: FROM THE THIRTEENTH CENTURY TO TODAY | Advocacy for Oromia, https://advocacy4oromia.org/2025/06/06/the-battle-between-ethiopianism-and-oromummaa-from-the-thirteenth-century-to-today/ 

11. The “Short Step” from Love to Hypnosis: A Reconsideration of the Stockholm Syndrome, https://www.researchgate.net/publication/232907973_The_Short_Step_from_Love_to_Hypnosis_A_Reconsideration_of_the_Stockholm_Syndrome 

12. Reg September - South African History Online, https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive_files/Reg%20September%20-%20Final%20Script%5B7058%5D.pdf 

13. Needed – Not Just Needy: Empowerment as a Therapeutic Tool in the Treatment of Survivors of Torture and Refugee Trauma - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/265592591_Needed_-_Not_Just_Needy_Empowerment_as_a_Therapeutic_Tool_in_the_Treatment_of_Survivors_of_Torture_and_Refugee_Trauma 

14. Opinion: ANDM and OPDO turned against their master but both follow diverging paths. Here is how - Addis Standard, https://addisstandard.com/opinion-andm-and-opdo-turned-against-their-master-but-both-follow-diverging-paths-here-is-how/ 

15. Roots of Turmoil: Exploring the Causes behind Fano Force's Struggle against Abiy Ahmed's Administration - Digital Commons @ USF - University of South Florida, https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1268&context=jacaps 

16. Deconstructing Unfounded Oromo Elite Narratives: A Response to Asafa Jalata (PhD), https://www.eastafricanreview.com/2023/10/23/deconstructing-unfounded-oromo-elite-narratives-a-response-to-asafa-jalata-phd/ 

17. Oromummaa Unchained Ethnic Apartheid and Territorial Expansion in Ethiopia, https://www.concernedethiopians.org/independent-analysis/4795-oromummaa-unchained-ethnic-apartheid-and-territorial-expansion-in-ethiopia.html 

18. Tigray Between Two Fires: Ethiopia's Red Sea Ambitions, Eritrea's Proxy Games And The TPLF's Last Stand, https://www.thereporterethiopia.com/45783/ 19. TPLF's last man standing - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2019/11/30/tplfs-last-man-standing/ 20. Oromumma: Re/shaping Discourses - Brill, https://brill.com/display/book/9789004410145/BP000012.pdf

የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና ሪፖርት፡ የህወሓት፣ የሻዕቢያ እና የፌደራል መንግስት ግንኙነት ስልታዊ ሴራ፣ መጠቀሚያነት እና መቃረንጠላት ወይስ ወዳጅ? የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ መሰረት እና እርስ በርስ መጠቀሚያነት (Instrumentalism)

የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና ሪፖርት፡ የህወሓት፣ የሻዕቢያ እና የፌደራል መንግስት ግንኙነት ስልታዊ ሴራ፣ መጠቀሚያነት እና መቃረን

ጠላት ወይስ ወዳጅ? የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ መሰረት እና እርስ በርስ መጠቀሚያነት (Instrumentalism)

በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ የሚታዩ ግጭቶችና ቀውሶች ብዙ ጊዜ የሚገለጹት በእውነተኛ ጠላትነት ወይም ወዳጅነት ላይ ሳይሆን፣ በወቅታዊ የፖለቲካ ጥቅሞች እና በገዥው ፓርቲዎች ስልታዊ ሴራዎች ላይ በመመስረት ነው። እዚህ ላይ የሚነሳው መሠረታዊ ጥያቄ በክልሉ ኃይሎች—በተለይም በህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት/TPLF) እና በሻዕቢያ (የኤርትራው ገዥ ፓርቲ PFDJ) መካከል ያለው ግንኙነት በጋራ ጥቅሞች ላይ የተመሰረተ እውነተኛ "ወዳጅነት" (partnership) ነው ወይስ ለጊዜያዊ ዓላማዎች እርስ በርስ ለመጠላለፍ የተደረገ "የመጠቃቀሚያነት" (manipulation/instrumentalism) ግንኙነት? የሚለው ነው። በዚህ ትንተና መሠረት፣ የእነዚህ ኃይሎች የፖለቲካ እና የውትድርና ጥቅሞች በአንድ ወቅት እርስ በርስ እንዲቀራረቡ ሲያደርጓቸው፣ በሌላ ጊዜ ደግሞ እርስ በርስ የሚጨራረሱ ጸረ-የሆኑ ጠላቶች ያደርጓቸዋል።

ህወሓት በጫካ ትግል ከነበረበት ጊዜ ጀምሮ የነበረው ዋነኛ ግብ ግልጽ ነበር፦ ከተቻለ በኢትዮጵያ ውስጥ የብዝሃ-ብሔር ፌደራሊዝምን በመዘርጋት የላቀ የፖለቲካና የኢኮኖሚ የበላይነትን መያዝ፤ ካልተቻለ ደግሞ ለፌደራል መንግስት የማይታዘዝ የትግራይ ክልል (de facto state) መፍጠር እና በመጨረሻም ራሱን የቻለ ነጻ ሀገር (independent state) ሆኖ መገንጠል ነው። ይህ እቅድ ህወሓት በ1976 እ.ኤ.አ. ካወጣው ማኒፌስቶ ጀምሮ ይፋ የተደረገ እና እስካሁን ድረስ ያልተለወጠ የድርጅቱ መሰረታዊ የፖለቲካ አስተሳሰብ ሆኖ እያገለገለ ይገኛል። የ2022ቱ የፕሪቶሪያ የሰላም ስምምነት በሰሜን ኢትዮጵያ የነበረውን ጦርነት ለጊዜው ቢያቆምም፣ የህወሓትን መሰረታዊ የረጅም ጊዜ ስልታዊ ግብ አልቀየረውም፤ ይልቁንም ከጦርነቱ በኋላ ባለው ቀውስ ውስጥ ይህንን ራሱን የቻለ አካል የመሆን ሃሳብ በትግራይ ልሂቃን ዘንድ መልሶ ለማጠናከር ጥረት እየተደረገበት ነው።

የህወሓት እቅድ እና የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ "እንደፈለገ ይሁን" (Let it be) ስልት

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ እና የፌደራል መንግስት በትግራይ ላይ ያላቸው አቋም በሁለት አማራጭ እቅዶች ላይ የተመሰረተ ነው፦

• የመጀመሪያው እቅድ፦ የህወሓትን ወታደራዊ እና የፖለቲካ ኃይል ሙሉ በሙሉ በማጥፋት፣ ትግራይን ልክ እንደሌሎች ክልሎች በፌደራል መንግስት ቀጥተኛ ፍላጎትና ተጽዕኖ ስር ማስተዳደር።

• ሁለተኛው አማራጭ እቅድ (Fallback Option)፦ ህወሓትን ሙሉ በሙሉ ማጥፋት ካልተቻለ፣ "እንደፈለገ ይሁን" (Let it be) ብሎ መተው፣ የፌደራል በጀት ድጎማ እና የነዳጅ አቅርቦትን በመከልከል ወይም በመገደብ ክልሉን ከኢትዮጵያ ምህዳር ማግለልና ማዳከም ነው።

ይህ "እንደፈለገ ይሁን" ብሎ የመተው ስልት በአንድ በኩል በህወሓት ላይ ከፍተኛ ጫና ፈጥሮ ለማዳከም የታለመ ቢሆንም፣ በሌላ በኩል ግን የህወሓትን ስውር የረጅም ጊዜ እቅድ ስኬታማ ለማድረግ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል። የፌደራል መንግስት ለክልሉ በጀት እና እውቅና ሲከለክል፣ ህወሓት በትግራይ ህዝብ ዘንድ "የፌደራል መንግስት እያገለለን፣ እየቀጣን እና የህልውና አደጋ እየደቀሰብን ነው" የሚል ፕሮፓጋንዳ በማስረጽ፣ ራሱን የቻለ አስተዳደር (de facto state) የመፍጠር እና በመጨረሻም የመገንጠል ሃሳብ በህዝቡ ዘንድ በቀላሉ ተቀባይነት እንዲያገኝ ያደርጋል።

የዐቢይ አሕመድ መንግስት ይህንን ሁኔታ በጥልቀት በመረዳት፣ ከ2024 እስከ 2026 ባለው ጊዜ ውስጥ በህወሓት ውስጥ ውስጣዊ ክፍፍል (factionalism) በመፍጠር ድርጅቱን ከውስጥ በማዳከም ላይ አተኩሯል። በህወሓት ውስጥ በዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል (የቀድሞው ጠባቂ/old guard) እና በፌደራል መንግስት በሚደገፈው አቶ ጌታቸው ረዳ መካከል የተፈጠረው ፍጥጫ የክልሉን ኃይል ለሁለት ከፍሎታል። በሚያዝያ 2026 እ.ኤ.አ. የደብረጽዮን አንጃ የፕሪቶሪያን ስምምነት በመጣስ፣ በ2020 የተመረጠውን የክልል ምክር ቤት (State Council) መልሶ በማደራጀት ዶክተር ደብረጽዮንን የክልሉ ፕሬዝዳንት አድርጎ ሾሟል። ይህ አካሄድ የዐቢይ መንግስት እና ህወሓት ሳይወያዩ በምስጢር እርስ በርስ "እንደፈለገ ይሁን" በመባባላቸው የመጣ ሲሆን፣ ትግራይን ወደ ሙሉ de facto state እየመራት ይገኛል።

በትግራይ ውስጥ የተከሰቱ የፖለቲካ ቀውሶችና የሥልጣን ሽግግር ውጥረት (2020–2026 እ.ኤ.አ.)

ዓመተ ምሕረት (እ.ኤ.አ)	የፖለቲካ እንቅስቃሴ እና የሥልጣን ሽግግር	የጂኦፖለቲካዊ አንድምታው
ህዳር 2022	የፕሪቶሪያ የሰላም ስምምነት (CoHA) ተፈረመ፤ ጊዜያዊ አስተዳደር (TIA) ተመሰረተ።	የሰሜኑ ጦርነት ቆመ፤ ህወሓት ከባድ መሳሪያዎቹን በከፊል አስረከበ።
2024	በህወሓት ውስጥ ያለው ውስጣዊ ክፍፍል በይፋ ታየ፤ ደብረጽዮን እና ጌታቸው ረዳ ተጋጩ።	ህወሓት ለሁለት ተከፈለ፤ የጌታቸው ወገን ከፌደራል መንግስት ጋር ተጠጋጋ።
ግንቦት 2025	የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ (NEBE) የህወሓትን የህጋዊ ሰውነት እውቅና ሰረዘ።	ህወሓት በ2026 ምርጫ ላይ እንዳይሳተፍ ተከለከለ።
ሚያዝያ 2026	የፌደራል መንግስት የሌ/ጄኔራል ታደሰ ወረደን ጊዜያዊ አስተዳዳሪነት ስልጣን ለአንድ ዓመት አራዘመ።	ህወሓት ይህንን ውሳኔ "ህገ-ወጥ" በማለት ውድቅ አደረገ፤ የፕሪቶሪያ ስምምነት መፍረሱን አወጀ።
ግንቦት 5, 2026	ከጦርነቱ በፊት (በ2020) የነበረውን የምክር ቤት አባላት መልሶ በማቋቋም ደብረጽዮን የክልሉ ፕሬዝዳንት ሆኖ ተመረጠ።	በትግራይ ውስጥ ሁለት ተፎካካሪ መንግስታት (Parallel governments) ተፈጠሩ፤ የጦርነት ስጋት እንደገና አገረሸ።

የሻዕቢያ ስልት፦ ህወሓትን እንደ ታችኛ አጋር/መጠቅሚያ (Waalessituu/Junior Partner) መጠቀም

ሻዕቢያ (ኤርትራ) በታሪኩ ሙሉ ህወሓትን እንደ እኩል የፖለቲካ አጋር (equal partner) አድርጎ በፍጹም አይቶት አያውቅም። ስለዚህ የራሱን ብሔራዊ ጥቅሞች ለማሳካት ሁልጊዜም እንደ "መጠቀሚያ" (junior partner ወይም ስልታዊ መሣሪያ) እንጂ እንደ ታማኝ ወዳጅ አይቆጥረውም። ይህ ስልት ከጫካ ጀምሮ እየተሠራበት ያለ ሲሆን፣ የሚከተሉት ታሪካዊና ወቅታዊ እውነታዎች ይህንን ያረጋግጣሉ፦

• የደርግ መውደቅ፦ ሻዕቢያ በጫካ ትግል ወቅት የራሱን የረጅም ጊዜ ጥቅም ማለትም የኤርትራን ነጻነት ለማረጋገጥ ህወሓትን እንደ ምቹ ወታደራዊ መሣሪያ በመጠቀም የደርግን ውድቀት አፋጥኗል።

• የዐቢይ አሕመድን መንግስት መከላከልና ማዳከም (2025–2026 እ.ኤ.አ.)፦ የፕሪቶሪያ ስምምነት ከተፈረመ በኋላ በዐቢይ አሕመድ እና በኢሳይያስ አፈወርቂ መካከል ያለው ግንኙነት በተለይም በወደብ እና በባህር በር ጥያቄዎች ዙሪያ በከፍተኛ ሁኔታ ፈርሷል። በዚህ ምክንያት ሻዕቢያ "የጠላቴ ጠላት ወዳጄ ነው" በሚል መርህ ከደብረጽዮን አንጃ ጋር በመሆን የዐቢይ መንግስትን ለማዳከም ህወሓትን በድጋሚ እንደ መጠቀሚያ መሣሪያ እያገለገለበት ይገኛል።

በህወሓት እና በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ መካከል ሳይወያዩ በምስጢር "እንደፈለገ ይሁን" በመባባል ትግራይ ራሷን ችላ እንድትቆም የሚያደርገው አካሄድ ለሻዕቢያ ታላቅ የሌሊት ቅዠት ነው። ሻዕቢያ በአፍሪካ ቀንድ የምትፈልገው ደካማ፣ የተበታተነችና የወደብ ጥያቄ የማታነሳ ኢትዮጵያን እንጂ፣ ጠንካራ፣ ራሷን የቻለች እና ነጻ የሆነች የትግራይ መንግስት በአጠገቧ እንዲፈጠር በፍጹም አትፈልግም።

የኤርትራ ብሔራዊ ማንነት ("ኤርትራዊነት") እና ራሷን የቻለች ትግራይ የመፍጠር ስጋት

ሻዕቢያ ራሷን የቻለች የትግራይ መንግስት እንድትመሰረት የማይፈልግበት ዋናው ምክንያት በኤርትራ ብሔራዊ ማንነት (ኤርትራዊነት) ግንባታ ውስጥ ጥልቅ መሰረት አለው። የኤርትራ ብሔራዊ ማንነት በሁለት ዋና ዋና ምሰሶዎች ላይ ተገንብቷል፦

• ኢትዮጵያን እንደ ጠላት መሳል (Anti-Ethiopianism)፦ ኤርትራዊነት እንደ ብሔርተኝነት የዳበረው ከኢትዮጵያ ጋር ለ30 ዓመታት በተደረገው ጦርነት ህዝቡን ለማስተሳሰር እና ኢትዮጵያን እንደ ዘላለማዊ ስጋት እና ጠላት አድርጎ በመሳል ላይ ነው።

• የጎሳ እና የሃይማኖት ማንነትን ማዳከም (Anti-sub-nationalism)፦ ኤርትራ የተለያየ ሃይማኖት እና ዘጠኝ ብሔረሰቦች ያሏት ሀገር ብትሆንም፣ ገዥው PFDJ የንዑስ-ብሔር ማንነቶችን በማጥፋት አንድ ወጥ የሆነ "ኤርትራዊነት" ማንነትን ብቻ መገንባት ይፈልጋል።

የኤርትራ ባለስልጣናት የሚገነቡት ማንነት (identity) እና የትግራይ ተወላጆች በኢትዮጵያ ውስጥ ሲገነቡት የነበረው ማንነት ሙሉ በሙሉ እርስ በርስ የሚቃረኑ ናቸው። ኢትዮጵያ በህገ-መንግስቷ የብሔር-ብሔረሰቦችን መብትና የብዝሃ-ብሔር ፌደራሊዝምን ስታራምድ፣ ኤርትራ ግን የአንድነት (unitarism) እና የውህደት (assimilationist) ፖሊሲን በመከተል የብሔረሰብ ማንነቶችን ታጠፋለች።

ነጻ የሆነች የትግራይ ሀገር በኤርትራ አቅራቢያ መመስረቷ የኤርትራን ውስጣዊ ማንነት ሚዛን ያናጋዋል። ለምሳሌ በኤርትራ ውስጥ ያሉት የትግርኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች (ደጋውያን) በዚህ ብሔርተኝነት በመነቃቃት፣ በሌሎች የኤርትራ ብሔረሰቦች ላይ ጫና ማሳደር ሊጀምሩ ይችላሉ። ይህ ደግሞ በሂደት በኤርትራ ውስጥ በብሔረሰቦች እና በሃይማኖቶች መካከል ከፍተኛ ግጭት ይፈጥራል። ሻዕቢያ ይህንን በሚገባ ስለምታውቅ ነው ፕሬዝዳንት ኢሳይያስ አፈወርቂ ሁልጊዜ የኢትዮጵያን ህገ-መንግስት እና የብዝሃ-ብሔር ፌደራሊዝም አወቃቀርን የሚነቅፉት እና ይህንንም የአካባቢው ቀውስ ምንጭ አድርገው የሚስሉት።

የ"አግዓዝያን" ሃሳብ መቃረን እና የሰው ኃይል፣ የስነ-ህዝብ (Demography) እና የኢኮኖሚ ሚዛን

ኤርትራ ከትግራይ ጋር በመዋሃድ "አግዓዝያን" (Agazian Movement) የሚባል መንግስት ለመመስረት በፍጹም አትፈልግም። በትግራይ እና በአንዳንድ ኤርትራውያን የሚደገፈው የ"አግዓዝያን" እንቅስቃሴ ዋና አላማ በትግርኛ ተናጋሪ እና በኦርቶዶክስ ክርስቲያን ህዝቦች ላይ የተመሰረተ ትልቅ መንግስት መመስረት ነው። ኤርትራ ይህንን ሃሳብ ሙሉ በሙሉ ውድቅ ታደርጋለች፤ ምክንያቱም፦

1. ምንም ዓይነት የኢኮኖሚ፣ የባህል እና የታሪክ ጥቅም አለመኖሩ

በኢኮኖሚ፣ በባህልና በታሪክ ረገድ ትግራይ ለኤርትራ የምትጨምረው ምንም ጥቅም የለም። ኤርትራ የባህር በር እና ወደብ አላት፤ ትግራይ ግን የተራቆተ መሬት እና ኋላቀር እርሻ ብቻ ያላት በመሆኗ፣ ለኤርትራ የኢኮኖሚ ሸክም እንጂ ምንም ፋይዳ አይኖራትም።

2. የትግራይ የሰው ኃይል እና የስነ-ህዝብ የበላይነት

የትግራይ ህዝብ ከኤርትራ ህዝብ በበለጠ የተማረ የሰው ኃይል (human capital) ያፈራ ሲሆን የተሻለ የኢኮኖሚ አቅምም አለው። በስነ-ህዝብ በኩል ግን ኤርትራ "የአረጋውያን ሀገር" እየሆነች ትገኛለች። ወሰን በሌለው የሳዋ ብሔራዊ ውትድርና አገልግሎት ምክንያት የኤርትራ ወጣቶች በብዛት ወደ ውጭ እየተሰደዱ ሲሆን፣ በዚህም ሀገሪቱ በመካከለኛ እና በአረጋውያን ህዝቦች ብቻ እየተሞላች ነው። በአንጻሩ ትግራይ የወጣቶች እና ጠንካራ የሰው ኃይል ያላት ክልል ናት። እነዚህ ሁለት አካላት ከተዋሃዱ፣ የትግራይ ኃይል በአዲሱ መንግስት ውስጥ በቀላሉ የበላይነቱን ይይዛል። ይህ ደግሞ ለሻዕቢያ ልሂቃን ታላቅ የህልውና ስጋት ነው።

የኤርትራ እና የትግራይ የስነ-ህዝብ፣ የሰው ኃይል እና የኢኮኖሚ ንጽጽር (2025/2026 እ.ኤ.አ.)

የማነጻጸሪያ ነጥቦች	ኤርትራ (PFDJ)	የትግራይ ክልል (TPLF)
የህዝብ ብዛት	ከ3.6 እስከ 3.8 ሚሊዮን	7.4 ሚሊዮን (ወልቃይትና ራያን ጨምሮ)
አማካይ የዕድሜ ጣሪያ	ከ19.5 እስከ 20.5 ዓመት	20.3 ዓመት (በኢትዮጵያ ደረጃ)
የስነ-ህዝብ ቀውስ	እየሸመገለ ያለ ህዝብ (ከሳዋ በብዛት መሰደድ ምክንያት)	ከፍተኛ የወጣት እና የጦር ኃይል አቅም
የተማረ የሰው ኃይል	ዝቅተኛ (በአዕምሮ ፍሰት/Brain drain የተጎዳ)	ከፍተኛ (ምሁራን እና የሰለጠነ ወታደራዊ ልሂቃን)
የወደብ እና የባህር በር አጠቃቀም	ምጽዋ እና ዓሰብ ወደቦች አሏት	የየብስ ወደብ አልባ (Landlocked) ናት
የኢኮኖሚ ምንጭ	የዳያስፖራ መዋጮ (2% ግብር) እና የማዕድን ቁፋሮ	ግብርና፣ የውጭ እርዳታ እና ድንበር ተሻጋሪ ንግድ

የጂኦፖለቲካ ሴራ፦ "ማክሲራቢያ" (መጥረቢያ እጀታ) እና "የጠላቴ ጠላት" ስልት

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ እንደሚሉት ህወሓት የውጭ ኃይሎችን ጥቅም የሚያገለግል "ማክሲራቢያ" (የመጥረቢያ እጀታ/Proxy) ብቻ ነው። ነገር ግን የጂኦፖለቲካዊ ትንተናው እንደሚጠቁመው "ማክሲራቢያ" የሆነው ህወሓት ብቻ አይደለም። ሻዕቢያም የ"ማክሲራቢያ" ሌላኛው አካል ነው። ሻዕቢያ የደብረጽዮንን አንጃ የሚደግፈው በትግራይ ፍቅር ተቃጥሎ ወይም እንቅልፍ አጥቶ አይደለም። ሻዕቢያ የራሱን ጥቅም ለማስከበር፣ ይኸውም ከኢትዮጵያ ሊመጣ የሚችለውን ጥቃት ለመከላከል እና ከግብፅ እንዲሁም ከሶማሊያ ጋር ባለው ጥምረት ኢትዮጵያን በቁጥጥር ስር ለማዋል ህወሓትን እንደ "ማክሲራቢያ" (Proxy) እየተጠቀመበት ይገኛል።

በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ ሊቀሰቀስ የሚችለው ጦርነት ሁሉንም ወገኖች የራሳቸውን ጥቅም ለማስከበር እርስ በርስ "ለመጠቃቀስ" (proxy politics) የሚጫወቱት ስልታዊ ድራማ ነው። ህወሓት ከፌደራል መንግስት ጫና ለመውጣት ሻዕቢያን እንደ ጊዜያዊ ወዳጅ መጠቀም ይፈልጋል፤ ሻዕቢያ ደግሞ ዐቢይን ለመጣል ወይም ለማዳከም ህወሓትን እንደ ወታደራዊ መሣሪያ ("ታችኛ አጋር") ይጠቀምበታል። ይህ አካሄድ የአካባቢውን ፖለቲካዊ ሚዛን በእጅጉ የሚያናጋ እና በአፍሪካ ቀንድ ያለውን ሰላም አደጋ ላይ የሚጥል ነው。

ማጠቃለያ

በህወሓት፣ በሻዕቢያ እና በኢትዮጵያ ፌደራል መንግስት መካከል ያለውን ግንኙነት ስንመረምር ወደሚከተሉት ዋና ዋና መደምደሚያዎች እንደርሳለን፦

• በህወሓት እና በሻዕቢያ መካከል ያለው ግንኙነት በእውነተኛ ታማኝነት እና ወዳጅነት ላይ የተመሰረተ ሳይሆን፣ "የጠላቴ ጠላት ወዳጄ ነው" በሚል ጊዜያዊ የፖለቲካ ስሌት የተፈጠረ ነው።

• የህወሓት የራሱን የቻለ አስተዳደር (de facto state) የመመስረት እና የመገንጠል እቅድ በኢትዮጵያ ህገ-መንግስት አንቀጽ 39 ላይ የተደገፈ ቢሆንም፣ በዐቢይ አሕመድ መንግስት "እንደፈለገ ይሁን" (let it be) በሚለው ቸልተኝነት እና ስልታዊ ግፊት ምክንያት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጠነከረ መጥቷል።

• ኤርትራ የራሷን ብሔራዊ ማንነት (ኤርትራዊነት) ለመጠበቅ ስትል ብቻ ነጻ የሆነች የትግራይ መንግስት በአጠገቧ እንድትመሰረት አትፈልግም፤ ምክንያቱም ይህ በኤርትራ ውስጥ ያሉትን ብሔረሰቦች ሚዛን ስለሚያናጋ ነው።

• በመጨረሻም፣ የፖለቲካ፣ የስነ-ህዝብ እና የሰው ኃይል ሚዛኑን ስናይ፣ ትግራይ ራሷን ችላ መውጣቷ ለኤርትራ የህልውና ስጋት በመሆኑ፣ በእነዚህ ኃይሎች መካከል ያለው ግጭት ወደፊትም እየሰፋ ይሄዳል እንጂ ዘላቂ መፍትሄ አያገኝም።

Reference:

1. Peace in Crisis: Conflict Management in the Horn of Africa - Stiftung Wissenschaft und Politik, https://www.swp-berlin.org/publikation/peace-in-crisis-conflict-management-in-the-horn-of-africa 

2. Ethiopia, Eritrea and Tigray: A Powder Keg in the Horn of Africa | International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/brf/africa/ethiopia-eritrea/b210-ethiopia-eritrea-and-tigray-powder-keg-horn-africa 

3. The Enemy of My Enemy is My Friend - Global Public Policy Institute (GPPi), https://gppi.net/2025/08/04/the-enemy-of-my-enemy-is-my-friend 4. TPLF MANIFESTO - Goolgule, https://www.goolgule.com/tplf-manifesto/

 5. Terrorist TPLF's Chameleonic Nature, Its Politics of Deception and Lies - ENA English, https://www.ena.et/web/eng/w/en_30640 

6. Navigating the Uncharted Waters: Tigray's Quest for Self-Determination, https://omnatigray.org/navigating-the-uncharted-waters-tigrays-quest-for-self-determination/ 

7. Ethiopia, Eritrea and Tigray: A Powder Keg in the Horn of Africa - International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/2026-02/b210-ehtioipia-eritrea-tigray.pdf 

8. PEACE AND INSTABILITY: TIGRAY SINCE THE PRETORIA AGREEMENT - Rift Valley Institute, https://riftvalley.net/wp-content/uploads/2026/03/RVI-20260326-Tigray-CTA-PRF-Final.pdf 

9. Supra-Ethnic Nationalism: The Case of Eritrea - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/271092138_Supra-Ethnic_Nationalism_The_Case_of_Eritrea

 10. The Illusion of Harmony: Eritrea's Suppressed Ethnic and Religious Divisions - horn review, https://hornreview.org/2026/01/20/the-illusion-of-harmony-eritreas-suppressed-ethnic-and-religious-divisions/

 11. The AU Turned Pretoria Into Abiy's Shield - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/05/20/the-au-turned-pretoria-into-abiys-shield/

 12. TPLF buries the Pretoria peace deal as Washington courts Asmara - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/15998/tplf-buries-the-pretoria-peace-deal-as-washington-courts-asmara 

13. Washington courts Issayas as Tigray edges to the brink | Article - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/16079/washington-courts-issayas-as-tigray-edges-to-the-brink 

14. Ethiopia's Troubled Peace - Lawfare, https://www.lawfaremedia.org/article/ethiopia-s-troubled-peace 

15. Two years after the Pretoria agreement, unrest still looms in Tigray - October 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/two-years-after-pretoria-agreement-unrest-still-looms-tigray-october-2024

 16. TPLF challenges Abiy with pre-war council revival - Geeska, https://www.geeska.com/en/tplf-challenges-abiy-pre-war-council-revival 

17. EXPLAINER —How TPLF Reclaimed the Tigray State Council? - Addis Standard, https://addisstandard.com/explainer-how-tplf-reclaimed-the-tigray-state-council/ 18. Tigray's Power Shift Explained: Debretsion's Return and a Fragile Peace - Addis Insight, https://addisinsight.net/2026/05/05/tigrays-power-shift-explained-debretsions-return-and-a-fragile-peace/ 19. Eritrea's role in the Tigray Genocide - Martin Plaut, https://martinplaut.com/2026/03/19/eritreas-role-in-the-tigray-genocide/ 

20. Ethiopia | World Bank Group, https://www.worldbank.org/ext/en/country/ethiopia 

21. A Very Ethiopian Tragedy: Tigray, the TPLF, and Cyclical History, https://gjia.georgetown.edu/conflict-security/a-very-ethiopian-tragedy-tigray-the-tplf-and-cyclical-history/ 

22. The Eritrean-Ethiopian Border Conflict: Part 2-Explanations - Institute of Current World Affairs, http://www.icwa.org/wp-content/uploads/2015/09/MM-5.pdf 

23. Issayas Afewerki | Profile - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/profile/id/3464/issayas-afewerki 

24. President Isaias Afwerki was ready to abandon the Eritrean struggle for independence in exchange to become Ethiopian president - Tigrai Online, https://www.tigraionline.com/articles/isaias-afwerki-vs-sibhat.html 25. Ethiopia's multinational federalism ruins Isaias' assimilationist scheme, https://www.ethiopia-insight.com/2022/04/19/ethiopias-multinational-federalism-ruins-isaias-assimilationist-scheme/ 

26. BTI 2026 Eritrea Country Report, https://bti-project.org/en/reports/country-report/ERI 

27. Marginalisation of Minorities in Eritrea –– Sustaining Policies of «Cultural Superiority», https://www.scup.com/doi/10.18261/ISSN1891-814X-2009-04-02 28. Agazian Movement - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Agazian_Movement 

29. The Indigenous World 2021: Eritrea - IWGIA, https://iwgia.org/en/eritrea/4216-iw-2021-eritrea.html 

30. Truth Sacrificed for Political Capitulation: Getachew Reda's Revisionist Narrative, https://martinplaut.com/2026/05/20/truth-sacrificed-for-political-capitulation-getachew-redas-revisionist-narrative/ 

31. Ethiopia's opposition parties need to rethink relations with Eritrea - Sudan Tribune, https://sudantribune.com/article/22152 

32. Tigray | Ethiopian Highlands, Eritrean Plateau, Afar Region | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Tigray-central-Eritrean-people 33. Ethiopia - The pre-crisis situation in Tigray - ACAPS, https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20210223_acaps_secondary_data_review_ethiopia_pre-crisis_situation_in_tigray.pdf 

34. Tigrayans - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Tigrayans 

35. Economy of Eritrea - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Economy_of_Eritrea 

36. Post-independence Eritrean Migrants Transiting Through/Living in Sudan: Driven by Politics or Economics - David Publishing, https://www.davidpublisher.com/Public/uploads/Contribute/5c4a76cf85741.pdf 

37. Power Struggle in Ethiopia's Tigray: Averting a Return to War | International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/qna/africa/ethiopia-eritrea/power-struggle-ethiopias-tigray-averting-return-war 

38. The North Teeters Between Peace And Defense As Horn Of Africa Tensions Reach Boiling Point | The Reporter Ethiopia, https://www.thereporterethiopia.com/49306/

Gabaasa Xiinxala Geopolitikaa Gaanfa Afriikaa: Shira Tooftaa, Wal-Waalessuu fi Wal-Faallessaa Hariiroo TPLF, Shaabiyaa fi Mootummaa Federaalaa

Gabaasa Xiinxala Geopolitikaa Gaanfa Afriikaa: Shira Tooftaa, Wal-Waalessuu fi Wal-Faallessaa Hariiroo TPLF, Shaabiyaa fi Mootummaa Federaalaa

Diina moo Fira: Bu'uura Geopolitikaa fi Wal-Waalessuu Gaanfa Afriikaa

Waldiddaan Gaanfa Afriikaa keessatti mul'atu yeroo baay'ee hariiroo diinummaa fi firummaa isa dhugaa irratti osoo hin taane, dantaa yeroo fi shira paartilee bulchanii irratti hundaa'a. Gaaffiin guddaan ka'u, hariiroon humnoota naannichaa—keessattuu TPLF (Tigray People's Liberation Front) fi Shaabiyaa (Eertiraa/PFDJ) gidduu jiru—"waahillummaa" (alliance) dantaa dhuunfaa fi naannoo irratti hundaa'e dhaa, moo "wal-waalessuu" (manipulation/instrumentalism) yeroof walitti isaan hirkisudha kan jedhudha. Akka xiinxala kanatti, dantaan siyaasaa fi waraanaa humnoota kanaa yeroo tokko walitti isaan dhiyeessaa, yeroo biraa ammoo diina wal-nyaatu walitti isaan taasisa.

TPLF daggala jiru kaasee karoorri isaa inni guddaan ifa ture: yoo danda'ame federaalizimii sab-daneessaa Itoophiyaa keessatti diriirsuun humna ol'aanaa qabaachuu; yoo dadhabame ammoo naannoo Tigraay kan mootummaa federaalaaf hin ajajmne (de facto state) uummachuun, dhumarra gara biyya walabaa (independent state) fottoquutti ce'uudha. Karoorri kun maniifastoo TPLF kan bara 1976 irraa kaasee kan labsamee fi hanga ammaatti giddu-galeessummaa yaada TPLF kan hin jijjiiramne ta'ee tajaajilaa jira. Waliigalteen Nageenyaa Pretoriyaa kan bara 2022 waraana kaaba Itoophiyaa yeroof dhaabus, kaayyoo bu'uuraa TPLF kana hin jijjiirre; caalattuu dhiphina waraana boodaa keessatti yaada kana deebisanii jabeessuuf carraaqqii taasisaa jiru.

Karoora TPLF fi Tooftaa "Akka Feete Haa Taatu" kan Abiy Ahmed

Ilaalchi Prime Minister Abiy Ahmed fi Mootummaa Federaalaa Itoophiyaa Tigraay irratti qaban karoorawwan lama irratti hundaa'a:

Karoora Inni Jalqabaa: Humna waraanaafi siyaasaa TPLF guutummaatti balleessee, Tigraayiin akkuma naannolee biraa fedhii mootummaa giddu-galeessaatiin bulchuu.

Karoora Inni Lammaffaa (Fallback Option): Yoo TPLF balleessuun danda'amuu baate, "akka feete haa taatu" jedhanii dhiisuu, tajaajila gargaarsaa fi bajataa cutuun daangessuu dha.

Tooftaan "akka feete haa taatu" jedhanii dhiisuu kun gama tokkoon TPLF irratti dhiibbaa uumee dadhabsiisuuf kan karoorfame yoo ta'u, gama biraatiin garuu milkaa'ina karoora TPLF isa dhoktaaf haala mijeessa. Yeroo mootummaan federaalaa naannichaa gargaarsaa fi beekamtii dhowwatu, TPLF uummata Tigraay biratti "mootummaan federaalaa nu tuffateera ykn nu irratti duulaa jira" yaada jedhu uumuun, bulchiinsa of-danda'e (de facto state) uumee dhumarra fottoquuf yaada jiru akka salphaatti uummata biratti fudhatama akka argatu taasisa.

Mootummaan Abiy Ahmed dhimma kana gadi fageenyaan hubachuun, bara 2024 hanga 2026tti, factionalism keessoo TPLF uumuun paarticha dadhabsiisuutti xiyyeeffateera. Waldiddaan TPLF keessatti uumamee factionii Debretsion Gebremichael (old guard) fi Getachew Reda (kan federaalaan deeggaramu) gidduutti uumame humna naannichaa addaan qoodeera. Eebila 2026 keessa, TPLF factioniin Debretsion, unka Pretoriyaa diiguun, Mana Maree Naannoo (State Council) kan bara 2020 deebisee ijaaruun Debretsion Gebremichael perezidaantii naannichaa taasisee muudeera. Adeemsi kun mootummaa Abiy fi TPLF osoo hin mari'atin dhoksaatti "akka feete haa taatu" jedhanii wal-dhiisuu irraan kan ka'e, Tigraay gara de facto state guutuutti akka geessu taasiseera.

Adeemsa Waldiddaa fi Ce'umsa Aangoo Tigraay (2020–2026)

Waggaa

Gochaa Siyaasaa fi Ce'umsa Aangoo

Implikaashinii Geopolitikaa Isaa

Sadaasa 2022

Waliigalteen Pretoriyaa (CoHA) mallatteeffame; TIA (Tigray Interim Administration) hundeeffame.

Waraanni kaabaa dhaabate; TPLF meeshaa waraanaa gurguddaa dabarsee kenne.

Bara 2024

Factionalism keessoo TPLF bahee mul'ate; Debretsion fi Getachew Reda walitti bu'an.

TPLF bakka lamatti cite; deeggartoonni Getachew mootummaa federaalaatti dhiyaatan.

Maayii 2025

NEBE (National Election Board of Ethiopia) beekamtii paartummaa TPLF dhowwate.

TPLF filannoo bara 2026 keessatti hirmaachuu akka hin dandeenye dhorkame.

Eebila 2026

Mootummaan federaalaa mudama TIA kan Lt. Gen. Tadesse Werede waggaa tokkoof dheeresse.

TPLF mudama kana "seeraan alaa" jedhee kuffise; Pretoriyaan diigamuu labse.

Caamsaa 5, 2026

Mana Maree Naannoo waraana duraa (2020) deebisanii ijaaruun, Debretsion perezidaantii naannichaa ta'ee filatame.

Parallel government (Mootummaan lama) Tigraay keessatti uumame; yaaddoon waraanaa deebi'ee ka'e.

Tooftaa Shaabiyaa: TPLF akka Waalessituutti Fayyadamuu

Shaabiyaan (Eertiraa) seenaa isaa guutuu keessatti TPLF akka "waahila" (equal partner) sirriitti fudhatee hin beeku. Kanaafuu, dantaa isaa guuttachuuf yeroo mara akka "waalessituu" (junior partner ykn meeshaa tooftaa) malee akka hiriyyaatti isaan hin ilaalu. Tooftaan kun daggala irraa eegalee kan hojjachaa jiru yoo ta'u, ragaaleen armaan gadii dhimma kana ni dhugoomsu:

Kuffiinsa Dargii: Shaabiyaan waraana daggalaa keessatti TPLF dantaa ofii isaatii, jechuunis bilisummaa Eertiraa mirkaneessuuf, akka meeshaatti itti fayyadamee waraana Dargii kuffiseera.

Mootummaa Abiy Ahmed Of-irraa Qolachuu (2025–2026): Erga waraanni Pretoriyaan xumuramee booda, hariiroon Abiy Ahmed fi Isaias Afwerki sababa dhimma portii fi karaa galaanaa irratti laafee diigameera. Kanaan kan ka'e, Shaabiyaan factionii Debretsion kan TPLF wajjiin "the enemy of my enemy is my friend" yaada jedhuun, dantaa ofii isaaf mootummaa Abiy dadhabsiisuuf ammas TPLF akka meeshaatti itti fayyadamaa jira.

Karoorri TPLF fi Abiy Ahmed osoo irratti hin mari'atin "akka feete haa taatu" jedhanii wal-dhiisuun Tigraay of-dandeettee akka ijaaramtu taasisu kun Shaabiyaaf abjuu hirribaa dhowwudha. Shaabiyaan naannoo Gaanfa Afriikaa keessatti Itoophiyaa dadhabduu fi bittinnaadduu barbaada malee, Tigraay of dandeettee, jabaattee fi bilisa taate ollaa isaa irratti uumamuu ishee gonkumaa hin fedhu.

Eenyummaa Biyyooleessa Eertiraa ("Ertirummaa") fi Sodaa Tigraay Of-Dandeettee

Sababiin Shaabiyaan Tigraay of-dandeettee akka biyyaatti ijaaramtu hin feeneef gadi fageenya eenyummaa biyyoolessaa Eertiraa (Ertirummaa) keessa jira. Eenyummaan biyyoolessaa Eertiraa waa lama irratti hundaa'ee ijaarama:

Itoophiyaa akka diina sabaatti ijaaruu (Anti-Ethiopianism): Eertirummaan akka sab-boonummaatti kan dhufe waraana waggaa 30 Itoophiyaa wajjiin taasifame keessatti uummata walitti qabuun, Itoophiyaa akka sodaa fi diina sabaatti ilaaluu irratti.

Sab-boonummaa Gosaa fi Amantaa Dadhabsiisuu: Eertiraan biyya saba fi amantaa garagaraa qabdu ta'us, PFDJ eenyummaa saba dhuunfaa (sub-national identities) dhabamsiisuun, eenyummaa tokkoo fi ol'aanaa kan "Ertirummaa" jedhu qofa ijaaruu fedha.

Eenyummaan (identity) warri Eertiraa ijaaraa jiraniif kan Tigroonni Itoophiyaa keessatti ijaaraa turan guutummaatti wal-faallessa. Itoophiyaan federaalizimii sab-daneessaa (multinational federalism) heera mootummaa ishee keessatti mirga sabaaf sab-lammootaa yoo leelliftu, Eertiraan garuu sirna unitarism fi assimilationist hordoftee eenyummaa saba dhuunfaa ni dhabamsiisti.

Biyyi Tigraay jedhamtu bilisummaan ollaa Eertiraatti hundeeffamuun madaala eenyummaa Eertiraa keessaa jiru balaarra buusa. Fakkeenyaaf, warri Eertiraa keessatti Afaan Tigrinya dubbatan (highlanders) jabaatanii, sab-boonummaa sabaa kanaan kaka'uun, saboota Eertiraa kaawwan irratti dhiibbaa uumuu danda'u. Kun ammoo deemee deemee Eertiraa keessatti walitti bu'iinsa sabootaa fi amantaalee garagaraa uuma. Shaabiyaan kana waan beekuuf, pirezidaantiin Isaias Afwerki yeroo mara heera mootummaa Itoophiyaa fi eenyummaa sab-daneessaa ishee qeeqa, unka sabsabootaa akka dhibee naannichaatti agarsiisa.

Faallaa Ag'aaziyan fi Madaallii Humna Namaa, Demogiraafii fi Diinagdee

Eertiraan Tigraay wajjiin biyya tokko ta'uun "Ag'aaziyan" (Agazian Movement) jedhamu ijaaruu hin feetu. Yaanni Ag'aaziyan jedhu kan warri Tigraay fi namoonni Eertiraa tokko tokko leellisan, saba Afaan Tigrinya dubbatu fi Orthodox Christian ta'an walitti makuun döminant state ijaaruu irratti xiyyeeffata. Eertiraan yaada kana guutummaatti ni fashaleessiti sababoota armaan gadii irraan kan ka'e:

1. Faayidaa Diinagdee, Aadaa fi Seenaa Dhabamuu

Gama diinagdee, aadaa fi seenaatiin wanti Tigraay Eertiraaf dabalattu hin jiru. Eertiraan karaa galaanaa fi buufata doonii qabdi; Tigraay garuu lafa dhiphoo fi qonna duubatti hafe qofa waan qabduuf, madda ba'aa diinagdee malee faayidaa hin dabalattu.

2. Ol'aantummaa Humna Namaa fi Demogiraafii Tigraay

Ummanni Tigraay uummata Eertiraa caalaa humna nama baratee (human capital) horatee jira, akkasumas humna diinagdee jabaataa qabu. Demogiraafidhaan Eertiraan biyya "nama dulloomeeti". Sabsaba tajaajila waraanaa daangaa hin qabneen (Sawa military service) dargaggoonni Eertiraa biyyaa baqachaa jiru, kanaan kan ka'e uummata jiddu-galeessaa fi maanguddoo qofatu biyyattiitti hafe. Tigraay garuu biyya dargaggeessati, uummata jabaa fi waraana dandamatu qabdi. Biyyoonni kun lamaan yoo walitti makaman, humni Tigraay salphaatti biyya "haarawa" ijaaramu keessatti harka ol'aanaa qabaata. Kun ammoo elites Shaabiyaaf abjuu hirriba nama dhoowwu ta'a.

Madaallii Demogiraafii, Diinagdee fi Humna Namaa (2025/2026)

Kallattii Madaallii

Eertiraa (PFDJ)

Naannoo Tigraay (TPLF)

Baay'ina Uummataa

Miiliyoona 3.6 - 3.8

Miiliyoona 7.4 (Raya & Wolkait dabalatee)

Giddu-galeessa Umrii

Waggaa 19.5 - 20.5

Waggaa 20.3 (Itoophiyaa keessatti)

Rifama Demogiraafii

Dulloomaa deemaa jira (Sawa jalaa baqattummaa)

Humna dargaggeessaa fi waraanaa baay'ee

Humna Nama Baratee

Laafaa dhaa (Brain drain daka deemera)

Jabaa dhaa (Akademikoota fi waraana baratan)

Portii fi Seaport Access

Buufata doonii Massawa fi Assab qaba

Lafa dhiphoo, landlocked ta'ee jira

Madda Diinagdee

Maallaqa diaspora (2% tax) fi Mining

Qonna, gargaarsa alaa fi daldala daangaa

Shira Geopolitikaa: Maxirabiyaa fi Tooftaa Diina Diina Koo

Akka yaada Prime Minister Abiy Ahmeditti, TPLF paartii "maxirabiyaa" (axe handle / proxy) dantaa alaa tajaajilu qofadha. Garuu xiinxalli geopolitikaa akka agarsiisutti, TPLF qofaa miti "maxirabiyaa" kan ta'e. Shaabiyaanis muka "maxirabiyaa" ti. Innis akka jedhutti nama "fiqiriin" ykn jaalalli Tigraay hirriba isa dhoowwee miti kan inni Debretsion deeggaruuf. Shaabiyaan dantaa ofii isaaf, jechuunis weerara Itoophiyaa irraa dhuufuu danda'u ittisuuf, fi dantaa Egypt fi Somalia wajjiin qabuun Itoophiyaa qaamaan nagaa dhowwuuf, TPLF akka "maxirabiyaatti" (proxy) gargaaramaa jira.

Waraanni Gaanfa Afriikaa keessatti ka'uuf deemu kun kan irratti hirmaatan hundi isaanii dantaa dhuunfaa fi shira ofii isaanii irratti hundaa'uun "wal-waalessuu" (instrumentalist proxy politics) akka meeshaatti gargaaramu. TPLF mootummaa federaalaa jalaa milquuf Shaabiyaa akka waahilaatti fayyadamuu fedha; Shaabiyaan ammoo Abiy kuffisuuf ykn dadhabsiisuuf TPLF akka meeshaa waraanaatti ("waalessituu") gargaarama. Adeemsi kun madaala siyaasaa naannichaa garmalee kan diiguu fi nagaa Gaanfa Afriikaa balaarra kan buusudha.

Xumura Gabaasaa

Xiinxalli hariiroo TPLF, Shaabiyaa fi Mootummaa Federaalaa Itoophiyaa madaallii geopolitikaa armaan gadii irratti nu gessa:

Hariiroon TPLF fi Shaabiyaa amanamummaa fi firummaa dhuunfaa irratti osoo hin taane, shira yeroof "diina diina koo waahila kooti" jedhu irratti kan ijaarameedha.

Karoorri TPLF kan de facto state uumuu fi fottoquu heera mootummaa Itoophiyaa Keewwata 39 irratti hirkatus, dhiibbaa fi dhiisuu ("let it be") bulchiinsa Abiy Ahmed irraan kan ka'e jabaachaa deemeera.

Eertiraan sababa eenyummaa biyyoolessaa ishee (Ertirummaa) eeggachuuf qofaaf Tigraay bilisa taate hin feetu, sababiin isaa sabsaboota Eertiraa keessaa waan diiguuf.

Dhumarratti, dantaan siyaasaa, demogiraafii fi humna namaa madaallii jiruun, Tigraay of dandeettee ijaaramuun Eertiraaf sodaa guddaa waan ta'eef, waldiddaan humnoota kana gidduu jiru gara fuulduraattis babal'achaa deema malee furmaata waaraa hin argatu.

Referenceds:

1. Peace in Crisis: Conflict Management in the Horn of Africa - Stiftung Wissenschaft und Politik, https://www.swp-berlin.org/publikation/peace-in-crisis-conflict-management-in-the-horn-of-africa 

2. Ethiopia, Eritrea and Tigray: A Powder Keg in the Horn of Africa | International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/brf/africa/ethiopia-eritrea/b210-ethiopia-eritrea-and-tigray-powder-keg-horn-africa

 3. The Enemy of My Enemy is My Friend - Global Public Policy Institute (GPPi), https://gppi.net/2025/08/04/the-enemy-of-my-enemy-is-my-friend 

4. TPLF MANIFESTO - Goolgule, https://www.goolgule.com/tplf-manifesto/

 5. Terrorist TPLF's Chameleonic Nature, Its Politics of Deception and Lies - ENA English, https://www.ena.et/web/eng/w/en_30640 

6. Navigating the Uncharted Waters: Tigray's Quest for Self-Determination, https://omnatigray.org/navigating-the-uncharted-waters-tigrays-quest-for-self-determination/ 

7. Ethiopia, Eritrea and Tigray: A Powder Keg in the Horn of Africa - International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/2026-02/b210-ehtioipia-eritrea-tigray.pdf 

8. PEACE AND INSTABILITY: TIGRAY SINCE THE PRETORIA AGREEMENT - Rift Valley Institute, https://riftvalley.net/wp-content/uploads/2026/03/RVI-20260326-Tigray-CTA-PRF-Final.pdf 

9. The AU Turned Pretoria Into Abiy's Shield - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/05/20/the-au-turned-pretoria-into-abiys-shield/ 

10. TPLF buries the Pretoria peace deal as Washington courts Asmara - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/15998/tplf-buries-the-pretoria-peace-deal-as-washington-courts-asmara 

11. Washington courts Issayas as Tigray edges to the brink | Article - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/16079/washington-courts-issayas-as-tigray-edges-to-the-brink 

12. Ethiopia's Troubled Peace - Lawfare, https://www.lawfaremedia.org/article/ethiopia-s-troubled-peace 

13. Two years after the Pretoria agreement, unrest still looms in Tigray - October 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/two-years-after-pretoria-agreement-unrest-still-looms-tigray-october-2024 

14. TPLF challenges Abiy with pre-war council revival - Geeska, https://www.geeska.com/en/tplf-challenges-abiy-pre-war-council-revival

 15. EXPLAINER —How TPLF Reclaimed the Tigray State Council? - Addis Standard, https://addisstandard.com/explainer-how-tplf-reclaimed-the-tigray-state-council/ 

16. Tigray's Power Shift Explained: Debretsion's Return and a Fragile Peace - Addis Insight, https://addisinsight.net/2026/05/05/tigrays-power-shift-explained-debretsions-return-and-a-fragile-peace/ 17. Eritrea's role in the Tigray Genocide - Martin Plaut, https://martinplaut.com/2026/03/19/eritreas-role-in-the-tigray-genocide/ 

18. A Very Ethiopian Tragedy: Tigray, the TPLF, and Cyclical History, https://gjia.georgetown.edu/conflict-security/a-very-ethiopian-tragedy-tigray-the-tplf-and-cyclical-history/ 

19. The Eritrean-Ethiopian Border Conflict: Part 2-Explanations - Institute of Current World Affairs, http://www.icwa.org/wp-content/uploads/2015/09/MM-5.pdf

 20. Issayas Afewerki | Profile - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/profile/id/3464/issayas-afewerki 

21. President Isaias Afwerki was ready to abandon the Eritrean struggle for independence in exchange to become Ethiopian president - Tigrai Online, https://www.tigraionline.com/articles/isaias-afwerki-vs-sibhat.html 22. Ethiopia's multinational federalism ruins Isaias' assimilationist scheme, https://www.ethiopia-insight.com/2022/04/19/ethiopias-multinational-federalism-ruins-isaias-assimilationist-scheme/ 

23. Supra-Ethnic Nationalism: The Case of Eritrea - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/271092138_Supra-Ethnic_Nationalism_The_Case_of_Eritrea

 24. The Illusion of Harmony: Eritrea's Suppressed Ethnic and Religious Divisions - horn review, https://hornreview.org/2026/01/20/the-illusion-of-harmony-eritreas-suppressed-ethnic-and-religious-divisions/ 

25. BTI 2026 Eritrea Country Report, https://bti-project.org/en/reports/country-report/ERI

 26. Marginalisation of Minorities in Eritrea –– Sustaining Policies of «Cultural Superiority», https://www.scup.com/doi/10.18261/ISSN1891-814X-2009-04-02 27. Agazian Movement - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Agazian_Movement 

28. The Indigenous World 2021: Eritrea - IWGIA, https://iwgia.org/en/eritrea/4216-iw-2021-eritrea.html 29. Eritreans caught in dilemma over Tigray conflict - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2020/12/07/eritreans-caught-in-dilemma-over-tigray-conflict/ 

30. Ethiopia's opposition parties need to rethink relations with Eritrea - Sudan Tribune, https://sudantribune.com/article/22152

 31. Tigray | Ethiopian Highlands, Eritrean Plateau, Afar Region | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Tigray-central-Eritrean-people 32. Ethiopia - The pre-crisis situation in Tigray - ACAPS, https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20210223_acaps_secondary_data_review_ethiopia_pre-crisis_situation_in_tigray.pdf 

33. Tigrayans - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Tigrayans 

34. Economy of Eritrea - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Economy_of_Eritrea 

35. Post-independence Eritrean Migrants Transiting Through/Living in Sudan: Driven by Politics or Economics - David Publishing, https://www.davidpublisher.com/Public/uploads/Contribute/5c4a76cf85741.pdf 

36. Power Struggle in Ethiopia's Tigray: Averting a Return to War | International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/qna/africa/ethiopia-eritrea/power-struggle-ethiopias-tigray-averting-return-war 

37. The North Teeters Between Peace And Defense As Horn Of Africa Tensions Reach Boiling Point | The Reporter Ethiopia, https://www.thereporterethiopia.com/49306/

በኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ ሳቢያ የሚመጡ መዋቅራዊ የአስተዳደር ሥርዓት ሽግግሮች የምርምር ሪፖርት

በኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ ሳቢያ የሚመጡ መዋቅራዊ የአስተዳደር ሥርዓት ሽግግሮች የምርምር ሪፖርት

የሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ሥርዓት መዋቅራዊ ጥብቅነት እና የአሠራር ሥነ ሥርዓት

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (ኢፌዴሪ) ሕገ መንግሥት የራሱን ድንጋጌዎች ለማሻሻል ያስቀመጠው ሥነ ሥርዓት እጅግ ጥብቅና ባለብዙ-ደረጃ አሠራርን የተከተለ ነው። በአንቀጽ 104 እና 105 ሥር የተዘረዘሩት ድንጋጌዎች ለሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ሁለት የተለዩ የአፈጻጸም መንገዶችን ያስቀምጣሉ። የመጀመሪያው መንገድ በሕገ መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ሥር የተደነገጉትን መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች እንዲሁም ራሱን የማሻሻያ ድንጋጌውን አንቀጽ 105 ለማሻሻል የሚተገበር ነው። ይህ ዓይነቱ ማሻሻያ እንዲጸድቅ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና የፌዴሬሽን ምክር ቤት በተናጠል በሁለት ሦስተኛ አብላጫ ድምፅ መደገፍ ያለባቸው ሲሆን፣ ከዚህ በተጨማሪም ሁሉም የፌዴሬሽኑ አባል የሆኑ የክልል ምክር ቤቶች ማሻሻያውን በድምፅ ብልጫ ማጽደቅ ይኖርባቸዋል። ይህ ፍጹም ስምምነትን (unanimity) የሚጠይቀው ድንጋጌ ለማንኛውም ነጠላ ክልል የማሻሻያ ሒደቱን ሙሉ በሙሉ የመግታት የቪቶ (veto) መዋቅራዊ ሥልጣን ይሰጠዋል። ሁለተኛው መንገድ ደግሞ ከእነዚህ ውጭ ያሉትን የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌዎች ለማሻሻል የሚያገለግል ሲሆን፣ የሁለቱ የፌዴራል ምክር ቤቶች የጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ሲያጸድቀው እና ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች መካከል የሁለት ሦስተኛው ክልሎች ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ ሲደግፉት ብቻ ተግባራዊ ይደረጋል።

ይህ በይዘት ላይ የተመሠረተ የደረጃ መዋቅር የሕገ መንግሥቱን ጥብቅነት የሚያረጋግጥ ቢሆንም፣ በተግባር ግን ከፍተኛ የአስተዳደር መዘጋትን (constitutional impasse) ሊያስከትል እንደሚችል በታሪክ ታይቷል። የሕግ ባለሙያዎች እንደሚከራከሩት፣ የመጀመሪያው የማሻሻያ ሥርዓት እጅግ የጠበቀ በመሆኑ መሠረታዊ ድንጋጌዎችን በጽሑፍ ደረጃ ማሻሻል በተግባር የማይቻል ያደርገዋል። በመሆኑም በአንቀጽ 39 ወይም በምዕራፍ ሦስት መብቶች ላይ የሚደረጉ መዋቅራዊ ለውጦች ከመደበኛ ሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ይልቅ፣ አጠቃላይ መንግሥታዊ ውሉን ወደ መበተንና አዲስ የሀገር ግንባታ ውል ወደ መዋጋት የሚያመራ "ሕገ መንግሥታዊ አብዮት" የመሆን ዕድላቸው ከፍተኛ ነው። ይህንን ተግዳሮት ለመቅረፍ እንደ አማራጭ የሚወሰደው መንገድ መደበኛ የጽሑፍ ማሻሻያ ከማድረግ ይልቅ፣ በፌዴሬሽን ምክር ቤት በኩል በሚሰጡ የሕገ መንግሥት ትርጓሜዎች አማካኝነት መዋቅራዊ ማስተካከያዎችን (interpretive adjustments) ማከናወን ነው።

የማኅበራዊ መሠረቶች ሽግግር፦ የብሔር ሉዓላዊነት፣ የማንነት ፖለቲካ እና የትርጉም ማስተካከያ አማራጮች

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መግቢያ "እኛ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች..." በማለት የሚጀምረው ሐረግ፣ በአንድ ወጥ ሕዝብ (singular demos) ፈንታ በርካታ የሉዓላዊነት ባለቤቶች (multiple demos) መኖራቸውን የሚያረጋግጥ ነው። በአንቀጽ 8 መሠረት፣ የሀገሪቱ የሉዓላዊ ሥልጣን ባለቤቶች እነዚህ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ሲሆኑ፣ ሕገ መንግሥቱም የዚሁ ሉዓላዊነት መግለጫ ተደርጎ ይወሰዳል። ይህንን መርሕ የሚደግፈውና እጅግ አከራካሪ የሆነው የአንቀጽ 39 ድንጋጌ ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ ያለገደብ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን እስከመገንጠል ያለው መብት በሕግ እንዲጠበቅ ያደርጋል።

ይህንን ማኅበራዊ መሠረት ለማሻሻል የሚደረጉ ጥረቶች በአስተዳደር ሥርዓቱ ላይ ጥልቅ የሆነ ሁለተኛ እና ሦስተኛ ደረጃ ተፅዕኖዎችን ያስከትላሉ። ሉዓላዊነትን ከብሔረሰቦች ወደ ግለሰብ ዜጋ (civic citizenship) የሚያዛውር ማሻሻያ ከተደረገ፣ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ አወቃቀር ከማንነት ፌዴራሊዝም ወደ መልክዓ ምድራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን ብቻ መሠረት ያደረገ ሲቪክ ፌዴራሊዝም ይቀየራል። ይህ ሽግግር በክልል ደረጃ ያሉ አብላጫና አናሳ ግንኙነቶችን መዋቅር ሙሉ በሙሉ የሚገለብጥ ሲሆን፣ በተለይም የክልል መንግሥታት ማንነትን መሠረት አድርገው የሚዘረጉትን የፖለቲካና የኢኮኖሚ ጥበቃ ሥርዓት ያፈርሰዋል።

በተጨማሪም በአንቀጽ 39 ሥር በተቀመጠው "እስከመገንጠል" በሚለው ሐረግ ላይ የሚደረግ የጽሑፍ ማሻሻያ እጅግ አስቸጋሪ በመሆኑ፣ ሕገ መንግሥታዊ ትርጓሜ እንደ አማራጭ መፍትሔ ይወሰዳል። ሕገ መንግሥት አርቃቂዎቹ በመጀመሪያ ያሰቡትን ሐሳብ መነሻ በማድረግ፣ "መገንጠል" የሚለውን ጽንሰ ሐሳብ ከሀገር መገንጠል (external secession) ይልቅ፣ በሀገሪቱ ሉዓላዊነት ሥር አዲስ የአስተዳደር መዋቅር ወይም ክልል ወደ መመሥረት (internal secession/restructuring) የሚያመራ መብት አድርጎ መተርጎም ይቻላል። ይህ ዓይነቱ የትርጉም ማስተካከያ አጠቃላይ የሕገ መንግሥቱን መንፈስ ሳይንድ፣ የአስተዳደር ሥርዓቱን መረጋጋት ለማረጋገጥ የሚያስችል ስልታዊ መሣሪያ ነው።

ከቡድን መብቶች ጎን ለጎን፣ ማኅበራዊ መሠረቶችን ከጾታ እኩልነት፣ ከአካል ጉዳተኞች መብት ጥበቃ እና ከማኅበራዊ ደኅንነት አንጻር ማሻሻል የአስተዳደር ሥርዓቱን አካታችነት ይወስናል። የጾታ እኩልነትንና የአዎንታዊ እርምጃ (affirmative action) መርሆዎችን በሕገ መንግሥታዊ ደረጃ ይበልጥ ማጠናከር፣ የመንግሥት የልማትና ማኅበራዊ ፖሊሲዎች በሴቶችና በተገለሉ የኅብረተሰብ ክፍሎች ላይ ትኩረት እንዲያደርጉ ያስገድዳል። ይህ ሽግግር የመንግሥት የአስተዳደር መዋቅር ከባህላዊውና ከቡድን መብት ተኮር የፖለቲካ ሥርዓት ወደ ሰብዓዊ ልማትና የግለሰብ ደኅንነት ተኮር የአገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት እንዲለወጥ ያደርገዋል።

የፖለቲካ ኢኮኖሚ መዋቅር ሽግግር፦ የመሬት ባለቤትነት፣ የሀብት ክፍፍል እና ልማት መብት

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት የፖለቲካ ኢኮኖሚ መሠረቱን የጣለው በመንግሥት ቁጥጥር ሥር ባለው የመሬትና ተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት መዋቅር ላይ ነው። በአንቀጽ 40 ንዑስ አንቀጽ 3 መሠረት፣ የገጠርም ሆነ የከተማ መሬትና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት መብት የመንግሥትና የሕዝብ ብቻ ነው። መሬት የማይሸጥና የማይለወጥ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች የጋራ ንብረት ሆኖ ተደንግጓል። አርሶ አደሮችና አርብቶ አደሮች መሬትን በነፃ የማግኘት፣ የመጠቀምና ከመሬታቸው ያለመነቀል መብት ሲኖራቸው፣ የግል ባለሀብቶች ደግሞ በኪራይ/በሊዝ ሥርዓት እንዲጠቀሙ ይደረጋል።

ኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥልጣን ውክልናን በከፍተኛ ደረጃ ወደ ክልሎች ያማከለች (decentralized) ብትሆንም፣ በኢኮኖሚ ረገድ ግን መሬትን በመንግሥት ሥር በማድረግ ከፍተኛ ማዕከላዊ ቁጥጥር ዘርግታለች። በአንቀጽ 40 ሥር መሬት የማይሸጥና የማይለወጥ ተደርጎ መደንገጉ፣ የክልል ልሂቃን መሬትን ለፖለቲካዊ ታማኝነት ማሳያነትና ለደንበኝነት (clientelism) ሥርዓት ግንባታ እንዲጠቀሙበት ዕድል ሰጥቷል። ይህ ድንጋጌ ተሻሽሎ መሬት የግል ይዞታ ቢሆን፣ የመንግሥት ኢኮኖሚያዊ ቁጥጥር የሚዳከም ሲሆን፣ አርሶ አደሮችና ከተሜዎች መሬታቸውን ለብድር ዋስትናነት በመጠቀም ካፒታል እንዲያመነጩ ይረዳቸዋል። ነገር ግን፣ ይህ ማሻሻያ ተገቢ የሕግ ዋስትና ሳይኖረው ቢተገበር፣ አነስተኛ አርሶ አደሮች ከመሬታቸው ተፈናቅለው ለከፋ ማኅበራዊ ቀውስ ሊዳረጉ ይችላሉ።

በተጨማሪም በአንቀጽ 43 ሥር የተደነገገው የልማት መብት እና በአንቀጽ 89 ሥር የተቀመጡት የኢኮኖሚ ዓላማዎች መንግሥት ሀብትንና የልማት ዕድሎችን ፍትሐዊ በሆነ መልኩ የማከፋፈል ግዴታ እንዳለበት ይደነግጋሉ። የሀብት ክፍፍልንና የፊሲካል ፌዴራሊዝምን የሚመለከቱ ድንጋጌዎች ሲሻሻሉ፣ በማዕከላዊው መንግሥትና በክልሎች መካከል ያለውን የፋይናንስ ኃይል ሚዛን ይቀይሩታል። የክልሎች የፊሲካል ራስን የመቻል አቅም ከተጠናከረ፣ ክልሎች ከማዕከላዊ በጀት ጥገኝነት በመውጣት ገለልተኛ የልማት ፖሊሲዎችን የመቅረጽና የመተግበር ዕድል ያገኛሉ። በአንጻሩ ማዕከላዊው መንግሥት የሀብት ክፍፍሉን ይበልጥ ከተቆጣጠረው፣ የአስተዳደር ሥርዓቱ በስም ፌዴራላዊ በግብር ግን ማዕከላዊ (unitary) ሆኖ እንዲቀጥል ያደርገዋል።

የዲሞክራሲ፣ የውክልና እና የምርጫ ሂደት መርሆዎች ማሻሻያ

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት በአንቀጽ 45 መሠረት የፓርላማ የአስተዳደር ሥርዓትን ዘርግቷል። በአንቀጽ 56 መሠረት ደግሞ በምክር ቤቱ ከፍተኛ መቀመጫ ያገኘው የፖለቲካ ፓርቲ ወይም ጥምረት አስፈጻሚውን አካል ይመራል። የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት በአብላጫ ድምፅ (First-Past-the-Post) የምርጫ ሥርዓት በቀጥታ የሚመረጡ ሲሆን፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት ደግሞ በክልል ምክር ቤቶች በኩል በተዘዋዋሪ ይመረጣሉ። በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ፓርላማ በአስፈጻሚውና በሕግ አውጪው አካል መካከል ባለው የሥልጣን ውሕደት (fusion of power) ሳቢያ የአስፈጻሚው የበላይነት የሚንጸባረቅበትና "የካቢኔ አምባገነንነትን" የሚያበረታታ ሆኖ ይገኛል።

ይህንን ሥርዓት ወደ ፕሬዝዳንታዊ ወይም ከፊል-ፕሬዝዳንታዊ ሥርዓት የሚቀይር ማሻሻያ ከተደረገ፣ በአስፈጻሚውና በሕግ አውጪው መካከል ግልጽ የሆነ የሥልጣን ክፍፍልና ቁጥጥር (checks and balances) ይፈጠራል። ይህ መዋቅራዊ ለውጥ አስፈጻሚው አካል ከፓርላማው ቁጥጥር ወጥቶ በቀጥታ ከሕዝብ የሥልጣን ውክልና እንዲያገኝ የሚያደርግ ሲሆን፣ የአስተዳደር ሥርዓቱን መረጋጋት ያሳድጋል። ይሁን እንጂ፣ ፕሬዝዳንቱና የፓርላማው አብላጫ ወገን ከተለያዩ የፖለቲካ ኃይሎች በሚሆኑበት ጊዜ የአስተዳደር ሽባነትን ሊያስከትል ይችላል።

በምርጫ ሥርዓቱ ረገድ ከአብላጫ ድምፅ ሥርዓት ወደ ተመጣጣኝ ውክልና (Proportional Representation) ወይም ወደ ቅይጥ ሥርዓት መሸጋገር የአስተዳደር ሥርዓቱን አካታች ያደርገዋል። የአብላጫ ድምፅ ሥርዓት ጥቂት የፖለቲካ ድጋፍ ያላቸውን ትናንሽ ፓርቲዎችና የብሔር ቡድኖችን ከፓርላማ ውጭ በማድረግ የአንድ ወገን የበላይነትን ያበረታታል። የምርጫ ሥርዓቱ ወደ ተመጣጣኝ ውክልና ከተቀየረ፣ የቅንጅት መንግሥት (coalition government) ምስረታ የግድ የሚል ሲሆን፣ ይህም የፖለቲካ ስምምነትንና የሊበራል ኮንሶሺየሽናሊዝም መርሆዎችን በአስተዳደሩ ውስጥ ያሰርጻል።

በተጨማሪም በአንቀጽ 12 ሥር የተቀመጡት የመንግሥት አሠራር ግልጽነትና ተጠያቂነት መርሆዎች እንዲሁም የሕዝብ ተወካዮችን የመሻር (right of recall) መብት ማሻሻል፣ በዜጎችና በባለሥልጣናት መካከል ያለውን ቀጥተኛ ተጠያቂነት ይወስናል። እነዚህ መርሆዎች ሲሻሻሉና ተጠያቂነትን የሚያረጋግጡ ጠንካራ ገለልተኛ ተቋማት (ለምሳሌ የምርጫ ቦርድ፣ የሕዝብ ዕንባ ጠባቂ እና የኦዲት መሥሪያ ቤቶች) ሲቋቋሙ፣ የአስተዳደር ሥርዓቱ ከአምባገነናዊ ባህል ወደ ተቋማዊ ዲሞክራሲ ይሸጋገራል።

በመጨረሻም፣ የፌዴራል ከተሞች (የአዲስ አበባ እና የድሬዳዋ) ሕጋዊ አቋምና አስተዳደራዊ ወሰኖች መወሰን ከአስተዳደር ሥርዓቱ ጋር ቀጥተኛ ትስስር አለው። በአንቀጽ 49 ሥር የአዲስ አበባ አስተዳደር ራስን የማስተዳደር መብትና ለፌዴራል መንግሥት ያለው ተጠያቂነት፣ እንዲሁም ከኦሮሚያ ክልል ጋር ያለው ልዩ ጥቅም ግንኙነት በግልጽ ተቀምጧል። ይህ ድንጋጌ እንዲሁም የድሬዳዋ አስተዳደር ቻርተርና ግንኙነቶች ሲሻሻሉ፣ በፌዴራሉና በአጎራባች ክልሎች መካከል ያለውን መልክዓ ምድራዊና ኢኮኖሚያዊ ትስስር የሚወስኑ ሲሆን፣ የድንበር ግጭቶችንና የበጀት ክፍፍል ውጥረቶችን ለመፍታት ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ።

በ2020 የተከሰተው የምርጫ መራዘም ቀውስ እና የተነሱት አማራጮች—የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን መበተን (አንቀጽ 60)፣ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ማወጅ (አንቀጽ 93)፣ ሕገ መንግሥታዊ ትርጓሜ መጠየቅ ወይም የሽግግር መንግሥት ማቋቋም—ሕገ መንግሥቱ ለድንገተኛ የፖለቲካ ሽግግሮች ያለውን ዝግጁነት በግልጽ ያሳያል። መሠረታዊ የምርጫ መርሆዎች ላይ የሚደረግ ማሻሻያ ለእንደዚህ ዓይነት የሽግግር ወቅት ቀውሶች ግልጽ የሕግ ማዕቀፍን ሊፈጥር ይችላል።

የመሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ የአስተዳደር ሥርዓት ሽግግር ንጽጽራዊ ትንተና

ከዚህ በታች ያለው ሰንጠረዥ በሕገ መንግሥቱ መሠረታዊ መርሆዎች ላይ የሚደረጉ ለውጦች በአስተዳደር ሥርዓቱ ላይ የሚያስከትሉትን ሁለተኛ እና ሦስተኛ ደረጃ መዋቅራዊ ሽግግሮች በንጽጽር ያሳያል፦

መሠረታዊ ሕገ መንግሥታዊ መርሕ

ወቅታዊ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌ እና ይዘት

ሊደረግ የሚችል የማሻሻያ አቅጣጫ

በአስተዳደር ሥርዓቱ ላይ የሚኖረው ሁለተኛ እና ሦስተኛ ደረጃ ተፅዕኖ

ሉዓላዊነት እና የራስን ዕድል በራስ መወሰን (አንቀጽ 8 እና 39)

ሉዓላዊነት የብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ነው፤ እስከመገንጠል ያለውን መብት ያካትታል።

ሉዓላዊነትን ለአጠቃላይ ዜጎች መስጠት፤ የመገንጠል መብትን መሻር ወይም በሕገ መንግሥት ትርጓሜ ወደ ክልል ምስረታ መብት ማጥበብ።

ከብሔር ፌዴራሊዝም ወደ ዜግነት ፌዴራሊዝም መሸጋገር፤ የክልሎችን የማንነት ፖለቲካ ማዳከም፤ የወሰንና የማንነት ግጭቶች መፈጠር።

የመሬትና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት (አንቀጽ 40)

የመሬት ባለቤትነት የመንግሥትና የሕዝብ ብቻ ነው፤ መሸጥና መለወጥ አይቻልም።

መሬትን በግል ባለቤትነት መፍቀድ እና የይዞታ መብትን ወደ ሙሉ ንብረትነት ማሳደግ።

ከመንግሥት ቁጥጥር ስር ካለ የፖለቲካ ኢኮኖሚ ወደ ነጻ ገበያ ሥርዓት መሸጋገር፤ የክልል ልሂቃንን የፖለቲካና የደንበኝነት ቁጥጥር ማዳከም።

የመንግሥት ቅርጽና የሥልጣን ክፍፍል (አንቀጽ 45 እና 56)

የፓርላማ የአስተዳደር ሥርዓት፤ በአስፈጻሚውና ሕግ አውጪው መካከል የሥልጣን ውሕደት አለ።

ወደ ፕሬዝዳንታዊ ወይም ከፊል-ፕሬዝዳንታዊ ሥርዓት መቀየር።

የሥልጣን ክፍፍልን ማጠናከር፤ አስፈጻሚውን ከፓርላማ ተፅዕኖ ማላቀቅ፤ የአስተዳደር ሽባነት (gridlock) ሥጋት መፈጠር。

የምርጫ ሥርዓት (አንቀጽ 54)

በአንድ ምርጫ ክልል አንድ አሸናፊ የሚወጣበት የአብላጫ ድምፅ (First-Past-the-Post) ሥርዓት።

ወደ ተመጣጣኝ ውክልና (Proportional Representation) የምርጫ ሥርዓት መቀየር።

የብዙኃን ፓርቲዎችን ውክልና ማሳደግ፤ የቅንጅት መንግሥት ምስረታን ማበረታታት፤ የአንድ ፓርቲ የበላይነትን መቀነስ።

የመንግሥትና የሃይማኖት መለያየት (አንቀጽ 11)

መንግሥትና ሃይማኖት ፍጹም የተለያዩ ናቸው፤ በመካከላቸው ጣልቃ ገብነት የለም።

በሃይማኖታዊ ተቋማትና በመንግሥት መዋቅር መካከል ሕጋዊ ትስስር መፍጠር።

ዓለማዊ (secular) የአስተዳደር መዋቅርን ማዳከም፤ ሃይማኖታዊ እሴቶች በሕዝባዊ ፖሊሲ ላይ ሕጋዊ ተፅዕኖ እንዲኖራቸው ማድረግ።

የመንግሥት አሠራርና ተጠያቂነት (አንቀጽ 12)

የአሠራር ግልጽነት፣ የኃላፊዎች ተጠያቂነት እና ተመራጮችን በሕዝብ የመሻር መብት።

ተጠያቂነትንና የመሻር ሥነ ሥርዓቱን ይበልጥ ተፈጻሚ የሚያደርጉ ገለልተኛ ተቋማትን መዘርጋት።

የዜጎችን ቀጥተኛ የቁጥጥር አቅም ማሳደግ፤ የመንግሥት ቢሮክራሲን ለሕዝብ ፍላጎት ተገዥ ማድረግ፤ ሙስናንና አስተዳደራዊ በደሎችን መቀነስ።

ማጠቃለያ እና ስልታዊ ምክረ ሐሳቦች

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ ጉዳይ የሕግ ቃላትን ከመቀየር ባለፈ፣ የሀገሪቱን ማኅበራዊ ውል፣ የፖለቲካ ኢኮኖሚ አቅጣጫ እና የሥልጣን ክፍፍል ሥርዓትን መሠረታዊ በሆነ መልኩ የመቅረጽ አቅም አለው። በአሁኑ ወቅት በሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን በኩል የቀረቡት አጀንዳዎች—የመንግሥት አደረጃጀት ቅርጽ፣ የአንቀጽ 39 ትርጓሜ፣ የመሬት ይዞታ መብት እና የፍትሕ ሥርዓቱ ገለልተኝነት—እነዚህኑ መሠረታዊ መርሆዎች ለመፈተሽና ብሔራዊ መግባባትን ለመፍጠር ያለሙ ናቸው።

የአስተዳደር ሥርዓቱ ወደ ተሻለ ዴሞክራሲያዊና የተረጋጋ መዋቅር እንዲሸጋገር ከተፈለገ፣ የሚደረጉ ማሻሻያዎች በሕግ አውጪውና በአስፈጻሚው መካከል ያለውን የሥልጣን ሚዛን የሚጠብቁ፣ የግለሰብና የቡድን መብቶችን በስምምነት የሚያስታርቁ፣ እና ኢኮኖሚያዊ ነፃነትን የሚያረጋግጡ መሆን ይኖርባቸዋል። ይህ ሳይሆን ቀርቶ የሚደረጉ ድንገተኛና የአንድ ወገን ፍላጎትን ብቻ ያማከሉ መዋቅራዊ ለውጦች ግን፣ ሀገሪቱን ወደ ከፋ ሕገ መንግሥታዊ ቀውስና የፖለቲካ አለመረጋጋት ሊመሯት ይችላሉ።

References:

1. UNCONSTITUTIONAL CONSTITUTIONAL AMENDMENTS IN ETHIOPIA: THE PRACTICE UNDER VEIL AND DEVOID OF A WATCH DOG Zelalem Eshetu Degifie - HeinOnline, https://access.heinonline.com/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/haramlr4&section=7

 2. Apprising Constitutional Amendment in Ethiopia: Vexing Questions and Qualms Zelalem Eshetu Degifie - ELSA, https://etelsa.org/resources/article/dd52ff8b-244e-11ed-9962-0a0027000027/b8a5faa2-244f-11ed-9962-0a0027000027.pdf 

3. The Implications of Constittuional Amendemnt Procedures on the Protection of Human Rights under the Fdre Constitution - HeinOnline, https://heinonline.org/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/hujl4&section=8 

4. በሕገ መንግሥት ማሻሻያ አንቀጽ 39ኝን መቀየር ይቻል ይሆን? - Abyssinia Law, https://abyssinialaw.com/blog/constitutional-amendment-and-article-39?tmpl=component&print=1&format=print 5. Constitutional Impasse in Ethiopia - Verfassungsblog, https://verfassungsblog.de/constitutional-impasse-in-ethiopia/ 

6. Normative Jurisprudence: Finding a Solution for the Current Constitutional Impasse on the Postponement of the 2020 General Election in Ethiopia - EDP Network - External Democracy Promotion, https://www.external-democracy-promotion.eu/normative-jurisprudence-finding-a-solution-for-the-current-constitutional-impasse-on-the-postponement-of-the-2020-general-election-in-ethiopia/ 

7. 7.1. Introduction - Brill, https://brill.com/display/book/9789004235533/B9789004235533-s008.pdf 

8. HUMAN RIGHTS UNDER THE ETHIOPIAN CONSTITUTION: A DESCRIPTIVE OVERVIEW - Amazon S3, https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/figshare-production-eu-ids-storage8193-eu-west-1/48108544/AdemKassie.pdf?X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIARRFKZQ25KQLNL3G6/20260422/eu-west-1/s3/aws4_request&X-Amz-Date=20260422T220419Z&X-Amz-Expires=86400&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Signature=749f6dedffc02984ff7deca079e16fdd608f1cf7b71894b84479a84fa25301b8

 9. HUMAN RIGHTS UNDER THE ETHIOPIAN CONSTITUTION: A D ESCRIPTIVE OVERVIEW - ELSA, https://etelsa.org/resources/article/f83732f3-28f5-11ed-9578-0a0027000027/d2d20fa7-28f6-11ed-9578-0a0027000027.pdf 

10. Constitution of the Federal Democratic Republic of Ethiopia, Ethiopia, WIPO Lex, https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/7438 

11. ስለኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት አንዳንድ ነጥቦች - Addis Maleda, https://addismaleda.com/archives/6755 

12. Controversy of Ethiopia's Article 39 | PDF | Secession | Self Determination - Scribd, https://www.scribd.com/document/543314908/civic 

13. The Right to Self-determination under the FDRE Constitution: Issues, Challenges and the Way Forward - Hilaris Publisher, https://www.hilarispublisher.com/open-access/the-right-to-selfdetermination-under-the-fdre-constitution-issues-challenges-and-the-way-forward.pdf 

14. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ, https://constitutii.files.wordpress.com/2013/02/amh-constitution.pdf 15. DANIEL HAILU - Ethnic Federalism and Public Land Ownership in Ethiopia - The Elephant, https://www.theelephant.info/opinion/2025/05/29/ethnic-federalism-and-public-land-ownership-in-ethiopia/ 

16. The Four Faces of Ethiopian Federalism, https://hrp.law.harvard.edu/wp-content/uploads/2023/02/pp.-157-190.pdf 

17. Comprehensiveness or Otherwise of Article 39 of the FDRE Constitution in Addressing Irredentism - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/358564377_Comprehensiveness_or_Otherwise_of_Article_39_of_the_FDRE_Constitution_in_Addressing_Irredentism 

18. የሥርዓተ-ፆታ እኩልነት እና ማህበራዊ አካታችነት አካቶ ትግበራ መመሪያ - Climate and Development Knowledge Network (CDKN), https://cdkn.org/sites/default/files/2025-01/Gender%20Mainstreaming%20Guideline_Amharic_Final_Jan%202025.pdf

 19. አንቀጽ 39ን ጨምሮ ኢትዮጵያን ወደ መከራ ያመሩ ጉዳዮች ለምክክሩ ይቀርባሉ፤ ኢትዮጵያ [ከልጆቿ] ቀናነትን እየተማጸነች ነው፤ “ታሪካዊ መስቀለኛ መንገድ” | Addis Reporter, https://addisreporter.com/2026/06/25/historic-crossroads-addressing-article-39-and-ethiopias-past-miseries-through-national-dialogue/ 20. 1 Ethiopia Introductory Notes By Adem Kassie Abebe, University of Pretoria, South Africa I. Origins and Historical Development, https://www.icla.up.ac.za/images/country_reports/ethiopia_country_report.pdf

 21. Ethiopian Public Domain and Expropriation Law | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/945974012/Lost 

22. COMPARATIVE ANALYSIS ON OWNERSHIP OF IMMOVABLE PROPERTY BY FOREIGNERS AND ITS IMPLICATION ON FDI: THE CASE OF ETHIOPIA AND KENYA - HU-Journals - Hawassa University, https://journals.hu.edu.et/hu-journals/index.php/hujl/article/download/681/253/3059 

23. Legal and Institutional Frameworks Regulating Rural Land Governance in Ethiopia: Towards a Comparative Analysis on the Best Practices of Other African Countries - Scirp.org., https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=97794 24. አዋጅ ቁጥር 1/1987 - የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት - Abyssinia Law, https://www.abyssinialaw.com/?view=article&id=7853&catid=430 25. Land Rights in Ethiopia | - Law Explorer, https://lawexplores.com/land-rights-in-ethiopia/ 

26. Federalism and Ethnic Accommodation in Ethiopia: A Promised Solution or a Persistent Dilemma?, https://50shadesoffederalism.com/case-studies/federalism-and-ethnic-accommodation-in-ethiopia-a-promised-solution-or-a-persistent-dilemma/ 

27. A Implications of Land Administration for Urban Development in Southern Ethiopia, https://revues.imist.ma/index.php/AJLP-GS/article/download/51104/28494/156000 

28. THE RIGHT TO DEVELOPMENT UNDER THE CONSTITUTION OF THE FEDERAL DEMOCRATIC REPUBLIC OF ETHIOPIA: SOME REFLECTIONS” By - Loyola University Chicago, https://www.luc.edu/media/lucedu/prolaw/documents/volume4/E.%20THE%20RIGHT%20TO%20DEVELOPMENT%20UNDER%20THE%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20FEDERAL%20DEMOCRATIC%20REPUBLIC%20OF%20ETHIOPIA%20M4.pdf 

29. Dual Constitutions and Concurrence of Constitutional Powers in Ethiopia: Who Has the Mandate to Determine Particulars by Law - ELSA, https://etelsa.org/resources/article/f4f0f4e0-243d-11ed-9962-0a0027000027/5eae28b2-243e-11ed-9962-0a0027000027.pdf 

30. The Ethiopian Parliament, https://assets.ctfassets.net/xkbace0jm9pp/fyKXnfBa4oIo4mACWMEUk/08833a3cfbe04ad68fe579f1f0bda1d7/Ethiopia_-_PSA_SpecLegGp_Paper.pdf 

31. Executive Accountability in Parliamentary Democracies: A Comparative Overview: Britain, Germany, India and Ethiopia - Scirp.org., https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=87998 

32. Federal Parliamentary Assembly - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Parliamentary_Assembly 

33. Legislative – Executive Relations in the Ethiopian Parliamentary System: Towards Institutional and Legal Reform - Assefa Fiseha, https://dullahomarinstitute.org.za/constitution-making-in-africa-conference/constitution-building-in-africa-conference-papers/Assefa%20Fiseha%20-%20Legislativeexecutiverelationsinethsafricachapter.pdf 34. Addressing Winner-Takes-All Politics in Ethiopia: Inclusive Majoritarianism through Liberal Consociationalism, https://hrp.law.harvard.edu/wp-content/uploads/2023/02/pp.-333-354.pdf 

35. የምርጫ ሥርዓት ማለት ምን ማለት ነው? ( ክፍል ሦስት) | Amharic news borkena, https://amharic.borkena.com/2025/08/06/%E1%8B%A8%E1%88%9D%E1%88%AD%E1%8C%AB-%E1%88%A5%E1%88%AD%E1%8B%93%E1%89%B5-%E1%88%9B%E1%88%88%E1%89%B5-%E1%88%9D%E1%8A%95-%E1%88%9B%E1%88%88%E1%89%B5-%E1%8A%90%E1%8B%8D-%E1%8A%AD/ 

36. Currently Applicable Laws Volume 1 | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/911905492/Currently-Applicable-Laws-Volume-1 

37. የአዲስ አበበ ከተማ አስተዳደር በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ - Law Ethiopia, https://www.lawethiopia.com/images/addis%20ababa/Addis%20Ababa%20consolidated%20laws%20volume%201.pdf