የ«ኢትዮጵያ ኢምፓየር» ፖለቲካዊ ንግግር፡ ታሪካዊ መነሻዎች፣ ተቋማዊ ቀጣይነቶች እና የዘመናዊው ትግል ተግዳሮቶች

የ«ኢትዮጵያ ኢምፓየር» ፖለቲካዊ ንግግር፡ ታሪካዊ መነሻዎች፣ ተቋማዊ ቀጣይነቶች እና የዘመናዊው ትግል ተግዳሮቶች

መግቢያ እና የችግሩ አውድ

የቀድሞው ትውልድ የኦሮሞ ነፃነት ግንባር (ኦነግ) አመራሮች እና በርካታ የኦሮሞ ብሔርተኝነት ልሂቃን የኢትዮጵያን መንግሥት አሁንም ድረስ «ኢምፓየሯ» በሚል ስያሜ ሲጠሩ ማድመጥ የተለመደ የፖለቲካ ንግግር መገለጫ ነው። ይህ አጠራር በኢትዮጵያ የቅርብ ዘመን የፖለቲካና የማኅበራዊ ታሪክ ውስጥ ከተመዘገቡት መሠረታዊ የሥርዓት ለውጦች አንጻር ተደጋጋሚ ጥያቄዎችን ያስነሳል። በ1974ቱ አብዮት የዘውዳዊው ሥርዓት መገርሰሱና የፊውዳል የመሬት ይዞታ አወቃቀር መፍረሱ የነፍጠኛና የገባር ማኅበራዊ ግንኙነትን በሕግ ደረጃ አክስሞታል። ከዚያም ባሻገር፣ በ1991 የተከናወነው የሥርዓት ለውጥ፣ ኦነግ ራሱ የተሳተፈበት የሽግግር ወቅት ቻርተር እንዲሁም የ1995ቱ የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት የብሔሮችን የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት እስከ መገንጠል ድረስ እውቅና ሰጥተዋል። የቋንቋና የባህል እኩልነት መታወጁ፣ አገሪቱ በቋንቋ ተኮር ፌዴራሊዝም መዋቀሯ እንዲሁም ክልሎች የየራሳቸውን አስተዳደር፣ ፍርድ ቤትና ፖሊስ እንዲመሩ መደረጉ የፖለቲካ ሥርዓቱን ከቀድሞው ንጉሣዊ ሥርዓት በእጅጉ ለይተውታል።

ይሁን እንጂ በኦሮሞ ፖለቲካዊ ንግግር ውስጥ «ኢምፓየር» የሚለው ቃል ዛሬም ድረስ በአመክንዮአዊነትም ሆነ በቅስቀሳ መሣሪያነት በስፋት ጥቅም ላይ ይውላል። ይህ የትንተና ጽሑፍ ቃሉ በኦሮሞ ብሔርተኝነት ልሂቃን ዘንድ ለምን አሁናዊ ተደርጎ እንደሚወሰድ፣ የቀጠሉ ናቸው የሚባሉትን ተቋማዊና መዋቅራዊ ግንኙነቶች በመመርመር ያብራራል። በተጨማሪም፣ ቃሉን አሁናዊውን ሥርዓት ለመግለጽ መጠቀም ተገቢ አይደለም የሚሉ ምሁራዊና ፖለቲካዊ መከራከሪያዎችን በማመዛዘን፣ ያለፈውን ስያሜ ከመደጋገም ይልቅ ተጨባጭ የፖሊሲ አማራጮችን ወደ ማቅረብ መሸጋገር ለምን እንደሚያስፈልግ በስፋት ይፈትሻል።

የ«ቅኝ ግዛት ንድፈ ሐሳብ» እና የኢትዮጵያ ኢምፓየር ታሪካዊ ግንባታ

የኦሮሞ ብሔርተኝነት ፖለቲካዊ ትርክት የተመሠረተው በ1960ዎቹ መገባደጃና በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ የተቀረጸውን «የቅኝ ግዛት ንድፈ ሐሳብ» እንደ መሠረታዊ መነሻ በማድረግ ነው። እንደ ቦኒ ሆልኮምብ፣ ሲሳይ ኢብሳ፣ አሰፋ ጃለታ እና መሐመድ ሀሰን ያሉ ምሁራን ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ የተመሠረተችው በአፄ ምኒልክ ዘመነ መንግሥት፣ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ማብቂያ ላይ፣ የአውሮፓ ኃያላን አፍሪካን በተቀራመቱበት የታሪክ ምዕራፍ እንደሆነ ይከራከራሉ። በዚህ ትንተና መሠረት፣ የአቢሲኒያ፣ ማለትም የሰሜን ገዢ መደቦች፣ ከአውሮፓ ኃያላን ባገኙት ዘመናዊ የጦር መሣሪያና ቴክኒካዊ ድጋፍ በመታገዝ የኦሮሞንና የሌሎች ደቡባዊ ማኅበረሰቦችን ሉዓላዊ ግዛቶች በወረራ ተቆጣጥረዋል። በመሆኑም ኢትዮጵያ በተፈጥሮዋ «ጥቁር አፍሪካዊት ጥገኛ ቅኝ ገዢ» ሆና ተዋቀረች እንጂ በጋራ ስምምነት የተፈጠረች ብሔራዊ መንግሥት አይደለችም የሚል መደምደሚያ ላይ ይደርሳሉ።

በዚህ የቅኝ ግዛት እይታ ማዕቀፍ ውስጥ ኢምፓየሩ የተገነባው በአራት ዋና ዋና መሠረቶች ላይ እንደነበር ይገለጻል። የመጀመሪያው የመሬት ነጠቃና የኢኮኖሚ ጥገኝነት ሲሆን፣ የወረራውን ስኬት ተከትሎ የመሬት ባለቤትነት መብት ከመጀመሪያዎቹ ባለቤቶች ተነጥቆ ለወራሪው ጦር አባላትና ለመኳንንቱ የተከፋፈለበት፣ አርሶ አደሩም «ገባር» ወደ መሆን የተለወጠበት ሥርዓት ተዘርግቷል።

ሁለተኛው መሠረት ባህላዊና ቋንቋዊ ውህደት ሲሆን፣ የአማርኛ ቋንቋ፣ የኦርቶዶክስ ክርስትና እምነት እና የሰሜኑ ባህል እንደ ብቸኛ የመንግሥታዊ ማንነት መገለጫዎች ሆነው በሕዝቡ ላይ እንዲጫኑ መደረጉን ያካትታል።

ሦስተኛው መሠረት ደግሞ በደቡብ፣ በደቡብ ምዕራብና በምሥራቅ የተመሠረቱት ከተሞች መጀመሪያውኑ የተፈጠሩት የአካባቢውን ሕዝብ በወታደራዊ ኃይል ለመቆጣጠር፣ ግብር ለመሰብሰብና የባህል የበላይነትን ለማስረጽ በማገልገላቸው፣ የከተሞች አወቃቀር እንደ ወታደራዊ ምሽግ እንዲያገለግል መደረጉ ነው።

አራተኛው መሠረት ደግሞ ሁሉም የፖለቲካ ውሳኔዎች በማዕከሉ እጅ ብቻ እንዲወድቁ የተደረገበት የሥልጣን ማዕከላዊነት ነው። ለኦነግ መሥራቾች «ኢምፓየር» ማለት የዘውድ ሥርዓት ወይም የንጉሥ መኖር ብቻ ሳይሆን፣ አንድ ሕዝብ የሌላውን ሕዝብ መሬትና ሀብት በጉልበት ተቆጣጥሮ ማንነቱን ያጠፋበት፣ የፖለቲካ ሉዓላዊነቱን የቀማበት መዋቅራዊ ግንኙነት ተደርጎ ይወሰዳል። ስለዚህም ዘውዱ መውደቁ ብቻውን ኢምፓየሩን አያፈርሰውም የሚለው መነሻ ከዚህ ንድፈ ሐሳብ ይመነጫል።

ከ1974 እና 1991 በኋላም የኢምፓየር መዋቅር ቀጥሏል የሚባልባቸው ተቋማዊ መስኮች

የቀድሞው ትውልድ ፖለቲከኞችና የኦሮሞ ብሔርተኝነት ተንታኞች ከ1974ቱም ሆነ ከ1991ዱ ለውጦች በኋላ ሥርዓቱን «ኢምፓየር» ማለታቸውን የቀጠሉበት ምክንያት፣ እንደ እነርሱ አመለካከት፣ የሥርዓቱ መሠረታዊ የጭቆና ተቋማትና ግንኙነቶች ቅርጻቸውን ቀየሩ እንጂ ይዘታቸው ባለመቀየሩ ነው። እነዚህ ግንኙነቶች በባህል፣ በማዕከላዊ የፖለቲካ አወቃቀር እና በፖለቲካዊ ኢኮኖሚ መስኮች በተጨባጭ ተቋማት ተደግፈው እንደሚገለጹ ይከራከራሉ።

የባህል፣ የቋንቋ እና የታሪክ ትርክት የበላይነት ግንኙነቶች

ምንም እንኳ የ1991ዱ ቻርተርና የ1995ቱ ሕገ መንግሥት የብሔሮችን ቋንቋና ባህል እኩልነት በሕግ ቢያውጁም፣ በተግባር ግን የቀድሞው የባህል የበላይነት ተቋማዊ ቅርጽ ሳይፈርስ እንደቀጠለ ይከራከራሉ። ኦሮምኛ ከ40 በመቶ በላይ በሚሆነው የአገሪቱ ሕዝብ የሚነገር ቋንቋ ሆኖ ሳለ፣ የፌዴራል መንግሥት ብቸኛ የሥራ ቋንቋ አማርኛ ብቻ ሆኖ መቆየቱ፣ አንዱ ቋንቋና ባህል አሁንም ከአገር አቀፍ የሥልጣን፣ የፍትሕ እና የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት ጋር ተቆራኝቶ እንዲቀጥል አድርጓል የሚል ጠንካራ እይታ አለ።

በተጨማሪም የአገሪቱ የመንግሥት ተቋማት፣ ብሔራዊ በዓላት፣ ሐውልቶችና የታሪክ ትረካዎች አሁንም ቢሆን የሰሜኑን ታሪክና የኢምፓየሩን መሥራቾች በማሞገስ፣ የኦሮሞንና የደቡብ ሕዝቦችን የታሪክ ሚና ወደ ጎን ማለታቸው እንደ ቀጣይ ባህላዊ የበላይነት ይቆጠራል። ከዚህም ባሻገር የኦሮሞ ብሔራዊ ማንነት፣ ባህልና የታሪክ ንቃተ ሕሊና፣ ማለትም ኦሮሙማ፣ በማዕከላዊ ልሂቃን ዘንድ እንደ አገር አፍራሽ፣ ጽንፈኛ ወይም ጎጠኛ ተደርጎ መፈረጁ የቀድሞው የማንነት ማፈን ልማድ በተዘዋዋሪ መቀጠሉን ያሳያል ተብሎ ይተረጎማል።

የማዕከላዊ ሥልጣን፣ የፀጥታ ተቋማት እና የይስሙላ ውክልና አወቃቀር

የሥርዓቱ የፖለቲካ አወቃቀር በስም «ፌዴራላዊ» ቢሆንም፣ በተግባር ግን እጅግ ማዕከላዊና አምባገነናዊ ሆኖ መቆየቱ ሥርዓቱን ከቀድሞው የኢምፓየር አሠራር የማይለይ ያደርገዋል የሚል ክስ ይቀርባል። በኢሕአዴግ ዘመን፣ ከ1983 እስከ 2010 ዓ.ም.፣ ክልሎች ራስን በራስ የማስተዳደር ሕገ መንግሥታዊ ሥልጣን ቢኖራቸውም፣ በትግራይ ሕዝብ ነፃነት ግንባር (ሕወሓት) የበላይነት ይመራ የነበረው ግንባር፣ የፈጠራቸውን አጋር ድርጅቶች፣ እንደ ኦሕዴድ፣ በመጠቀም ክልሎችን ከማዕከል በዲሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት መርህ በቁጥጥር ሥር አውሏቸዋል። ልሂቃኑ ይህንን አሠራር ከቅኝ ገዢዎች «ቀጥተኛ ያልሆነ አገዛዝ» ወይም ተላላኪዎችን ተጠቅሞ ሕዝብን ከመግዛት ጋር ያመሳስሉታል።

በተመሳሳይ መልኩ፣ የመከላከያ፣ የደኅንነት እና የፌዴራል ፖሊስ ተቋማት በማዕከላዊ ውሳኔ የሚመሩ በመሆናቸው፣ በኦሮሚያ ክልል ውስጥ የሚነሱ ሕዝባዊ ተቃውሞዎችን ለማፈን ተደጋጋሚ የወታደራዊ ዕዝ አዋጆች መታወጃቸውና በሕዝብ ላይ የሚደርሰው የሰብዓዊ መብት ጥሰት፣ የኃይል ሚዛኑ አሁንም «ማዕከልና ዳርቻ» ሆኖ መቀጠሉን ያሳያል። ከ2010 ዓ.ም.፣ ማለትም ከ2018 እ.ኤ.አ. ወዲህ፣ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ወደ ሥልጣን ከመጡ በኋላም ቢሆን፣ የብልጽግና ፓርቲን መመሥረታቸውና የቀድሞውን የንጉሣውያን ታሪክ የማንሰራራት ዝንባሌ ማሳየታቸው በኦሮሞ ብሔርተኞች ዘንድ እንደ «አዲሱ የነፍጠኛ ሥርዓት» ዳግም መነሳት ተደርጎ ተወስዷል።

የመሬት እና የሀብት ክፍፍል ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ

የመሬትና የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀም ግንኙነት ከኢምፓየር ጽንሰ ሐሳብ ጋር በቀጥታ የተያያዘ ነው። ምንም እንኳን የደርግ የመሬት አዋጅ አርሶ አደሩን ከባላባቶች ቢያላቅቅም፣ መሬት የመንግሥት ብቻ እንዲሆን መደረጉ ገበሬውን ከመንግሥታዊ ቁጥጥርና ብዝበዛ አላዳነውም። በተለይም በአዲስ አበባ፣ ፊንፊኔ፣ ዙሪያ የተዘረጋው የማስተር ፕላን እና የከተማ ልማት ፕሮጀክቶች በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የኦሮሞ አርሶ አደሮችን በማፈናቀል ለባለሀብቶችና ለገዢው ልሂቃን ጥቅም ማዋላቸው፣ ታሪካዊው የመሬት ነጠቃ በዘመናዊ መልክ መቀጠሉን ያሳያል ተብሎ ተወስዷል።

ክልሉ ለፌዴራል መንግሥቱ ከፍተኛ የውጭ ምንዛሪ የሚያስገኙ እንደ ቡና፣ ወርቅ እና የእርሻ ሰብሎችን ቢያቀርብም፣ የገቢ ክፍፍሉና የበጀት ቀመሩ ፍትሐዊ አለመሆኑ ማዕከሉ ዳርቻውን የሚበዘብዝበት የኢምፓየር ኢኮኖሚ ቀጥሏል የሚል ክርክር ይነሳበታል።

በኢትዮጵያ ታሪክና አወቃቀር ላይ ያሉ ተፎካካሪ ትርክቶች ንጽጽር

የኢትዮጵያን የፖለቲካ ቀውስ እና የኢምፓየር ጥያቄ ለመረዳት በፖለቲካ ልሂቃኑ መካከል ያሉትን መሠረታዊ የታሪክና የአወቃቀር ትርክቶች ማነጻጸር ግድ ይላል። በፖለቲካ ሳይንቲስቱ መረራ ጉዲና እና በመሳይ ከበደ ትንተናዎች መሠረት፣ በኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ ሦስት ዋነኛ ተፎካካሪ ትርክቶች አሉ።

የአገር ግንባታ ትርክት

የአገር ግንባታ ትርክት ዋነኛ ደጋፊዎች የአንድነት ኃይሎች፣ የመላ ኢትዮጵያዊነት አቀንቃኞችና ወግ አጥባቂ ልሂቃን ናቸው። የዚህ ትርክት የታሪክ አረዳድ፣ ኢትዮጵያ የ3,000 ዓመታት ያልተቋረጠ ታሪክ ያላት፣ በሂደት የተዋሃደች ጥንታዊት አገር ናት በሚል ላይ የተመሠረተ ነው። በዚህ እይታ፣ የ1974 እና የ1991 አብዮቶች የታሪክ ቀጣይነትንና ብሔራዊ አንድነትን ያናጉ አደጋዎች ነበሩ። ለችግሩ የሚቀርበው መፍትሔ ጠንካራ ዜግነት ተኮር ዲሞክራሲን መገንባት፣ የጋራ ማንነትን ማጠናከርና ፌዴራሊዝምን ማሻሻል ነው።

የብሔር ጭቆና ትርክት

የብሔር ጭቆና ትርክት ዋነኛ ደጋፊዎች የኢትዮጵያ ተማሪዎች ንቅናቄ፣ ዋለልኝ መኮንን፣ ኢሕአዴግና ሕወሓት እንዲሁም መኢሶን ናቸው። የዚህ ትርክት የታሪክ አረዳድ፣ በፊውዳሉ ዘመን በአንድ ብሔር ልሂቃን የተመራ ከፍተኛ የብሔርና የመደብ ጭቆና ነበር የሚል ነው። በዚህ እይታ፣ የ1974 እና የ1991 ለውጦች የፊውዳሊዝምን መዋቅር ሰብረዋል፤ ሕገ መንግሥቱም መብቶችን አስከብሯል፤ የቀረው ችግር የዲሞክራሲ እጦት ነው። ለችግሩ የሚቀርበው መፍትሔ ዲሞክራሲያዊ ሕብረ ብሔራዊ ፌዴራሊዝምን በተግባር ማረጋገጥና የራስን ዕድል በራስ መወሰን ነው።

የቅኝ ግዛት ወይም የኢምፓየር ትርክት

የቅኝ ግዛት ወይም የኢምፓየር ትርክት ዋነኛ ደጋፊዎች ኦነግ፣ ኦብነግ እንዲሁም አክራሪ የኦሮሞና የሶማሌ ብሔርተኞች ናቸው። የዚህ ትርክት የታሪክ አረዳድ፣ ኢትዮጵያ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ማብቂያ በአውሮፓ ድጋፍ በወረራ የተፈጠረች ሰው ሠራሽ ቅኝ ገዢ ኢምፓየር ናት የሚል ነው። በዚህ እይታ፣ የ1974 እና የ1991 ለውጦች የገዢ መደቦችን ማንነት ቀየሩ እንጂ የኢምፓየሩን የጭቆናና የብዝበዛ ባህሪ አልቀየሩም። ለችግሩ የሚቀርበው መፍትሔ፣ ቅኝ የተገዙ ሕዝቦች የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት ተጠቅመው መገንጠል ወይም አገሪቱን ከሥሯ ዳግም መገንባት ነው።

የ«ኢምፓየር» ትርክት ምሁራዊና ፖለቲካዊ ተቃርኖዎች

ምንም እንኳ «ኢምፓየር» የሚለው ቃል በኦሮሞ ፖለቲካ ውስጥ ረጅም ዕድሜ ቢኖረውም፣ ወቅታዊውን የኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ በዚህ ቃል ብቻ ለመግለጽ መሞከር በበርካታ የታሪክ፣ የፍልስፍና እና የፖለቲካ ሳይንስ ምሁራን ዘንድ ከባድ ትችት ይቀርብበታል። የመጀመሪያው ተቃርኖ የሚመነጨው የታሪክና የማኅበራዊ ውህደት ውስብስብነትን ወደ ጎን ከመተዉ ነው። እንደ መሳይ ከበደ እና ዶናልድ ሌቪን ያሉ ምሁራን የኢትዮጵያን አወቃቀር ከአውሮፓውያን የባህር ማዶ ቅኝ ግዛት ጋር ማመሳሰል ታሪካዊ ስህተት መሆኑን ያትታሉ።

ኦሮሞ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ተገዢ ወይም ተጠቂ ብቻ ሳይሆን፣ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በመላው የአገሪቱ ክፍል በመስፋፋት፣ በዘመነ መሳፍንት ወቅት ማዕከላዊውን የጎንደር መንግሥት፣ የየጁ ሥርወ መንግሥት፣ በመምራትና በሂደቱ ንቁ ተሳታፊ በመሆን ከፍተኛ አሻራ ያሳረፈ ማኅበረሰብ ነው። በ19ኛው ክፍለ ዘመን የተካሄደው ግዛት የማስፋፋት ዘመቻም በሰሜንና በደቡብ መካከል የተደረገ የሁለት ባዕድ ሕዝቦች ጦርነት ብቻ አልነበረም። እንደ ራስ ጎበና ዳጬ ያሉ ታዋቂ የኦሮሞ የጦር መሪዎች በምኒልክ ወታደራዊ ዘመቻ ውስጥ ቁልፍ ሚና መጫወታቸው ታሪካዊ ሐቅ ነው። ስለዚህ ግንኙነቱን እንደ ጥቁር በጥቁር ቅኝ ግዛት አድርጎ ማቅረብ፣ የማኅበረሰቦችን የዘመናት ትስስር፣ ዝምድና እና የጋራ ታሪክ የሚያዛባ «የተገላቢጦሽ ማግለያ ትርክት» ነው ተብሎ ይተቻል።

ሁለተኛው መሠረታዊ ተቃርኖ የ1974 እና የ1991 መዋቅራዊ ለውጦችን ያለአግባብ ማሳነስ ወይም አለመቀበል ነው። የፖለቲካ ሥርዓት ትንተና ተጨባጭ ተቋማዊ ለውጦችን እውቅና መስጠት ይኖርበታል። የ1974ቱ አብዮት የፊውዳል ባላባቶችን የመሬት ይዞታ በማውደም የነፍጠኛውን መደብ ቁሳዊ መሠረት አጥፍቶታል። የ1991ዱ የፌዴራሊዝም አወቃቀር ደግሞ የብሔሮችን ማንነት ሕጋዊ መሠረት አስይዞ፣ ኦሮምኛ የትምህርት፣ የፍርድ ቤትና የአስተዳደር ቋንቋ እንዲሆን አድርጓል፤ ክልሉም የራሱን በጀት፣ ፖሊስና መስተዳድር እንዲመራ አስችሎታል። እነዚህ ግዙፍ ተቋማዊ ለውጦች በተከሰቱበት አገር ውስጥ አሁንም «ያለነው በ19ኛው ክፍለ ዘመን ኢምፓየር ውስጥ ነው» ብሎ መከራከር፣ በቋንቋና በማንነት ረገድ የተገኙትን ድሎች የሚያሳንስና የፖለቲካ እውነታውን የካደ አካሄድ ተደርጎ ይወሰዳል።

ሦስተኛውና ዋነኛው ተግዳሮት ደግሞ ይህ ትርክት ተጨባጭ የፖሊሲና የመልካም አስተዳደር ችግሮችን የማደብዘዝ አደጋ ማስከተሉ ነው። «ኢምፓየር» የሚለውን ቃል ያለማቋረጥ መደጋገም የዛሬውን ችግር በስሙ ጠርቶ መፍትሔ እንዳይፈለግ እንቅፋት ይፈጥራል። የዛሬዋ ኢትዮጵያ ዋና ዋና ችግሮች የዘውዳዊ ኢምፓየር ወይም የባህር ማዶ ቅኝ አገዛዝ ውጤቶች ሳይሆኑ፣ አምባገነናዊነት፣ የዲሞክራሲያዊ ተቋማት አለመጎልበት፣ የሕግ የበላይነት መጥፋት፣ ተጠያቂነት የሌለው የፀጥታ መዋቅር፣ የልሂቃን የሥልጣን ሽኩቻ፣ ሙስና እንዲሁም የሥራ አጥነትና የዋጋ ግሽበት ናቸው። ችግሩን «የኢምፓየር እና የቅኝ አገዛዝ» አድርጎ መፈረጅ ፖለቲካዊ ውይይቱን ወደ ጥንታዊ ታሪክ ቂም እና ማንነት ተኮር ጥላቻ በመመለስ፣ በተግባራዊ የመልካም አስተዳደርና የፖሊሲ ማሻሻያዎች ላይ የሚደረገውን የጋራ ትግል ያደናቅፋል።

በኦሮሞ ፖለቲካ ውስጥ ያሉ አማራጭ ስትራቴጂዎችና የፖሊሲ አቅጣጫዎች

የቀድሞው የኦነግ ትውልድ «ኢምፓየሯን ማፍረስ» የሚለውን መፈክር እንደ ብቸኛ ዓላማ አድርጎ ቢነሳም፣ ባለፉት ሦስት አሥርታት ውስጥ በኦሮሞ ፖለቲካ ልሂቃን ዘንድ በርካታ የስትራቴጂ እና የግብ ሽግግሮች ተካሂደዋል። ዛሬ ላይ የኦሮሞን ሕዝብ ጥቅም ለማስከበር የቀረቡ ሦስት ዋና ዋና የፖለቲካ አቅጣጫዎች ይስተዋላሉ።

የመጀመሪያው አቅጣጫ ነፃ አገር የመመሥረት፣ ማለትም የመገንጠል፣ አቋም ሲሆን፣ አሁንም ድረስ በኦሮሞ ነፃነት ጦር እና በአንዳንድ የቀድሞው ኦነግ ጠንካራ አራማጆች ዘንድ ይደገፋል። የዚህ መስመር መከራከሪያ የኢትዮጵያ መንግሥት ተፈጥሮ በማንኛውም መንገድ ሊሻሻል የማይችል ኢምፓየር በመሆኑ፣ ዘላቂ ሰላምና ነፃነት የሚገኘው ሉዓላዊት የኦሮሚያ ሪፐብሊክን በመመሥረት ብቻ ነው የሚል ነው። ይሁን እንጂ ይህ አቅጣጫ በሕዝቦች የዘመናት መስተጋብር፣ በውስብስብ የድንበር አከላለል፣ በኢኮኖሚ ትስስር እና በቀጣናዊ መረጋጋት ረገድ እጅግ አስቸጋሪና ከፍተኛ የሰውና የቁሳቁስ ዋጋ የሚያስከፍል መሆኑ በስፋት ይተቻል።

ሁለተኛው አቅጣጫ እውነተኛ ሕብረ ብሔራዊ ፌዴራሊዝምን የማረጋገጥ ዓላማ ሲሆን፣ እንደ ኦሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) በመሳሰሉ ሰላማዊ የፖለቲካ ፓርቲዎች እና እንደ ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና እና ሌንጮ ለታ ባሉ አንጋፋ ፖለቲከኞች ይመራል። የዚህ መስመር መሠረታዊ እምነት የኢትዮጵያ አንድነት የሚጠበቀው የብሔሮችን መብት፣ ቋንቋና ራስን በራስ የማስተዳደር ሥልጣን ሙሉ በሙሉ ሲከበር ብቻ እንደሆነ ያስረዳል። ስለዚህም ትግሉ አገርን ከመበታተን ይልቅ፣ በሕገ መንግሥቱ ላይ የተቀመጡትን የፌዴራሊዝም ድንጋጌዎች ከይስሙላነት ወደ እውነተኛ ተግባራዊነት ማሸጋገር፣ ማዕከላዊ አምባገነናዊነትን መታገል እና የዲሞክራሲ ምኅዳርን ማስፋት መሆን አለበት። እንደነዚህ ምሁራን ገለጻ፣ የአገሪቱ ችግር የፌዴራሊዝሙ ጽንሰ ሐሳብ ሳይሆን ሥርዓቱ በዲሞክራሲያዊ መንገድ አለመተግበሩ ነው።

ሦስተኛውና በቅርብ ዓመታት ጎልቶ የወጣው አቅጣጫ ደግሞ አካታች አገር ፍቅርን መሠረት ያደረገ እና አገርን በጋራ የመምራት አስተሳሰብ ነው። እንደ ጃዋር መሐመድ ባሉ ወጣት የኦሮሞ ፖለቲከኞች ዘንድ የተንጸባረቀው ይህ አመለካከት፣ የኦሮሞ ብሔርተኝነት ከተቃውሞና ራስን ከመከላከል ወደ አገር ባለቤትነትና ግንባታ መሸጋገር እንዳለበት ያትታል። ኦሮሞ በአገሪቱ ውስጥ ትልቁ ቁጥር ያለው ሕዝብ እንደመሆኑ መጠን፣ ዳር ቆሞ «ኢምፓየሯ» እያለ ከማማረር ይልቅ፣ የኢትዮጵያን ብሔራዊ ማንነትና የወደፊት ዕጣ ፈንታ እንደገና የመቅረጽ ኃላፊነትና መብት አለው።

በዚህ ረገድ ኦሮሞ መሆንና ኢትዮጵያዊ መሆን የማይጋጩ፣ አንዱ ሌላውን የማይውጥባቸው ተቋማዊ አሠራሮችን መገንባት እንደሚያስፈልግ ይጠቁማል። ይህም ፌዴራላዊ አወቃቀሩን እየጠበቁ፣ ገለልተኛ የፍትሕ ሥርዓት፣ ፍትሐዊ የምርጫ ቦርድ፣ ተጠያቂነት ያለው የፀጥታ ተቋም እና የዜጎችን ሁለንተናዊ እኩልነት የሚያረጋግጡ አገራዊ መዋቅሮችን በማጠናከር ይተረጎማል።

ማጠቃለያ እና የቀጣይ አቅጣጫዎች

የቀድሞው ትውልድ ፖለቲከኞች ኢትዮጵያን «ኢምፓየር» ብለው የሚጠሩበት ምክንያት፣ በአንድ ወቅት የነበረውን የታሪክ ጠባሳ፣ እንዲሁም ባለፉት ሦስት አሥርታት የታየውን የማዕከላዊ አምባገነናዊነት፣ የባህል የበላይነት እና ፍትሐዊ ያልሆነ የሀብት ክፍፍል ቀጣይነት ለመግለጽ እንደሆነ መረዳት ይቻላል። ይሁን እንጂ ይህንን ታሪካዊ ስያሜ ዛሬም እንደ ተጨባጭ የፖለቲካ ትንተና መሣሪያ አድርጎ መውሰድ የኢትዮጵያን ውስብስብ ነባራዊ ሁኔታ በትክክል አይገልጸውም። በ1974 የነበረው ፊውዳሊዝምና በ1991 የወደቀው የደርግ ወታደራዊ አምባገነንነት ዛሬ የሉም። የዛሬዋ ኢትዮጵያ ችግር የዘውድ ሥርዓት ወይም የጥንታዊ ኢምፓየር መኖር ሳይሆን፣ በሕገ መንግሥቱ የሰፈሩትን ዲሞክራሲያዊና ፌዴራላዊ መብቶች በተግባር መተርጎም አለመቻል፣ የሕግ የበላይነት መሸርሸር፣ የተቋማት ደካማነት እና አግላይ የሥልጣን ፖለቲካ መስፈን ነው።

ስለዚህ፣ የኦሮሞንም ሆነ የመላው የአገሪቱ ሕዝቦችን መብትና ጥቅም ለማስከበር የሚደረገው ትግል ፍሬ ሊያፈራ የሚችለው ያለፈውን ሥርዓት ስም ደጋግሞ በመጥራት ሳይሆን፣ ወቅታዊውን ሥርዓት በስሙ በመጥራትና ተጨባጭ ተቋማዊ ተግዳሮቶችን በመፍታት ነው። የትግሉ ማዕከል መሆን ያለበት፣ በይስሙላ የታጠረውን ፌዴራሊዝም ወደ እውነተኛ ዲሞክራሲያዊ ሕብረ ብሔራዊ ፌዴራሊዝም መቀየር፣ የፀጥታ ተቋማት ለማዕከላዊ መንግሥት ሳይሆን ለሕገ መንግሥቱና ለሕዝብ ተጠያቂ የሚሆኑበትን ማሻሻያ ማድረግ፣ የመሬትና የሀብት አስተዳደር ፖሊሲ የአርሶ አደሩንና የአርብቶ አደሩን ባለቤትነት በሚያረጋግጥ መልኩ እንዲሻሻል መታገል፣ እንዲሁም ሁሉንም ቋንቋዎችና ባህሎች በእኩልነት የሚያስተናግድ አካታች አገራዊ የፖለቲካ ማኅበረሰብ መገንባት ላይ ነው። ከስሜታዊ የቅስቀሳ ቃላት ወጥቶ ወደ ተጨባጭ የፖሊሲና የተቋማት ማሻሻያ አማራጮች መሸጋገር ብቻ ነው የትላንቱን የታሪክ ቁስል ሽሮ፣ የነገዋን ፍትሐዊትና ዲሞክራሲያዊት አገር እውን ሊያደርግ የሚችለው።

ማጣቀሻዎች

1. The Oromo Liberation Front and its Long Journey: Achievements, Challenges and Resilience — ResearchGate

2. Oromo Nationalism and the Ethiopian Discourse: The Search — በአሰፋ ጃለታ የተዘጋጀ፣ Scribd

3. Ethiopia: From Monarchy to Federalism — Scribd

4. Ethnic Federalism in a Dominant Party State — Chr. Michelsen Institute

5. Federalism and the Accommodation of Ethnic Diversity — Biblio

6. The Four Faces of Ethiopian Federalism — Harvard Law School

7. Abiy’s Regime Is a Modern Version of the Ethiopian Empire-State — Ethiopia Insight

8. The Continuing Quest for Inclusive Democratic Governance in Ethiopia — African Journals Online

9. Epistemological Debates and Ideological Fault-Lines — Rift Valley Institute

10. Oromia and Ethiopia: State Formation and Ethnonational Conflict, 1868–1992 — አሰፋ ጃለታ፣ Scribd

11. Territorial Autonomy as a Constitutional Mechanism to Address — Journal.fi

12. Ethnic Parties and State Continuity in Ethiopia: A Case on Oromo Liberation Front (OLF) and National Movement of Amhara (NaMa) — ResearchGate

13. Democratization and Decentralization in Ethiopia: The Case of Oromia — መረራ ጉዲና

14. The Ethiopian Diaspora: Their Role in Nation Building and Political Reformation — ResearchGate

15. The Uses of Violence and Regime-Making in Oromia, Ethiopia — Cairn

16. Denialism as a Strategy of Epistemological Violence Meted Out Against Oromo Identity in Ethiopia: Making Sense of the Pervasive Propaganda Against Oromummaa — Addis Standard

17. የYoussef Ahmed Kamal ጥናት — White Rose eTheses Online

18. The State, Competing Ethnic Nationalisms and Democratisation in — University of Trieste

19. Political and Ideological Legacy of Ethiopia’s Contested Nation-Building: A Focus on Contemporary Oromo Politics — ResearchGate

20. Talking and Fighting About Self-Determination in Ethiopia — Africa at LSE

21. Invisible Conflict and Displacements: The Crisis in Oromia National Regional State in Ethiopia — Scholastica

22. Conquest, Tyranny, and Ethnocide Against the Oromo: A Historical Assessment of Human Rights Conditions in Ethiopia, ca. 1880s–2002 — ResearchGate

23. Interpreters of History — myRepublica

24. PanAfrican Journal of Governance and Development, Vol. 7, No. 2 — Jimma University

25. The Genesis of Ethno-Nations in Ethiopia: A Critical Appraisal — ResearchGate

26. Menelik and Southern Ethiopia: Colonialization, Reunification, or Expansion? — መሳይ ከበደ፣ Borkena

27. Journal of Amhara Studies

28. A History of Nationalism in Ethiopia, 1941–2012 — Scribd

29. From Resistance to Governance: Jawar Mohammed’s Progressive Patriotism and the Oromo’s Role in Redefining Ethiopian Nationalism — Advocacy for Oromia

30. The Man Who Would Redefine Ethiopia — Advocacy for Oromia

31. History in Twentieth-Century Ethiopia: The “Great Tradition” and the Counter-Histories of National Failure — The Journal of African History

32. Why Do Insurgents Target Some Minority Groups and Not Others? — Uppsala University

33. Jawar Has Reformed Himself—Now Let’s Reform Our Divisive Constitution — Ethiopia Insight

34. Federalism and the Accommodation of Ethnic Diversity — Semantic Scholar

35. EPRDF’s Nation-Building — Redalyc

36. Emergence and Transformation of Territorially Based Cleavages — Forum of Federations

37. Merera Gudina — Wikipedia

38. Jawar Mohammed’s Progressive Patriotism and the Oromo’s Role — Advocacy for Oromia

ሰንበት እሑድ አይደለም

የቀዳሚት ሰንበት እና የእሑድ ሥነ መለኮታዊና ታሪካዊ ትንተና፡ «ሰንበት እሑድ አይደለም» ለሚለው ሙግት የቀረበ ጥናት

«ሰንበት እሑድ አይደለም» (The Sabbath Is Not On Sunday) የሚለው ዐዋጅ በመጽሐፍ ቅዱስ ጥናት፣ በቤተክርስቲያን ታሪክ እና በስርዓተ አምልኮ ሥነ መለኮት ውስጥ እጅግ መሠረታዊና ጥልቅ ክርክሮችን የሚያጭር ጉዳይ ነው። ይህ ጥናት የተጠቀሰውን ሐሳብ መነሻ በማድረግ የቀዳሚት ሰንበትን መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት፣ በታሪክ ሂደት ከቅዳሜ ወደ እሑድ የተደረገውን የሥርዓት ሽግግር፣ በልዩ ልዩ አብያተ ክርስቲያናት መካከል ያለውን የሥነ መለኮት ልዩነት፣ እንዲሁም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ሁለቱን ሰንበታት አስመልክቶ ያላትን ቀኖናዊና ታሪካዊ አቋም በጥልቀት ይመረምራል።

የሙግቱ መነሻ እና ቋንቋዊ ጽንሰ ሐሳብ

በሥነ መለኮት እና በቋንቋ ጥናት አውድ «ሰንበት» እና «እሑድ» የሚሉት ቃላት የተለያዩ ቀናትን የሚያመለክቱ መሆናቸው ግልጽ የታሪክ እና የቅዱሳት መጻሕፍት እውነታ ነው። «ሰንበት» የሚለው ቃል «ሻባት» (Shabbat) ከሚለው የዕብራይስጥ ግስ የተገኘ ሲሆን፣ ትርጉሙም «ማቆም፣ ማረፍ ወይም ከሥራ መታቀብ» ማለት ነው፤ ይህም በታሪክም ሆነ በሥነ ፍጥረት አቆጣጠር የሳምንቱን ሰባተኛ ቀን ወይም ቅዳሜን ያመለክታል። በአንጻሩ «እሑድ» የሚለው መጠሪያ «አሐደ» ከሚለው የግእዝ ቃል የወጣ ሲሆን፣ ትርጉሙ «አንድ ወይም የመጀመሪያ ቀን» ማለት ነው፤ ይህም በዕብራይስጥ «ዮም ሪሾን» (የመጀመሪያው ቀን) ከሚባለው ጋር አቻ ሆኖ የሳምንቱን መጀመሪያ ያመለክታል።

በምስሉ ላይ የተመለከተው ሙግት ዋነኛ ዓላማ በዘመናዊው ማኅበረሰብ ዘንድ እሑድን «ሰንበት» ብሎ የመጥራቱን ልማድ መቃወም ነው። የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች እንደሚሞግቱት፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እግዚአብሔር የሰባተኛውን ቀን ቅድስና ወደ መጀመሪያው ቀን ያዛወረበት አንዳችም ቃል ኪዳናዊ ወይም ሐዋርያዊ ትእዛዝ የለም። በመሆኑም እሑድን «ሰንበት» ብሎ መጥራት መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌለውና በታሪክ ሂደት የተፈጠረ የሰው ሠራሽ ልማድ እንደሆነ ይከራከራሉ።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረተ ሐሳብ በብሉይ እና በሐዲስ ኪዳን

የሰንበት መጽሐፍ ቅዱሳዊ አመጣጥ የሚጀምረው በኦሪት ዘፍጥረት የሥነ ፍጥረት ሳምንት ላይ ነው። እግዚአብሔር ፍጥረታትን በስድስት ቀናት ፈጥሮ ካጠናቀቀ በኋላ በሰባተኛው ቀን ከሥራው ሁሉ ስላረፈ፣ ያችን ሰባተኛ ቀን ለይቶ ባርኳታል እንዲሁም ቀድሷታል (ዘፍ. 2፥1–3)። ይህ የሥነ ፍጥረት ማኅተም የሆነው ዕረፍት ሕዝበ እስራኤል በሲና ተራራ የሕግ ጽላትን በተቀበሉ ጊዜ በአራተኛው ትእዛዝ ውስጥ ተካትቷል (ዘጸ. 20፥8–11፤ ዘዳ. 5፥12–15)። ሰንበት ለሰው እና ለእንስሳት የሚሆን ሥጋዊ ዕረፍት ብቻ ሳትሆን፣ እግዚአብሔር ዓለምን የፈጠረ ፈጣሪ መሆኑ የሚታወስባትና እስራኤላውያን ከግብፅ የባርነት ቀንበር ነጻ የወጡበት የቃል ኪዳን ምልክት ሆና ተሰጥታለች (ሕዝ. 20፥12)።

በሐዲስ ኪዳን የወንጌል ታሪክ ውስጥ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ እንደ ልማዱ በሰንበት ቀን ወደ ምኵራብ እየገባ ቅዱሳት መጻሕፍትን ያነብና ያስተምር እንደነበር ተጽፏል (ሉቃ. 4፥16)። ክርስቶስ የተቃወመው የሰንበትን መኖር ወይም ትእዛዝነቷን ሳይሆን፣ የአይሁድ የሕግ መምህራን በሰው ሠራሽ ወጎች ሰንበትን የጭቆና ቀንበር ያደረጉበትን የተሳሳተ አረዳድ ነበር። «ሰንበት ስለ ሰው ተፈጠረች እንጂ ሰው ስለ ሰንበት አልተፈጠረም» (ማር. 2፥27) እንዲሁም «የሰው ልጅ የሰንበት እንኳ ጌታዋ ነው» (ማር. 2፥28) በማለት የዕረፍቷ ዋና ባለቤት መሆኑን አስረድቷል። በሰንበት የታመሙትን በመፈወስም በሰንበት መልካም መሥራት እንደሚፈቀድ በተግባር አሳይቷል (ማቴ. 12፥11–12)። ክርስቶስ በመስቀል ላይ በሞተበት ወቅት እንኳ ደቀ መዛሙርቱና ሴቶቹ የከበረውን ሥጋውን ለመቅበር ሽቱ ካዘጋጁ በኋላ «እንደ ትእዛዙ በሰንበት ዐረፉ» ተብሎ መመዝገቡ የቀኑን ጽናት ያረጋግጣል (ሉቃ. 23፥56)።

በሐዋርያት ዘመን ደቀ መዛሙርቱ ከአይሁድና ከአሕዛብ ጋር በሚያደርጉት ወንጌልን የማዳረስ ተልእኮ በሰንበት ቀን በምኵራብ መሰብሰባቸውን ቀጥለውበታል (የሐዋ. 17፥2)። ይሁን እንጂ ክርስቶስ ከሙታን የተነሣው «ከሳምንቱ በመጀመሪያው ቀን» በመሆኑ፣ ቀስ በቀስ አማኞች ኅብስት ለመቁረስ፣ ምጽዋት ለማሰባሰብና የትንሣኤውን ምሥጢር ለማክበር በዚያው ቀን መሰብሰብ ጀመሩ (የሐዋ. 20፥7፤ 1ኛ ቆሮ. 16፥2)። ሐዋርያው ዮሐንስም በራእዩ «የጌታ ቀን» (ኪሪያኬ ሄሜራ) ሲል የጠቀሰው ይህንኑ የትንሣኤ ዕለት ነው (ራእ. 1፥10)። በሌላ በኩል ሐዋርያው ጳውሎስ በቆላስይስ 2፥16–17 ላይ «በመብል ወይም በመጠጥ ወይም ስለ በዓል ወይም ስለ ወር መባቻ ወይም ስለ ሰንበት ማንም አይፍረድባችሁ፤ እነዚህ ሊመጡ ያሉት ነገሮች ጥላ ናቸውና፥ አካሉ ግን የክርስቶስ ነው» በማለት መጻፉ፣ በሐዲስ ኪዳን አማኞች ከብሉይ ኪዳን ሥርዓታዊ ጥላዎች ወጥተው ወደ ክርስቶስ አካላዊ እውነት መሸጋገራቸውን የሚያመለክት እንደሆነ በስፋት ይተረጎማል።

ከቀዳሚት ሰንበት ወደ እሑድ የተደረገው ታሪካዊ እና ፖለቲካዊ ሽግግር

በመጀመሪያዎቹ መቶ ክፍለ ዘመናት የተካሄደው የአምልኮ ቀን ሽግግር በአንድ ጊዜ የተፈጸመ ድንገተኛ ክስተት ሳይሆን፣ ሥነ መለኮታዊ፣ ማኅበራዊ እና ፖለቲካዊ ምክንያቶች የተሳሰሩበት ረጅም የታሪክ ሂደት ነበር።

የመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች ከአይሁድ እምነት ተለይተው የራሳቸውን ማንነት በሚመሠርቱበት ወቅት፣ በተለይም በአይሁድ ዓመፅ እና በኢየሩሳሌም መደምሰስ ማግስት፣ ራሳቸውን ከአይሁድ ልማዶች የመነጠል አዝማሚያ ታይቶባቸዋል። በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የተጻፈው የዲዳኬ አስተምህሮ (Didache 14) ክርስቲያኖች በጌታ ቀን እንዲሰበሰቡና ቅዱስ ቍርባንን እንዲቀበሉ ሲያዝ፣ የሰማዕቱ ቅዱስ አግናጥዮስ መልእክትም (ወደ መግኔሲያ ሰዎች 9፥1) ክርስቲያኖች የነፍሳቸው ሕይወት የተገለጠበትን የጌታን ቀን እንዲያከብሩ እንጂ እንደ አይሁድ ሰንበትን በሥጋዊ ሥራ መፍታት እንዳይጠብቁ ያሳስባል። ቅዱስ ዮስጢኖስ ሰማዕትም በ155 ዓ.ም. በጻፈው የመጀመሪያው የመከላከያ ጽሑፍ (First Apology 67) ላይ፣ ክርስቲያኖች እሑድ ቀን የሚሰበሰቡት እግዚአብሔር ዓለምን መፍጠር የጀመረበት የመጀመሪያ ቀን በመሆኑና ኢየሱስ ክርስቶስ ከሙታን የተነሣበት ዕለት በመሆኑ እንደሆነ በማብራራት የእሑድን ሥነ መለኮታዊ ክብደት አስቀምጧል።

የሽግግሩ ሂደት ትልቁን ሕጋዊና ፖለቲካዊ ድጋፍ ያገኘው ግን በሮማ ንጉሠ ነገሥት ቆስጠንጢኖስ ዘመን ነበር። ንጉሥ ቆስጠንጢኖስ መጋቢት 7 ቀን 321 ዓ.ም. ባወጣው ታዋቂ የሲቪል አዋጅ (Codex Justinianus 3.12.3)፣ የከተማ ነዋሪዎች፣ ዳኞችና የንግድ ድርጅቶች በሙሉ «በተከበረው የፀሐይ ቀን» (venerabili die solis) ከሥራ እንዲያርፉ አዘዘ። ይህ ድንጋጌ የሮማን መንግሥት አንድ ለማድረግ የፀሐይ አምላኪዎችን እና ክርስቲያኖችን በአንድ የዕረፍት ቀን ለማስተሳሰር የታለመ ቢሆንም፣ ቀደም ሲል በእሑድ ዕለት ያመልኩ ለነበሩ ክርስቲያኖች ሕጋዊ የሥራ ዕረፍት ፈጠረላቸው።

ይህ የሲቪል ድንጋጌ ወደ ቤተክርስቲያን ቀኖናዊ ሕግነት ያደገው በ364 ዓ.ም. በተካሄደው የሎዶቂያ አጥቢያ ጉባኤ (Council of Laodicea) ላይ ነው። ጉባኤው በቀኖና 29 ላይ ክርስቲያኖች በሰንበት (ቅዳሜ) ቀን ሥራ በመፍታት እንደ አይሁድ እንዳይሆኑ፣ ይልቁንም በዚያ ቀን እንዲሠሩና የጌታን ቀን (እሑድን) ክርስቲያናዊ በሆነ መንገድ ከሥራ በማረፍ እንዲያከብሩት አዘዘ፤ ይህን ትእዛዝ ጥሰው በቅዳሜ ቀን የሚያርፉትም ከክርስቶስ የተለዩ (ውጉዛን) እንዲሆኑ ደነገገ። ሆኖም በዚሁ ጉባኤ ቀኖና 16 ላይ በቅዳሜ ቀን ወንጌላት ከሌሎች ቅዱሳት መጻሕፍት ጋር በቤተክርስቲያን እንዲነበቡ መታዘዙ፣ እስከ አራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ የቀዳሚት ሰንበት ሥርዓተ አምልኮ በምሥራቁ ክርስትና ውስጥ ሙሉ በሙሉ እንዳልጠፋ ያሳያል።

የሥነ መለኮት አመለካከቶች ንጽጽር

በክርስትና ዓለም ውስጥ የሰንበትን እና የእሑድን አከባበር በሚመለከት ሦስት ዋና ዋና የሥነ መለኮት አቅጣጫዎች ይስተዋላሉ። የመጀመሪያው የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች አቋም ሲሆን፣ ሁለተኛው የምዕራባውያን አብያተ ክርስቲያናት (የሮማ ካቶሊክ እና ዋና ዋና የፕሮቴስታንት ክፍሎች) አመለካከት ነው፤ ሦስተኛው ደግሞ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን የሚዘወተረው የሁለቱ ሰንበታት አስተምህሮ ነው።

የሚከበረው ቀን፦ የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች፣ ለምሳሌ አድቬንቲስቶች፣ ቅዳሜን፣ ማለትም ሰባተኛውን ቀን ብቻ ያከብራሉ። ዋናው የምዕራብ ክርስትና፣ ማለትም ካቶሊክ እና ታሪካዊ ፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት፣ እሑድን፣ የሳምንቱን የመጀመሪያ ቀን ያከብራሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ግን ቅዳሜንም እሑድንም፣ ማለትም ሁለቱን ሰንበታት ታከብራለች።

የዕለቱ ሥነ መለኮታዊ መጠሪያ፦ በሰባተኛው ቀን አክባሪዎች ዘንድ ቅዳሜ «መጽሐፍ ቅዱሳዊት ሰንበት» (Sabbath) ትባላለች። በዋናው የምዕራብ ክርስትና ዘንድ እሑድ «የጌታ ቀን» ወይም «ክርስቲያናዊ ሰንበት» (Lord’s Day) ተብላ ትጠራለች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ደግሞ ቅዳሜ «ቀዳሚት ሰንበት»፣ እሑድም «ሰንበተ ክርስቲያን» ተብለው ይጠራሉ።

ዋነኛ ሥነ መለኮታዊ መሠረት፦ ለሰባተኛው ቀን አክባሪዎች ዋነኛው መሠረት የፍጥረት ማስታወሻ እና የማይለወጠው የዐሥርቱ ቃላት ሕግ ነው። ለዋናው የምዕራብ ክርስትና መሠረቱ የክርስቶስ ትንሣኤ እና በሐዲስ ኪዳን የተገኘው አዲሱ ፍጥረት ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ዘንድ ደግሞ ቅዳሜ የፍጥረትና የሥጋዊ ዕረፍት መታሰቢያ ስትሆን፣ እሑድ የትንሣኤና የዘላለማዊ የነፍስ ዕረፍት መታሰቢያ ናት።

የዕረፍት ግዴታ አፈጻጸም፦ የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች ከዐርብ ጀምበር እስከ ቅዳሜ ጀምበር ከዓለማዊ ሥራ ፍጹም ይታቀባሉ። በዋናው የምዕራብ ክርስትና ዘንድ እሑድ በቅዳሴ መሳተፍና ማረፍ ይጠበቃል፤ የቅዳሜ ሕግ ተሽሯል ወይም ተተክቷል ተብሎ ይወሰዳል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ግን ሁለቱንም ቀናት ማክበር ይጠበቃል፤ በፍትሐ ነገሥት መሠረትም ሁለቱም የፍሥሐ ቀናት ናቸው።

የቀን ለውጡን የሚመለከቱበት መንገድ፦ የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች ለውጡን የሰው ሠራሽ ስሕተት፣ የጳጳሳዊ ሥልጣን ወይም የቆስጠንጢኖስ ጣልቃ ገብነት አድርገው ይመለከቱታል። ዋናው የምዕራብ ክርስትና ግን በሐዋርያዊ ሥልጣን እና በትንሣኤ ምሥጢር የተደረገ ትክክለኛ መንፈሳዊ ሽግግር እንደሆነ ይወስደዋል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን አመለካከት ደግሞ አንዱ ሌላውን አይሽርም፤ ቅዳሜም እሑድም የየራሳቸው ኪዳናዊ ምሥጢር አላቸው።

በምዕራቡ ሥነ መለኮት ዘንድ እሑድ «የጌታ ቀን» (Dies Domini) እየተባለ የሚጠራ ሲሆን፣ የካቶሊክ ቤተክርስቲያን የቀዳሚት ሰንበትን ሥርዓት የመተካት ሐዋርያዊ ሥልጣን እንዳላት ስታስተምር፣ የሪፎርሜሽን ወራሾች የሆኑት አብያተ ክርስቲያናት ደግሞ አራተኛው ትእዛዝ በመንፈሳዊ መርህነቱ ወደ እሑድ እንደተዛወረ አድርገው ይወስዱታል። በአንጻሩ የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች ዐሥርቱ ቃላት የማይለወጡ የሞራል ሕጎች በመሆናቸው ሰባተኛው ቀን ብቻ ሰንበት ሆኖ እንደሚቀጥል ያምናሉ።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን የሁለቱ ሰንበታት ቀኖናዊ እና ታሪካዊ ጉዞ

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን በዓለም አብያተ ክርስቲያናት ታሪክ ውስጥ እጅግ የተለየና ጥንታዊ የሆነ ሥርዓት ትከተላለች። ቤተክርስቲያኗ ሰንበትን ወደ እሑድ ከመቀየር ወይም አንዱን ጥሎ ሌላውን ከማንሣት ይልቅ «ሁለቱን ሰንበታት» ማለትም ቀዳሚት ሰንበትንና ሰንበተ ክርስቲያንን አጣምራ ታከብራለች።

በቤተክርስቲያኗ ሥነ መለኮታዊ ትምህርት መሠረት፣ ቀዳሚት ሰንበት እግዚአብሔር ዓለምን ፈጥሮ ያረፈባትና እስራኤልን ከግብፅ ባርነት ያወጣባት የሥጋ ዕረፍት ቀን ስትሆን፣ ሰንበተ ክርስቲያን ደግሞ ክርስቶስ የተነሣባት፣ መንፈስ ቅዱስ የወረደባትና የሰው ልጅ የዘላለም የነፍስ ዕረፍትን ያገኘባት ታላቋ ቀን ናት። በሕገ ቤተክርስቲያን መጽሐፍ በፍትሐ ነገሥት አንቀጽ 15 እና 19 ላይ እንደተደነገገው፣ ቅዳሜና እሑድ ፍጹም የደስታና የፍሥሐ ቀናት በመሆናቸው፣ በዐቢይ ጾም ወቅት እንኳ ቅዳሜ ስዑር (ጌታ በመቃብር ካደረባት ዕለት) በቀር ቅዳሜም ሆነ እሑድ እስከ ዘጠኝ ሰዓት አይጾሙም፤ ቅዳሴያቸውም በማለዳ ይከናወናል።

ይህ የሁለቱ ሰንበታት አከባበር በዐሥራ አራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢትዮጵያ ውስጥ ከፍተኛ ሥነ መለኮታዊና ፖለቲካዊ ውዝግብ አስነሥቶ ነበር። ከእስክንድርያ የሚሾሙት ግብፃውያን ጳጳሳት እንደ አቡነ ያዕቆብ ያሉት እና የማዕከላዊው ክፍል ገዳማውያን የሎዶቂያን ጉባኤ ውሳኔ በመጥቀስ ቅዳሜን ማክበር ወደ አይሁድ ሥርዓት መመለስ ነው በሚል እሑድ ብቻ እንድትከበር ግፊት አደረጉ። በአንጻሩ አባ ኤዎስጣቴዎስ (1273–1352 ዓ.ም.) የተባሉት ኢትዮጵያዊ ጻድቅ መነኮስ፣ የቅዱሳት መጻሕፍትን ምስክርነት እና የቀደምት ሐዋርያት ቀኖናን በመጥቀስ ቀዳሚት ሰንበት በሥነ ፍጥረት የታዘዘች መሆኗን፣ እሑድም የትንሣኤ ሰንበት ሆና አብራ መከበር እንዳለባት በጽናት ተከራከሩ። በዚህም ምክንያት ስደት የደረሰባቸው አባ ኤዎስጣቴዎስ ወደ አርሜኒያ ተሰደው በዚያው ቢያርፉም፣ ተከታዮቻቸው የሆኑት ደቂቀ ኤዎስጣቴዎስ በሰሜን ኢትዮጵያ ገዳማት (እንደ ደብረ ቢዘን ባሉ) የሁለቱን ሰንበታት እምነት ሳያቋርጡ አስጠብቀው ቆይተዋል።

ይህ መከፋፈል ለአንድ መቶ ዓመታት ያህል ከዘለቀ በኋላ እልባት ያገኘው በዐፄ ዘርአ ያዕቆብ (1434–1468 ዓ.ም.) ዘመነ መንግሥት ነው። ንጉሠ ነገሥቱ በ1450 ዓ.ም. በሸዋ ተጉለት የደብረ ምጥማቅ ጉባኤን በመጥራት የግብፅ ጳጳሳትን እና የሀገሪቱን ሊቃውንት አወያይቶ ታላቅ ዕርቅ አወረደ። በጉባኤው ውሳኔ መሠረት ቀዳሚት ሰንበት እና ሰንበተ ክርስቲያን ሁለቱም በሕጋዊ መንገድ እኩል ተከብረው እንዲውሉ፣ በሁለቱም ቀናት ማንም ሰው ዓለማዊ የጉልበት ሥራ እንዳይሠራና ፍጹም የቅዳሴና የጸሎት ቀናት እንዲሆኑ ተደነገገ። ዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ይህንን ሥነ መለኮታዊ ማብራሪያ «መጽሐፈ ብርሃን» በተሰኘው ታዋቂ ድርሳኑ ውስጥ በሰፊው አብራርቶታል። የኢትዮጵያ ሊቅ ቅዱስ ያሬድም በድጓው «ሰንበት ተዓቢ እምኵሉ ዕለት፤ እስመ ሰንበትሰ በእንተ ሰብእ ተፈጥረት፤ ሰንበተ ሰንበታቲሁ ለውሉደ ሰብእ መድኃኒት» በማለት የሰንበትን ታላቅነት በዜማ አረጋግጧል።

ማጠቃለያ

በምስሉ ላይ የቀረበው «ሰንበት እሑድ አይደለም» የሚለው መፈክር በቋንቋ፣ በታሪክ እና በመጽሐፍ ቅዱስ ቃላት አጠቃቀም ረገድ ትክክለኛ ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊቷ ሰንበት የሳምንቱ ሰባተኛ ቀን የሆነችው ቅዳሜ ብቻ ስትሆን፣ እሑድ በሐዲስ ኪዳን ውስጥ «የሳምንቱ የመጀመሪያ ቀን» ወይም «የጌታ ቀን» ተብላ እንጂ በስሟ «ሰንበት» ተብላ አልተጠራችም።

ሆኖም በክርስትና ታሪክ ውስጥ የተፈጠረው መሠረታዊ ልዩነት የቀን አሰያየም ጥያቄ ብቻ ሳይሆን፣ አማኞች በሐዲስ ኪዳን የትኛውን ቀን እንዲያከብሩ ታዘዋል የሚለው የሥነ መለኮት ግንዛቤ ነው። የምዕራቡ ክርስትና የትንሣኤውን ምሥጢር መሠረት በማድረግ የቀዳሚት ሰንበትን ክብር ወደ እሑድ ሲያዛውረው፣ የሰባተኛው ቀን አክባሪዎች ደግሞ የሲናውን ሕግ መሠረት በማድረግ ቅዳሜ ብቻ መከበር እንዳለበት አጥብቀው ይሞግታሉ።

በዚህ ረገድ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን የቀዳሚት ሰንበትን የፍጥረትና የሥጋ ዕረፍት ሳትሽር ጠብቃ፣ የሰንበተ ክርስቲያንን (የእሑድን) የትንሣኤና የነፍስ ዕረፍት አጣምራ በማክበር የደረሰችበት የ«ሁለቱ ሰንበታት» ቀኖናዊ ውሳኔ ሁለቱን ኪዳናት ያስተሳሰረ ልዩ የታሪክና የሥነ መለኮት ትውፊት ሆኖ ይገኛል።

ማጣቀሻዎች

1. Return to Order. Sunday is a Day of Rest Isn’t It?
   
   

2. ውክፔዲያ። ሰንበት
   
   

3. ናይ ኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ዱንኳን። ቅድስት
   
   

4. TPRB 102.3 FM. Denominational Statements About The 7th Day Sabbath
   
   

5. Amazing Discoveries. Constantine and the Sabbath Change
   
   

6. LDS Strangite. The True Sabbath
   
   

7. David’s Tent. Keeping track of how God tells time
   
   

8. Reddit, r/TrueChristian. The sabbath
   
   

9. Eindtyd-gebeure. Important Sabbath-keeping history
   
   

10. Scribd. Transition from Sabbath to Sunday Worship
    
    

11. St. Helena Seventh-day Adventist Church. Sabbath Worship Changed to Sunday Observance
    
    

12. Scriptural Mormonism. The Use of “Lord’s Day” (κυριακος) in Ignatius to the Magnesians 9:1
    
    

13. Got Questions. Did Constantine change the Sabbath from Saturday to Sunday?
    
    

14. Third Millennium Ministries. የጳውሎስ የእስር ቤት ደብዳቤዎች፡ ትምህርት ሁለት / PPE 2 GCM/GEE-ll
    
    

15. Christian History. Sabbath to Sunday: What Really Happened Under Constantine?
    
    

16. Religious Studies Center. Sabbath and Sunday in Ancient Christianity
    
    

17. Wikipedia. Epistle of Ignatius to the Magnesians
    
    

18. Catholic Answers. What the Early Church Believed: Sabbath or Sunday?
    
    

19. Melanie King. ON THIS DAY: 7 March 321 AD
    
    

20. Amazing Bible Timeline. Sunday Worship Recognized
    
    

21. The Sabbath Sentinel. March 7, 321 AD — Constantine’s Sunday Law
    
    

22. Scribd. Constantine’s 321 A.D. Sunday Law
    
    

23. Quora. The Council of Laodicea codified their sentiment into Canon Law 29
    
    

24. Wikipedia. Council of Laodicea
    
    

25. Cepher™ Bible. The Canons of Laodicea
    
    

26. Christianity Stack Exchange. Why did the Council of Laodicea condemn “Judaizing” Sabbath rest?
    
    

27. The Sabbath Sentinel. Council of Laodicea — 364 AD
    
    

28. Messianic and Hebrew Roots. When Sabbath became Unchristian
    
    

29. Wikipedia. Sabbath in Christianity
    
    

30. Sabbath Truth. Catholic Quotes about the Sabbath
    
    

31. Lordsbook. Johnny Gass — The Sabbath Truth #9: Sabbath History…
    
    

32. Scribd. Yebetekrstiyan Tarik Department Grade 8 Exam and Answer (1)
    
    

33. ናይ ኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ዱንኳን። ጾም ፵ /ዓቢይ ጾም/ ጾመ እግዚእ
    
    

34. Telegram. ኦርቶዶክስ ተዋህዶ መልስ አላት፤ ምን እንጠይቅልዎ።
    
    

35. VK. ዘንድሮ በዓለ ገና ዓርብ ይውላል፤ በበዓሉ ቀን የጥሉላት ምግብ (ሥጋ፣ …) — 2026
    
    

36. Scribd. Ewostatewos and Ethiopian Monasticism
    
    

37. Scribd. Muslim Sultanates and Christian Rivalry
    
    

38. Kiddle. Ewostatewos Facts for Kids
    
    

39. Wikipedia. Ewostatewos
    
    

40. Scribd. 034926 — PDF
    
    

41. Wikipedia. Timeline of Orthodox Tewahedo Christianity
    
    

42. EPFL, dlab. Zara Yaqob
    
    

43. Wikipedia. Zara Yaqob
    
    

44. EOTC-MA. RIKIBE KAHINAT / ርክበ ካህናት
    
    

45. Scribd. የግእዝ ሥነ ጽሑፍ ቅኝት — GLaL 3
    
    

46. YouTube. ርዕስ ያልተጠቀሰለት ልጥፍ
    
    

47. YouTube. ግነዩ ለእግዚአብሔር፡ መዝሙር ዘቅድስት (ጾም ፵) | Abiy Tsom Kidist Mezmur
    
    

48. Telegram. ገድለ ቅዱሳን
    
    

የሶማሊያ የፀጥታ ሽግግር መሠረታዊ ተግዳሮቶችና ስትራቴጂካዊ ዕውነታዎች

 1: የሶማሊያ የፀጥታ ሽግግር መሠረታዊ ተግዳሮቶችና ስትራቴጂካዊ ዕውነታዎች

በሶማሊያ የፀጥታ ሽግግር፣ የአፍሪካ ኅብረት ኃይሎች መውጣት እና የሀገሪቱን ሉዓላዊነትና ተጨባጭ የፀጥታ አቅም ሚዛን አስመልክቶ ያቀረቡትን ትንታኔ መሠረት በማድረግ የተዘጋጀ ጥልቅ የጥናትና የምርምር ዳሰሳ ከዚህ በታች ቀርቧል።

1. የወታደራዊ ዝግጁነት እና የተቋማዊ ውህደት እጥረት

የሠራዊት ክፍፍልና የተዋረድ ቁጥጥር፦ የሶማሊያ ብሔራዊ ጦር (SNA) በወጥ ወታደራዊ መዋቅርና ሥነ-ምግባር ሥር ከመተዳደር ይልቅ በየአካባቢው ባሉ የጎሣ ተዋረዶችና የፖለቲካ ፍላጎቶች ተጽዕኖ ሥር ይገኛል።

የተወሰነ የልዩ ኃይሎች አቅም፦ በአሜሪካ የሚደገፈው ዳናብ (Danab) እና በቱርክ የሚሰለጥነው ጎርጎር (Gorgor) የተሰኙት ልዩ ኮማንዶዎች ከፍተኛ ውጊያ የመምራት አቅም ቢኖራቸውም፣ አጠቃላይ የሀገሪቱን ግዛት ለመቆጣጠር በቁጥርም ሆነ በሎጂስቲክስ አቅማቸው ውስን ናቸው።

የተተዉ ይዞታዎችን የመጠበቅ ተግዳሮት፦ የኅብረቱ ጦር የለቀቃቸውን ወታደራዊ ካምፖች (FOBs) የሶማሊያ ሠራዊት ሙሉ በሙሉ ተረክቦ የመጠበቅና የመከላከል አቅሙ ገና ያልተፈተነ በመሆኑ፣ አል-ሸባብ ባዶ ቦታዎችን የመሙላትና መልሶ የማጥቃት ዕድሉን እያሰፋው ይገኛል።

2. የፖለቲካ ክፍፍል፣ ፌዴራሊዝም እና የጎሣ ውጥረት

የማዕከልና የአባላት መንግሥታት ግጭት፦ በሞቃዲሾ የሚገኘው የፌዴራል መንግሥት እና እንደ ፑንትላንድ (Puntland) እና ጁባላንድ (Jubaland) ያሉ የፌዴራል አባል መንግሥታት መካከል ያለው የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ እና የምርጫ ሥርዓት አለመግባባት፣ የፀጥታ ዘርፉን የተቀናጀ ዕዝ (National Security Architecture) ተግባራዊነት አዳክሞታል።

የአካባቢ ታጣቂዎች (Ma'awisley) ሚና፦ በማዕከላዊ ሶማሊያ ከአል-ሸባብ ጋር በተደረገው ዘመቻ የጎሣ ሚሊሻዎች ወሳኝ ሚና ቢጫወቱም፣ ዘላቂ ተቋማዊ ቁጥጥርና የትጥቅ ማፍታት (DDR) ዕቅድ ባለመኖሩ ለወደፊቱ አዲስ የጎሣ ግጭት መፈልፈያ ሊሆኑ የሚችሉበት ሥጋት አለ።

3. የሥምሪት እና የሎጂስቲክስ ክፍተት

የአየር ድጋፍና ከባድ መሣሪያ እጥረት፦ የሶማሊያ ሠራዊት ከአል-ሸባብ ፈጣን የደፈጣ ጥቃቶች፣ ፈንጂዎች (IEDs) እና የተሸከርካሪ ቦምቦች (SVBIEDs) ለመከላከል የሚያስፈልገው የአየር ቅኝት፣ የአየር ድብደባ ድጋፍና የቆሰሉትን በፍጥነት የማንሳት (Medevac) ሎጂስቲክስ በውጭ ኃይሎች ላይ ጥገኛ ነው።

የግዛት ማስፋት ማነቆ፦ በማዕከላዊ ግዛቶች (ሂርሻቤሌ እና ጋልሙዱግ) የተገኙ ወታደራዊ ድሎችን ወደ ደቡባዊ ግዛቶች (ታችኛው ጁባ እና ጌዶ) ማስፋት፣ ባለው የሎጂስቲክስ ድክመትና ውስብስብ የጎሣ አሰላለፍ ምክንያት እጅግ አዳጋች ሆኖ ቆይቷል።

4. የበጀትና የፋይናንስ ዘላቂነት ማጣት

የደመወዝ እና የምግብ አቅርቦት ጥገኝነት፦ የፀጥታው ዘርፍ ዓመታዊ ወጪ፣ የወታደሮች ክፍያ እና የመሠረተ-ልማት አቅርቦት በአብዛኛው የሚሸፈነው በዓለም አቀፍ ለጋሾች (አውሮፓ ኅብረት፣ አሜሪካ፣ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት) ነው።

የሀገር ውስጥ ገቢ ውስንነት፦ የፌዴራል መንግሥቱ ገቢ የሀገሪቱን ጦር ሙሉ በሙሉ በራስ አቅም ለመደገፍ የሚያስችል መሠረት ገና አልገነባም። ዓለም አቀፍ የፋይናንስ ድጋፍ በተቀነሰ ቁጥር ወታደራዊ ክፍተቶች መፈጠራቸውና የወታደሮች ሞራል መውደቁ አይቀሬ ነው።

5. የጂኦ-ፖለቲካ እና የውጭ ኃይሎች ሽኩቻ

የቀጣናው ኃይሎች ፍላጎት፦ በሶማሊያ የፀጥታ ክፍተት ዙሪያ የኢትዮጵያ፣ የግብፅ፣ የቱርክ፣ የኤምሬትስ እና የኳታር ስትራቴጂካዊ ሽኩቻዎች የሶማሊያን ውስጣዊ ሉዓላዊነትና የውሳኔ ነፃነት ይፈታተናሉ።

የተደራረቡ የፀጥታ ሥጋቶች፦ አል-ሸባብ ብቻ ሳይሆን የባሕር ላይ ወንበዴነት እና በሰሜን-ምሥራቅ የሚንቀሳቀሱ የአይሲስ (ISIS-Somalia) ቡድኖች ለቀጣናዊው የባሕር በር እና የንግድ መስመር ተጨማሪ የፀጥታ ሥጋት ሆነው ቀጥለዋል።

የማጠቃለያ መደምደሚያ

እርስዎ እንዳነሱት፣ የውጭ ኃይሎች መውጣት ብቻውን ሉዓላዊነትን አያረጋግጥም። እውነተኛ ሉዓላዊነት የሚመሠረተው በተገነባ አስተማማኝ አቅም፣ በሕገ-መንግሥታዊና ፖለቲካዊ ስምምነት፣ እንዲሁም በዘላቂ የሀገር ውስጥ ፋይናንስ ላይ ብቻ ነው። ሽግግሩ ወደ ሁከትና የአል-ሸባብ ዳግም የበላይነት እንዳያመራ፣ መንግሥት የማዕከልና የፌዴራል አባላት የፖለቲካ መግባባትን ማጠናከር፣ ወታደራዊ የዕዝ ሰንሰለቱን ከጎሣ ተጽዕኖ ነፃ ማድረግ እና የዓለም አቀፉን ማኅበረሰብ የድጋፍ አቅጣጫ ከቀጥታ ውጊያ ወደ ሎጂስቲክስና ተቋማዊ ግንባታ የማሸጋገር ተግባራዊ እርምጃዎችን መውሰድ ይኖርበታል።

 2 የፌዴራል አባል መንግሥታት አለመግባባት ተጽዕኖ

የሶማሊያ ፌዴራል መንግሥት እና የክልሎች (እንደ ፑንትላንድ እና ጁባላንድ) የፖለቲካ አለመግባባት በፀጥታው ሽግግር ላይ የሚያሳድረውን ተጽዕኖ በዝርዝር አብራራልኝ።

2: የማዕከልና የክልሎች አለመግባባት በፀጥታ ሽግግር ላይ ያለው ዝርዝር ተጽዕኖ

በሶማሊያ በማዕከላዊው የፌዴራል መንግሥት (FGS) እና በፌዴራል አባል መንግሥታት (FMS)—በተለይም በፑንትላንድ እና በጁባላንድ—መካከል ያለው የፖለቲካ እና የሕገ-መንግሥት አለመግባባት፣ የሀገሪቱን የፀጥታ ሽግግር እጅግ አደጋ ላይ ከሚጥሉ ውስጣዊ ምክንያቶች ዋነኛው ነው።

1. የመሠረታዊ ውዝግቦቹ መነሻዎች

የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ውዝግብ፦ የፕሬዚዳንት ሐሰን ሼክ ሞሐሙድ አስተዳደር የጠቅላይ ሚኒስትርነት ሥልጣንን ወደ ጠንካራ ፕሬዚዳንታዊ ሥርዓት ለመቀየር፣ እንዲሁም የፓርቲዎችን ቁጥርና የምርጫ ሥርዓት ('አንድ ሰው አንድ ድምፅ') ለማስተካከል ያካሄደውን የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ፑንትላንድ በጽኑ ተቃውማለች። ፑንትላንድ ሂደቱን 'ያለ አጠቃላይ መግባባት የተደረገ እና ፌዴራሊዝምን የሚያፈርስ' ስትል ከማዕከላዊው መንግሥት ጋር ያላትን ተቋማዊ ግንኙነት ሙሉ በሙሉ አቋርጣለች።

የምርጫ ሥርዓት እና የሥልጣን ዘመን፦ ጁባላንድ (በአሕመድ ማዶቤ የሚመራው) እና ፑንትላንድ የሞቃዲሾ መንግሥት የሚዘረጋውን ማዕከላዊ የምርጫ ሞዴል እና የሥልጣን ዘመን ማራዘሚያ አካሄድ እንደ የራስ-ገዝ አስተዳደር መንጠቅ ይቆጥሩታል። ጁባላንድ የራሷን ክልላዊ ምርጫዎች በራሷ መንገድ ለማካሄድ መወሰኗ ፍጥጫውን ይበልጥ አባብሶታል።

የሀብት እና የውጭ ዕርዳታ ክፍፍል፦ ከዓለም አቀፍ ለጋሾች የሚገኘው የበጀት ድጋፍ፣ የወደብና የጉምሩክ ገቢዎች፣ እንዲሁም ለፀጥታው ዘርፍ የሚላኩ መሣሪያዎች አከፋፈል በማዕከሉ ቁጥጥር ሥር መዋሉ ክልሎቹን አግልሏል የሚል ቅሬታ ፈጥሯል።

2. በፀጥታው ሽግግር ላይ የተፈጠሩ ቀጥተኛ ተጽዕኖዎች

የፀጥታ መስክ

የተፈጠረው ተጨባጭ ተግዳሮት

የብሔራዊ ፀጥታ መዋቅር (NSA)

በ2017 የተነደፈው የጋራ የፀጥታ መዋቅር የክልል ኃይሎችን ወደ ሶማሊያ ብሔራዊ ጦር (SNA) ለማዋሃድ ቢያቅድም፣ በፖለቲካው አለመተማመን ምክንያት ተግባራዊ ሳይሆን ቀርቷል።

የመረጃ ልውውጥ እና ቅንጅት

የፌዴራሉ ብሔራዊ የመረጃና ደኅንነት ኤጀንሲ (NISA) ከፑንትላንድ ደኅንነት ኤጀንሲ (PIA) እና ከጁባላንድ መዋቅሮች ጋር ያለው ግንኙነት መቋረጡ የአል-ሸባብን እንቅስቃሴ ለመከታተል ትልቅ ክፍተት ፈጥሯል።

የአል-ሸባብ የፀረ-ሽብር ዘመቻዎች

በሂርሻቤሌ እና ጋልሙዱግ የተጀመረው ወታደራዊ ዘመቻ ወደ ደቡባዊ ግዛቶች (ጁባላንድ) እንዳይሰፋ የጋራ የፖለቲካ ስምምነትና አብሮ የመዝመት ፍላጎት ባለመኖሩ ዘመቻው ተገቷል።

የጦር ሠራዊት ክፍፍል

በጁባላንድ ግዛት በተለይም በጌዶ (Gedo) ቀጣና የፌዴራል ሠራዊት (SNA) እና የጁባላንድ ክልላዊ ታጣቂዎች በተደጋጋሚ እርስ በእርስ ወደ መተኮስ እና ወደ ግጭት ሲገቡ ታይተዋል።

3. የውጭ ኃይሎች መውጣት (ATMIS / AUSSOM) እና የተጋላጭነት ስፋት

ሀ. አል-ሸባብ የፖለቲካ ሽኩቻውን እንደ ወታደራዊ ዕድል መጠቀሙ፦ አል-ሸባብ በማዕከላዊው መንግሥት እና በክልሎች መካከል ያለውን መቃቃር በጥልቀት ይረዳል። መንግሥታት እርስ በእርስ በመጠላለፍና ለሥልጣን በሚያደርጉት ሽኩቻ ላይ ሲያተኩሩ፣ አሸባሪው ቡድን የኅብረቱ ጦር የለቀቃቸውን ወታደራዊ ካምፖች፣ ዋና ዋና የትራንስፖርት ኮሪደሮችን እና የገጠር ከተሞችን በቀላሉ ይቆጣጠራል፤ በጎሣዎች መካከልም የሽምግልና እና የፍትሕ ሚና በመውሰድ ሕዝባዊ ድጋፍ ለማግኘት ይሞክራል።

ለ. የቀጣናዊ ኃይሎች ጣልቃ-ገብነት እና ተኪ ውጊያዎች (Proxy Dynamics)፦ የሶማሊያ ውስጣዊ ክፍፍል የቀጣናው ኃይሎች የራሳቸውን ደኅንነት ለማስጠበቅ ከየራሳቸው ወገን ጋር እንዲሰለፉ መንገድ ከፍቷል። ኬንያ የጁባላንድ አጋር በመሆን የድንበሯን ደኅንነት ለማስጠበቅ የምትፈልግ ሲሆን፤ ኢትዮጵያ ከደቡብ-ምዕራብ፣ ከጁባላንድ እና ከፑንትላንድ አስተዳደሮች ጋር የጠበቀ የፀጥታ ትብብር ታደርጋለች። ይሁን እንጂ በሞቃዲሾ እና በአዲስ አበባ መካከል ያለው ውጥረት እና ሞቃዲሾ የግብፅን ወታደራዊ ሚና ለማሳደግ መሞከሯ በክልሎች ደረጃ ከፍተኛ ተቃውሞ ገጥሞታል (ፑንትላንድ እና ደቡብ-ምዕራብ ግዛት የግብፅ ጦር እንዳይገባ ተቃውመዋል)።

ሐ. የሀገር ውስጥ ፋይናንስና ድጋፍ አለመተማመን፦ ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ ለሶማሊያ ፀጥታ የሚሰጠው የገንዘብና የቁሳቁስ ድጋፍ ውጤታማ የሚሆነው ግልጽ የተጠያቂነትና የሥርጭት መዋቅር ሲኖር ነው። ክልሎቹ 'ሞቃዲሾ የሚላከውን መሣሪያ እኛን ለማጥቃት እና የራስ-ገዝነታችንን ለመጨፍለቅ ይጠቀምበታል' የሚል ፍርሃት ሲኖራቸው፣ የፌዴራል ሠራዊት ግንባታ እንደ ሀገራዊ ጋሻ ሳይሆን እንደ አንድ ወገን የፖለቲካ መሣሪያ ተደርጎ ይታያል።

መውጫ መንገዶች

1. አካታች የፖለቲካ ውይይት፦ በሕገ-መንግሥት ማሻሻያ እና በምርጫ ሞዴል ላይ በብሔራዊ አማካሪ ምክር ቤት (NCC) በኩል ከፑንትላንድ እና ከጁባላንድ ጋር የጋራ ስምምነት መፍጠር።

2. የፀጥታ መዋቅሩን ከፖለቲካ ነፃ ማድረግ፦ የሶማሊያ ብሔራዊ ጦር (SNA)፣ የክልል ደኅንነት ኃይሎች እና የአካባቢ ሚሊሻዎች የተደራጁበት፣ ግልጽ የዕዝ ሰንሰለት እና የሀብት ክፍፍል ያለው የፌዴራል የፀጥታ ሞዴል መዘርጋት።

3. የቀጣናው አጋሮች ሚና ማጣጣም፦ ከጎረቤት ሀገራት ጋር የሚደረጉ የፀጥታ ትብብሮች የሀገሪቱን ውስጣዊ ልዩነቶች የሚያባብሱ ሳይሆን፣ ለጋራ ድንበር ደኅንነት እና ለአል-ሸባብ መዳከም ብቻ የታለሙ እንዲሆኑ ማዕቀፍ ማበጀት።

 3: የኢትዮጵያ እና የግብፅ ሽኩቻ ተጽዕኖ

የኢትዮጵያ እና የግብፅ ዲፕሎማሲያዊ እና ወታደራዊ ሽኩቻ በሶማሊያ የፀጥታ ሽግግር እና በፌዴራል አባል መንግሥታት አሰላለፍ ላይ የሚያሳድረውን ተጽዕኖ 

 3: የኢትዮጵያና የግብፅ ጂኦ-ፖለቲካዊ ሽኩቻ በሶማሊያ የፀጥታ ሽግግር ላይ

የኢትዮጵያ እና የግብፅ ዲፕሎማሲያዊና ወታደራዊ ፍጥጫ በሶማሊያ የፀጥታ ሽግግር ውስጥ መግባቱ፣ የሶማሊያን ውስጣዊ የፀጥታ ችግር ከሀገራዊ የፀረ-ሽብር ትግልነት አውጥቶ ወደ ውስብስብ የቀጣናዊ ተኪ ኃይሎች ፍጥጫ (Regional Proxy Conflict) ቀይሮታል።

1. በፀጥታው ሽግግር (ATMIS / AUSSOM) ላይ የፈጠረው ቀውስ

የኢትዮጵያ ወታደሮች ሚና ውዝግብ፦ የሶማሊያ ፌዴራል መንግሥት የኢትዮጵያ ሠራዊት ከአፍሪካ ኅብረት የሽግግር ተልዕኮ እንዲወጣ እና በአዲሱ የድጋፍና ማረጋጋት ተልዕኮ (AUSSOM) ውስጥ እንዳይካተት አቋም ይዟል። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ ሠራዊት ለዓመታት በደቡብ-ምዕራብ (South West) እና በሂራን አካባቢዎች ዋና ዋና ከተሞችን ከአል-ሸባብ ጥቃት ሲከላከል የቆየ በመሆኑ፣ ያለ በቂ ዝግጅት መውጣቱ ትልቅ የፀጥታ ክፍተት (Security Vacuum) ይፈጥራል።

የግብፅ ጦር ምትክ ሆኖ የመምጣት ዕቅድ፦ ሞቃዲሾ የግብፅ ወታደሮች እና የጦር መሣሪያዎች ወደ ሀገሪቱ እንዲገቡና የኅብረቱን ተልዕኮ እንዲቀላቀሉ ጠይቃለች። ነገር ግን የግብፅ ጦር የሶማሊያን መልክዓ-ምድር፣ የጎሣ ፖለቲካ እና የአል-ሸባብን የደፈጣ ውጊያ ስልት ስለማያውቅ፣ ወዲያውኑ ውጤታማ የመከላከል ሥራ ማከናወን እንደማይችል የፀጥታ ባለሙያዎች ያስጠነቅቃሉ።

የአል-ሸባብ ዳግም ማንሰራራት፦ ሁለቱ የቀጣናው ኃይሎች እርስ በእርስ ሲጠላለፉ እና የሶማሊያ መንግሥት ትኩረቱን ወደ ዲፕሎማሲያዊ ፍጥጫው ሲያዞር፣ አል-ሸባብ 'የውጭ ኃይሎች ወረራ' የሚል የፕሮፓጋንዳ ትርክት በመፍጠርና ክፍተቶችን በመጠቀም ተጨማሪ ይዞታዎችን ለመቆጣጠር ዕድል አግኝቷል።

2. በፌዴራል አባል መንግሥታት (FMS) መካከል የተፈጠረ የፖለቲካ መሰነጣጠቅ

የፖለቲካ አካል

የወሰደው አቋም እና ትብብር

ያሳደረው ስትራቴጂካዊ ተጽዕኖ

የፌዴራል መንግሥት (ሞቃዲሾ)

ከግብፅ እና ከኤርትራ ጋር ጥብቅ ዲፕሎማሲያዊና ወታደራዊ ጥምረት ፈጥሯል። የኢትዮጵያን ተጽዕኖ ለመግታት ይፈልጋል።

ማዕከላዊ ቁጥጥሩን ለማረጋገጥ ቢጥርም፣ በክልሎች ደረጃ ያለውን ተቀባይነት አዳክሞታል።

ደቡብ-ምዕራብ ግዛት (South West State)

በፕሬዚዳንት አብዲአዚዝ ላፍታጋሪን የሚመራው አስተዳደር ከኢትዮጵያ ሠራዊት ጋር ጠንካራ ትስስር አለው፤ የግብፅ ጦር ወደ ግዛቱ እንዳይገባ በይፋ ተቃውሟል።

የኢትዮጵያ ጦር ከወጣ ባይዶአን ጨምሮ ዋና ዋና ከተሞች በአል-ሸባብ እጅ ይወድቃሉ የሚል ከፍተኛ የህልውና ሥጋት አለው።

ፑንትላንድ (Puntland)

ከማዕከሉ ጋር ግንኙነቷን ያቋረጠች ሲሆን፣ ከኢትዮጵያ ጋር የንግድ፣ የፀጥታ እና የዲፕሎማሲ ልዑካን ልውውጥ በማድረግ ራሷን ችላ ትንቀሳቀሳለች።

የሞቃዲሾን የውጭ ጉዳይ ፖሊሲ ውሳኔዎችን በመቃወም የማዕከሉን ሉዓላዊ ተሰሚነት ውድቅ አድርጋለች።

ጁባላንድ (Jubaland)

በኬንያ ድጋፍ የምትመካ ቢሆንም፣ በጌዶ ቀጣና ካለው የኢትዮጵያ የፀጥታ ሚና ጋር አብራ ትሠራለች። የሞቃዲሾን ወታደራዊ ጣልቃ-ገብነት ትቃወማለች።

የፌዴራል መንግሥት በድንበር ከተሞች ላይ ያለውን ወታደራዊ ቁጥጥር አዳክማለች።

3. ሊከሰቱ የሚችሉ የወደፊት ሥጋቶች

ቀጥተኛ ወታደራዊ ግጭት ወይም አለመተማመን፦ የግብፅ ጦር በኢትዮጵያ ድንበር አቅራቢያ በሚገኙ የሶማሊያ ይዞታዎች ላይ ከተሰማራ፣ በኢትዮጵያ እና በግብፅ ኃይሎች መካከል ድንገተኛ ግጭት ወይም የከረረ የድንበር ውጥረት የመፈጠር ዕድሉ ሰፊ ነው።

የሶማሊያ ሠራዊት (SNA) ውስጣዊ ክፍፍል፦ በግብፅ፣ በቱርክ፣ በአሜሪካ እና በኤርትራ የሠለጠኑት የሶማሊያ የልዩ ልዩ ክፍለ-ጦሮች አዛዦች ከየጎሣቸው እና ከየክልላቸው የፖለቲካ ፍላጎት ጋር የተሳሰሩ በመሆናቸው፣ ሀገራዊ አንድነቱ ሊናጋ ይችላል።

የሕዝባዊ ተቃውሞዎች፦ በደቡብ-ምዕራብ ግዛት የግብፅን መምጣት በመቃወም እና የኢትዮጵያን ሠራዊት መቆየት በመደገፍ የወጡ ሰልፎች እንደታዩት ሁሉ፣ ጉዳዩ በሶማሊያ ሕዝብ መካከልም የጎሣና የአካባቢ ክፍፍል እያስከተለ ይገኛል።

 4: የAUSSOM መዋቅር እና የወደፊት ፈተናዎች

አዲሱ የአፍሪካ ኅብረት የድጋፍና ማረጋጋት ተልዕኮ (AUSSOM) መዋቅር፣ የተልዕኮው አወቃቀር እና ከቀጣናዊ ውጥረት አንፃር የሚያጋጥሙት ዋና ዋና ፈተናዎች ምንድን ናቸው?

 4: የአዲሱ ተልዕኮ (AUSSOM) አወቃቀር፣ ስትራቴጂ እና ተግዳሮቶች

የአፍሪካ ኅብረት የድጋፍና ማረጋጋት ተልዕኮ በሶማሊያ (AUSSOM - African Union Support and Stabilization Mission in Somalia)፣ ለዓመታት ሲንቀሳቀስ የቆየውን የሽግግር ተልዕኮ (ATMIS) ለመተካት የተቀረፀ አዲስ የፀጥታ ማዕቀፍ ነው። ይህ ተልዕኮ ከቀደሙት ተልዕኮዎች (AMISOM እና ATMIS) በተለየ መልኩ የተቀነሰ የወታደር ቁጥር፣ ያነሰ የበጀት ወጪ እና ይበልጥ ለሶማሊያ ኃይሎች የድጋፍ ሚና በመስጠት ላይ ያተኮረ ቢሆንም፣ በቀጣናዊ ጂኦ-ፖለቲካዊ ውጥረት እና በተልዕኮው ውስጣዊ አወቃቀር ሳቢያ ከባድ ተግዳሮቶች ተጋርጠውበታል።

1. የAUSSOM መዋቅር እና የአሠራር አወቃቀር

የተልዕኮው ተፈጥሮ (Mission Mandate)፦ የቀደመው ተልዕኮ ቀጥተኛ የፀረ-ሽብር ውጊያዎችን ከፊት ሆኖ የመምራት ኃላፊነት ነበረበት። AUSSOM ግን የሶማሊያ የፀጥታ ተቋማትን አቅም መገንባት፣ ስትራቴጂካዊ መሠረተ-ልማቶችን (እንደ አየር ማረፊያዎች፣ ወደቦች እና የመንግሥት መቀመጫዎች) መጠበቅ እና ለሶማሊያ ጦር (SNA) የሎጂስቲክስ፣ የሕክምናና የመረጃ ድጋፍ መስጠት ላይ ያተኩራል።

የኃይል ቁጥር መቀነስ (Downsized Troop Size)፦ ATMIS ሲጀመር ወደ 19,000 የሚጠጉ ወታደሮች የነበሩት ሲሆን፣ በደረጃ በደረጃ ቅነሳ ወደ 12,000 ዝቅ ብሎ ነበር። AUSSOM ይህንን ቁጥር ይበልጥ በማሳነስ (ከ11,000 የማይበልጥ የሠራዊትና የፖሊስ አባላት) ይዞ እንዲንቀሳቀስ ታቅዷል።

የዘርፍ ክፍፍል (Sectorization)፦ ሶማሊያ በተለያዩ ወታደራዊ ክፍለ-ግዛቶች (Sectors) የተከፋፈለች ሲሆን፣ AUSSOM እነዚህን ዘርፎች በድጋሚ በማዋቀር ወታደሮቹ በከተሞችና ስትራቴጂካዊ ኮሪደሮች ላይ እንዲያተኩሩ፣ የገጠሩን ምሽግ የማጽዳት ሥራ ሙሉ በሙሉ ለሶማሊያ ኃይሎች እንዲተው ያደርጋል።

2. የሰራዊት አዋጪ ሀገራት (TCCs) ጥንቅር እና የቀጣናው ፍጥጫ

ሀገር

የታቀደው/ያለው ሚና

የተፈጠረው ተግዳሮትና ውጥረት

ግብፅ

በሞቃዲሾ ጥሪ መሠረት በሺዎች የሚቆጠሩ ወታደሮችን በAUSSOM ጥላ ሥር ለማሰማራት ተስማምታለች።

ወደ ቀጣናው መግባቷ ከኢትዮጵያ ጋር ቀጥተኛ ወታደራዊ ፍጥጫ ሊፈጥር ይችላል የሚል ሥጋት ፈጥሯል፤ የደቡብ-ምዕራብ ግዛት አስተዳደርም የግብፅ ጦር እንዳይገባ ተቃውሟል።

ኢትዮጵያ

በዘርፍ 3 (ባይ፣ ባኮል እና ጌዶ) ለረጅም ዓመታት ዋነኛ የፀጥታ አስከባሪ ሆና ቆይታለች።

የሶማሊያ ፌዴራል መንግሥት ኢትዮጵያ ከAUSSOM እንድትወጣ ጠይቋል፤ በሌላ በኩል ግን የኢትዮጵያ መውጣት ድንበሯ አካባቢ ያለውን ግዛት ለአል-ሸባብ አሳልፎ ይሰጣል የሚል ስጋት አለ።

ኡጋንዳ እና ቡሩንዲ

ከአሚሶም ጀምሮ የነበሩ አንጋፋ አዋጪዎች ሲሆኑ የሞቃዲሾንና የባነዲርን ደኅንነት ይጠብቃሉ።

ሁለቱ ሀገራት የቀጣናው ፖለቲካዊ ሽኩቻ በጋራ የዕዝ ሰንሰለቱ (Chain of Command) ላይ የሚያሳድረውን ጫና በመፍራት ተልዕኮው ግልጽ የገንዘብና የደኅንነት ዋስትና እንዲኖረው ይፈልጋሉ።

ኬንያ

በጁባላንድ እና በድንበሯ አቅራቢያ የሚገኘውን ዘርፍ ትቆጣጠራለች።

ከሞቃዲሾ ጋር የነበራት ግንኙነት ቢሻሻልም፣ በጁባላንድ ካለው አጋርነቷ አንፃር የቀጣናው ውጥረት እንዳይባባስ ጥንቃቄ ታደርጋለች።

3. የAUSSOM ዋና ዋና ፈተናዎች

ሀ. የገንዘብ እና የበጀት ዘላቂነት ማጣት (Financial Crisis)፦ የአውሮፓ ኅብረት (EU) ለዓመታት የተልዕኮውን አብዛኛውን ወጪ (በተለይም የወታደሮች አበል) ሲሸፍን የቆየ ቢሆንም፣ በዩክሬን ጦርነት እና በሌሎች ቀውሶች ምክንያት ድጋፉን ቀንሷል። ተልዕኮው በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የፀጥታው ምክር ቤት ውሳኔ 2719 መሠረት በከፊል ከተመድ አስገዳጅ መዋጮ (Assessed Contributions) እንዲደገፍ ቢፈለግም፣ የቀሪውን 25% ወጪ የሚሸፍን አካል እስካሁን አልተገኘም።

ለ. የዕዝ ሰንሰለት መበታተን (Fragmented Command and Control)፦ ግብፅ እና ኢትዮጵያ በአንድ የጋራ የጦር አዛዥ ሥር ሆነው ተግባራዊ የመረጃ ልውውጥ እና የጋራ ውጊያ ማካሄድ የማይታሰብ ነው። የሰራዊት አዋጪ ሀገራት ለተልዕኮው ዋና አዛዥ ታማኝ ከመሆን ይልቅ የየሀገራቸውን ብሔራዊ ጥቅም የሚያስቀድሙበት ዕድል ከፍተኛ በመሆኑ፣ የAUSSOM ወታደራዊ ቅንጅት ሽባ ሊሆን ይችላል።

ሐ. የሶማሊያ ብሔራዊ ጦር የመተካት አቅም ማነስ፦ ተልዕኮው አነስተኛ ኃይል ይዞ ሲንቀሳቀስ፣ የተተዉትን ወታደራዊ ይዞታዎች የሶማሊያ ሠራዊት መረከብ አለበት። ነገር ግን የሶማሊያ ሠራዊት የውስጥ ፖለቲካዊ ክፍፍል፣ የበጀት እጥረት እና የሎጂስቲክስ ድክመት ስላለበት፣ AUSSOM ወደ ሥራ ሲገባ ክፍተቶችን ተጠቅሞ አል-ሸባብ ስትራቴጂካዊ ቦታዎችን የመቆጣጠር ዕድሉ ሰፊ ነው።

መ. የፌዴራል አባል መንግሥታት ተቃውሞ፦ የአንድ ወገን ውሳኔ ተደርጎ የታየው የግብፅ ወታደሮች አመጣጥ በሶማሊያ ክልሎች ዘንድ እኩል ተቀባይነት አላገኘም። አንድ ተልዕኮ በአካባቢው አስተዳደሮች እና ሕዝብ ዘንድ ተቀባይነት ካላገኘ፣ የመረጃ አቅርቦት ስለሚቋረጥበት ተልዕኮውን በብቃት ማከናወን አይችልም።

የውይይቱ አጠቃላይ ድምዳሜ

AUSSOM በወረቀት ላይ ለሶማሊያ የፀጥታ ነፃነት መሸጋገሪያ ጥሩ ዕቅድ ቢመስልም፣ በተግባር ግን ያልተፈቱ የገንዘብ ችግሮች፣ የቀጣናዊ ተቀናቃኞች ፍጥጫ እና የሶማሊያ ውስጣዊ ክፍፍል ያጠላበት ተልዕኮ ሆኗል። እነዚህ መሠረታዊ የፖለቲካ እና የፋይናንስ ክፍተቶች ካልተፈቱ፣ ተልዕኮው ማረጋጋት ከማምጣት ይልቅ አል-ሸባብ የሚጠቀምበትን አዲስ ክፍተት የመፍጠር ዕድሉ ያመዝናል።

The Irony of Faisal Roble’s Attack on Oromo Nationalism: A History of Somali Expansionism

Asfaw Beyene

I was taken aback by recent comments from two prominent political commentators of Somali ethnicity, Farah Maalim and Faisal Roble, both associated with Nairobi’s political circles. My focus here is on the remarks made by Faisal Roble.

In an interview with a media outlet unfamiliar to me, Faisal Roble expressed concern about what he described as the growing number of “ultra-nationalists” among the Oromo. He claimed that these nationalists had become so numerous, indeed, “huge” in number, that the phenomenon posed a danger to Ethiopia.

He then asked why Oromo nationalists had become so radicalized, suggesting that the movement’s supposed extremism might be explained by its being relatively new and youthful. As evidence of what he called the “pervasive” nature of Oromo nationalism, he alleged that Oromo nationalists were making territorial claims extending as far as Mogadishu, Djibouti, Yemen, Kenya, and Eritrea.

By the time I finished listening to the interview, I found myself wondering whether Faisal Roble had confused Somali ultra-nationalists with Oromo nationalists. Nearly every characteristic he attributed to Oromo nationalism seemed far more applicable to the historical record of Somali expansionist nationalism.

His argument deserves careful examination.

The Contradictions in Faisal Roble’s Argument

First, the history of radical nationalism in the Horn of Africa cannot be discussed without examining Somali expansionism. Somali nationalism has a long and complicated history. Its expansionist manifestations, particularly the ideology of Greater Somalia, contributed to regional wars, territorial disputes, and political instability. Somalia’s own experience with authoritarian rule, civil war, and state collapse demonstrates the destructive potential of nationalism when it becomes inseparable from territorial ambition and political exclusion.

It would be simplistic to attribute Somalia’s decades of instability entirely to nationalism. Nevertheless, the historical consequences of expansionist and pervasive Somali nationalism are too significant to ignore.

Second, Faisal Roble describes Oromo nationalism as a danger to Ethiopia. This assertion raises a fundamental question: a danger to which Ethiopia? If Oromo nationalism seeks equality, self-determination, political representation, and the protection of Oromo rights, it can be considered a danger only to a political order that refuses to recognize those rights.

A political movement demanding justice for a historically marginalized people should not automatically be characterized as extremist. The distinction between legitimate national aspirations and exclusionary ultra-nationalism is essential.

Third, Faisal portrays Oromo nationalism as a new and youthful phenomenon.

This reflects a troubling misunderstanding of Oromo history. The historical roots of Oromo collective identity, political institutions, resistance, and struggles over sovereignty extend back centuries. The Oromo played a major role in the political transformations of the Horn of Africa during the sixteenth century, long before the emergence of the modern Ethiopian state.

Modern Oromo nationalism took shape through subsequent historical experiences, particularly the incorporation of Oromo territories into the expanding Ethiopian Empire during the nineteenth century. To describe Oromo nationalism simply as a new movement is to overlook this long historical trajectory.

Fourth, Faisal alleges that Oromo nationalists claim territories extending to Mogadishu, Djibouti, Yemen, Kenya, and Eritrea. This is perhaps the most extraordinary part of his argument. I have yet to encounter a credible statement by a recognized Oromo political party, organization, or prominent nationalist leader asserting territorial claims over Mogadishu, Yemen, Eritrea, or Djibouti.

If Faisal possesses such evidence, he should present it. Which Oromo political organization has made these claims? When were they made? In what official document or public statement? Without such evidence, these allegations amount to a sweeping and potentially inflammatory misrepresentation of Oromo nationalism.

The irony is striking: the territorial ambitions he attributes to Oromo nationalists bear a much closer resemblance to the historically documented ideology of Greater Somalia. This leads to a more important question: Why has Faisal Roble chosen this moment to launch such an attack on Oromo nationalism? To explore that question, we must examine the emerging political connections between Nairobi, Mogadishu, and Jijjiga.

The Nairobi–Mogadishu–Jijjiga Nexus

Recent political developments in the Horn of Africa raise questions about the relationships among Somali nationalist networks, political actors in Somalia, and political movements operating within Ethiopia’s Somali Region. Nairobi has long served as an important center for Somali political, commercial, and diaspora activity. Its significance as a meeting place for politicians, businesspeople, and opposition figures is well established. However, the existence of these networks does not, by itself, establish that they operate under a coordinated political agenda.

What concerns me is the possibility that certain political actors are attempting to exploit regional tensions, territorial disputes, and opposition alliances to advance a renewed expansionist agenda. This concern becomes particularly important when viewed alongside recent political developments in Ethiopia and the changing alliances among armed and opposition movements.

The Minnesota Fraud Cases and the Nairobi Connection

Recent federal fraud prosecutions in Minnesota have also drawn attention to the movement of stolen public funds into overseas investments, including real estate in Kenya. Among the individuals named in connection with these cases, several of them have investments in Nairobi realestate. The diversion of funds intended to feed vulnerable children is deeply disturbing. Such misconduct betrays taxpayers’ trust, harms the communities these programs were designed to serve, and unfairly tarnishes the reputation of the many honest, hardworking Somali Americans who have contributed to their communities and American society. Criminal responsibility rests with the individuals involved and should never be generalized to an entire ethnic or immigrant community. Nevertheless, for Oromos and Kenyans, reports of property acquisitions by individuals indicted in the Minnesota fraud cases, in a city (Nairobi) where allegations of a nonexistent Oromo ultranationalist movement have suddenly surfaced, raise legitimate concerns. This does not imply any connection between those implicated in Minnesota and political figures in Nairobi. Rather, the broader question is whether illicit financial networks, political influence, and regional nationalist agendas intersect in ways that warrant further investigation.

The ONLF and the Changing Political Alliances in Ethiopia

In September 2026, the Ogaden National Liberation Front (ONLF) was reported to have joined a coalition known as the Ethiopian Peoples’ Forces Alliance for Survival, bringing together seven armed and opposition organizations opposed to Prime Minister Abiy Ahmed’s administration.

The ONLF has historically pursued Somali self-determination in Ethiopia’s Somali Region. Its political trajectory must also be understood in the context of the broader history of Somali nationalism and the territorial disputes that have shaped relations between Ethiopia and Somalia. The changing fortunes of opposition alliances, including those associated with the TPLF, may have created opportunities for other political movements to reposition themselves.

I am particularly concerned that some advocates of Somali expansionist nationalism may see these developments as an opportunity to revive older territorial ambitions. Faisal Roble’s political commentary and Farah Maalim’s reported statements about support for the ONLF deserve examination in this context, despite political sympathy for an organization should not be confused with proof of operational involvement in its activities. The critical issue is whether opposition to the Ethiopian government is being used to advance legitimate political demands or to reopen territorial conflicts between neighboring communities.

Moyale, Borana, and the Politics of Territorial Expansion

Recent tensions around Moyale and Borana territory have intensified these concerns. Moyale lies in a historically sensitive borderland where Oromo and Somali communities, including Borana and Garri populations, have longstanding relationships shaped by trade, migration, political competition, and periodic conflict.

Reports of violence, including the alleged killing of a 13-year-old girl and the reported refusal to return her body to her family, are deeply disturbing. These allegations demand an independent investigation, accountability, and justice for the victim’s family. No territorial or political dispute can justify the killing of a child. This is extreme nationalism in action.

Of particular concern are reports that a Somali national flag, rather than the flag of Ethiopia’s Somali Regional State, was raised in contested territory. If verified, such an act would carry political significance extending beyond an ordinary local dispute. It would raise questions about whether the conflict was being framed in terms of Somali national territorial ambitions rather than local administrative boundaries. This is why I do not believe the tensions should be dismissed simply as a dispute between the Garri and Borana communities both of whom are Oromos and both of whom speak Oromo language. There is a larger historical and political context that deserves examination.

The timing of Faisal Roble’s remarks, following heightened tensions and Oromo reactions to events in the area, is striking. His criticism of Oromo nationalism appears to reflect a broader political anxiety about Oromo resistance to territorial encroachment. Whether this interpretation is correct requires further evidence. Nevertheless, it provides a compelling reason to examine the historical record of Somali expansionist nationalism.

Greater Somalia: The Historical Irony

Perhaps the greatest irony in Faisal Roble’s accusations is that the territorial expansionism he attributes to Oromo nationalists closely resembles the ideology of Greater Somalia. The Greater Somalia project was not an imaginary accusation invented by political opponents. It was an explicit political objective promoted by extreme Somali nationalist movements and successive Somali governments. Its central ambition was to unite Somali-inhabited territories across the Horn of Africa under a single political entity. This included the Somali Republic, the Ogaden and other Somali-inhabited territories of Ethiopia, the Northern Frontier District of Kenya, and Djibouti. The five-pointed star on Somalia’s flag historically symbolized these five Somali territories.

Under Siad Barre, this ideology became closely associated with military expansionism and the attempt to alter established international borders by force. Thus, the history of Somali ultra-nationalism is not merely a history of territorial ambition. It is also a warning about the destructive consequences of authoritarianism, militarization, and exclusionary political identity.

Against this historical background, Faisal Roble’s portrayal of Oromo nationalism as uniquely expansionist becomes especially difficult to understand.

The Western Somali Liberation Front and the Ogaden War

The Western Somali Liberation Front (WSLF) provides one of the clearest historical examples of ultra nationalism and the territorial objectives associated with Greater Somalia. Supported by the Somali government, the WSLF operated in eastern Ethiopia and played a significant role in the conflict that culminated in the 1977–1978 Ogaden War. The name Western Somali Liberation Front itself reflected a territorial conception in which parts of internationally recognized Ethiopian territory were regarded as belonging to a broader Somali nation.

During the war, Somali forces advanced into substantial portions of eastern Ethiopia before being defeated by Ethiopian forces. The conflict had devastating consequences for the region and its civilian populations, the broader military campaign and associated political movements affected Oromo communities and territories. But the central point is undeniable: territorial revisionism was an explicit component of the Greater Somalia project, manifested as ultra nationalism. These fanatical adventures to alter boarders by force led to the disintegration of the Somali state apparatus and the mushrooming of warlords.

Where, then, is the equivalent documented Oromo nationalist program claiming Mogadishu, Yemen, or Eritrea? If Faisal Roble wishes to make that comparison, the burden of evidence rests with him.

From the WSLF to the ONLF

The decline of the WSLF and the emergence of the ONLF marked an important transformation in Somali nationalist politics in Ethiopia. The ONLF emerged in the 1980s and eventually became a major political and armed organization advocating self-determination for ethnic Somalis in Ethiopia. Although the ONLF and WSLF differed in their organizational structures, political circumstances, and stated objectives, their histories are connected to the broader question of Somali national identity and political sovereignty in the Horn of Africa.

The relationship between Somali nationalist movements and Oromo liberation organizations has also been complex. At different times, their interests have converged around opposition to Ethiopian central governments. At other times, territorial competition, political rivalry, and conflicting national aspirations have generated serious tensions. Historical attacks of Somali extremists on Oromo liberation figures, including the 10 massacred at Shinniga in 1980 have deeply saddened the Oromo people, leaving a historical scar. Faisal shall pour no more fuel to these historic wounds and respect the brotherly sentiment that existed between Oromos and Somalis for centuries.

The Somali Abo Liberation Front and the Struggle Over Oromo Territory

During the 1970s, the Somali government supported extremist Somali movements operating in southern Ethiopia, including areas historically associated with the provinces of Bale, Sidamo, and Arsi. These regions were primarily inhabited by Oromo populations. The SALF mobilized some communities in these areas to suit Somalia’s regional political and military objectives. Unlike the WSLF, which focused primarily on Somali national claims in eastern Ethiopia, the SALF’s activities extended into areas where Oromo identity and political aspirations were central. It was a clear expansionist and extremist move to annex some Oromo territories including the Garri.

Following Somalia’s defeat in the Ogaden War, the Oromo Abo Liberation Front (OALF) emerged reflecting changing political identities and alliances. The precise organizational relationship between the SALF and OALF, including claims about formal renaming and changes in political affiliation, remain beyond the scope of this paper. Nevertheless, the broader history illustrates an important point: Somali state-sponsored political and military movements were active in territories inhabited by Oromo communities, and the growing national aspirations of Somali extremism was already evident decades ago.

This is the historical context in which false accusations of Oromo territorial expansionism must be evaluated. It is important to note that out of such piles of political extremism was born Al-Shabaab, whose emergence was also shaped by a different mix of ideology, state collapse, and extremist politics. There simply are no parallels to such extremism in the Oromo body politics, reason why Faisal’s statement itself comes as extreme.

Who Is Really Promoting Expansionist Nationalism?

Faisal Roble’s comments raise questions that cannot be avoided. Why are political commentators such as Faisal Roble and Farah Maalim devoting so much attention to the alleged dangers of Oromo nationalism while appearing less concerned about the documented history of Somali territorial expansionism? Why portray Oromo demands for political rights and territorial security as extremist while failing to apply the same scrutiny to the ideology of Greater Somalia? And why should Oromo opposition to perceived territorial encroachment be interpreted as radicalization rather than as a legitimate concern about security, identity, and political rights?

These questions are especially important given the continuing challenges facing Somalia itself.

Somalia has struggled for decades with state fragmentation, armed insurgency, political instability, and the difficulty of establishing effective authority across its territory. Regional and international assistance, including sacrifices made by Ethiopian forces, has played a significant role in efforts to restore security. I have no doubt that many of these forces come from Oromia.

Rather than reopening old territorial disputes, political leaders and commentators should devote greater attention to peace, accountable governance, economic development, and cooperation among the peoples of the Horn of Africa.

This is not an argument against Somali nationalism as an expression of cultural identity or legitimate political aspiration. Nor is it a criticism of Somali people, whose communities have suffered enormously from war, displacement, and political instability. It is an argument against expansionist ultra-nationalism, regardless of who promotes it.

Conclusion: The Danger of Historical Amnesia

Faisal Roble’s criticism of Oromo nationalism suffers from a fundamental contradiction. He warns against an alleged Oromo expansionist movement without identifying credible evidence of the extraordinary territorial claims he attributes to it. Yet the historical record contains extensive documentation of Somali nationalist movements that openly pursued territorial revisionism across the Horn of Africa.

The Greater Somalia project, the WSLF, the Ogaden War, and the history of Somali-backed political movements in southern Ethiopia are not matters of speculation. They are part of the region’s political history.

None of this means that Oromo nationalism should be exempt from criticism. Any nationalist movement can become intolerant, exclusionary, or extremist. Oromo nationalism, like every other political movement, should be judged by its principles, conduct, and respect for the rights of others. But criticism must be grounded in evidence, not sweeping accusations or historical distortions.

If Faisal Roble believes that Oromo nationalists are claiming Mogadishu, Yemen, Djibouti, Eritrea, and Kenya, he should identify the organizations, leaders, statements, and documents that substantiate his allegations. Until then, his claims remain unsupported.

The peoples of the Horn of Africa have suffered enough from territorial wars, political manipulation, and competing nationalist ambitions. They deserve a future based on mutual recognition, historical honesty, and respect for one another’s rights. The real danger to Ethiopia and the wider Horn of Africa is not the legitimate expression of Oromo or Somali national identity. It is the revival of expansionist ideologies that treat the territories and rights of neighboring peoples as objects of political conquest. That is the danger Faisal Roble should be addressing rather than projecting onto Oromo nationalism the very expansionist tendencies that have already caused so much suffering in the region.

የሶማሌ ማኅበረሰብ በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት፡ የውክልና፣ የራስ-ገዝ አስተዳደር፣ የሞያሌ ግጭት እና የማኅበራዊ-ኢኮኖሚ ተጨባጭ ትንተና

የሶማሌ ማኅበረሰብ በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት፡ የውክልና፣ የራስ-ገዝ አስተዳደር፣ የሞያሌ ግጭት እና የማኅበራዊ-ኢኮኖሚ ተጨባጭ ትንተና

በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ የፖለቲካ ምህዳር ውስጥ የሶማሌ ማኅበረሰብ እና የሶማሌ ክልል ያላቸው ስትራቴጂካዊ ሥፍራ የማዕከል እና የዳርቻ (Center-Periphery) ግንኙነትን በሚፈትሹ የፖለቲካ ሳይንስ ምሁራን ዘንድ ቀዳሚ መነጋገሪያ ሆኖ ቆይቷል። በታሪካዊው ሂደት ክልሉ በማዕከላዊ መንግሥታት ዘንድ በዋነኝነት በፀጥታ እና በወታደራዊ እይታ ብቻ ሲቃኝ የኖረ ሲሆን፣ ማኅበረሰቡም በከፍተኛ ፖለቲካዊ መገለል፣ በመሠረተ-ልማት እጦት እና በከፋ የሰብዓዊ መብት ረገጣ ውስጥ አሳልፏል። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በኦሮሚያ እና በሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ ወሰኖች፣ በተለይም በሞያሌ ከተማና አካባቢዋ የተቀሰቀሱ ደም አፋሳሽ ግጭቶችን ተከትሎ፣ የሶማሌ ማኅበረሰብ በወቅቱ የብልጽግና ፓርቲ መንግሥት ሥር ከቀደሙት ሥርዓቶች በባሰ መልኩ ተገልሏል የሚሉ እና ክስተቱን "የኦሮሞ የግዛት መስፋፋት" ውጤት አድርገው የሚስሉ ትርክቶች በተለያዩ የፖለቲካ ልሂቃንና የመገናኛ ብዙኃን ዘንድ በስፋት ይስተጋባሉ።

የእነዚህን ትርክቶች ተጨባጭነት ለመፈተሽ ማዕከላዊ የሥልጣን ክፍፍልን፣ የፓርቲ መዋቅር ሽግግርን፣ የሕግ አውጪ ውክልናን፣ የክልላዊ ራስ-ገዝ አስተዳደርን ጥልቀት፣ የሰብዓዊ መብት አያያዝን፣ የተፈጥሮ ሀብት ክፍፍልን እና የድንበር ውዝግቦችን ታሪካዊና መዋቅራዊ መሠረት በጥልቀት መመርመር ያስፈልጋል። ተጨባጭ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ የሶማሌ ክልል በብልጽግና ፓርቲ ዘመን ያገኘው የፌዴራል አስፈፃሚ ውክልና፣ አንጻራዊ የውስጥ አስተዳደር ነፃነት እና የሰብዓዊ መብት መሻሻል ከቀድሞው የኢህአዴግ አገዛዝ ጋር ሲነፃፀር ታይቶ የማይታወቅ እመርታ ያሳየ ቢሆንም፣ በሕግ አውጪው ምክር ቤት ያለው መቀመጫ ከሕዝብ ቁጥሩ ጋር አለመመጣጠኑ እና ያልተፈቱ የድንበር ይገባኛል ጥያቄዎች አሁንም ያልተመለሱ መዋቅራዊ ተግዳሮቶች ሆነው ቀጥለዋል።

የገዢው ፓርቲ መዋቅራዊ ሽግግር እና የማዕከላዊ አስፈፃሚ ውክልና

የሶማሌ ማኅበረሰብ በኢትዮጵያ ማዕከላዊ መንግሥት የሥልጣን መዋቅር ውስጥ ያለው ተሳትፎ በኢትዮጵያ ሕዝቦች አብዮታዊ ዴሞክራሲያዊ ግንባር (ኢህአዴግ) እና በወቅቱ ገዢ ፓርቲ በብልጽግና ፓርቲ መካከል መሠረታዊ የመዋቅር ልዩነት ያሳያል። በኢህአዴግ የሩብ ክፍለ-ዘመን አገዛዝ ወቅት ግንባሩ በአራት ብሔር ተኮር ድርጅቶች ማለትም በሕወሓት፣ በብአዴን፣ በኦህዴድ እና በደኢሕዴን የተገደበ ነበር። የሶማሌ ክልልን ያስተዳድር የነበረው የኢትዮጵያ ሶማሌ ሕዝቦች ዴሞክራሲያዊ ፓርቲ (ኢሶሕዴፓ) እንደ "አጋር ድርጅት" (Allied Party) ብቻ ተፈርጆ ከኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ውሳኔ ሰጪነት ውጭ ተደርጎ ቆይቷል። ይህ አግላይ አሠራር ክልሉ በሕዝብ ብዛቱና በግዛታዊ ስፋቱ የሚመጥነውን ያህል በአገራዊ ፖሊሲዎች፣ በስትራቴጂካዊ ውሳኔዎች፣ በውጭ ጉዳይ እና በደህንነት አቅጣጫዎች ላይ ቀጥተኛ ድምፅ እንዳይኖረው አድርጎት ቆይቷል።

ይህ የመዋቅር አድሎአዊነት በ2012 ዓ.ም የብልጽግና ፓርቲ ውህደት ሲመሠረት ሥር-ነቀል ለውጥ አሳይቷል። የቀድሞው አጋር ድርጅት ወደ ማዕከላዊው ፓርቲ በሙሉ አባልነት በመዋሃዱ ምክንያት የሶማሌ ክልል ልሂቃን በፓርቲው ከፍተኛ ውሳኔ ሰጪ አካላት ውስጥ እኩል ድምፅና መቀመጫ አግኝተዋል። በብልጽግና ፓርቲ የ45 አባላት ሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ውስጥ የሶማሌ ክልል 4 መቀመጫዎችን በመያዝ፣ ከኦሮሞ (10 መቀመጫዎች) እና ከአማራ (8 መቀመጫዎች) ቀጥሎ ከፍተኛ ተፅዕኖ ፈጣሪ ከሆኑ ክልሎች አንዱ ለመሆን በቅቷል። ይህ ውህደት ክልሉን ከዳርቻ ተመልካችነት ወደ ማዕከላዊ የሥልጣን ባለቤትነት ያሸጋገረ ተቋማዊ እርምጃ ነው።

በፌዴራል አስፈፃሚው አካል ደረጃም የሶማሌ ተወላጆች በኢትዮጵያ ዘመናዊ ታሪክ ታይቶ በማይታወቅ ደረጃ ወሳኝ የሆኑ የመንግሥት የሥልጣን እርከኖችን ተቆጣጥረዋል። አደም ፋራህ የገዢው ፓርቲ ምክትል ፕሬዚዳንት እና የዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ማዕከል አስተባባሪ በመሆን በፓርቲው መዋቅር ውስጥ ሁለተኛው ባለሥልጣን ሆነው ሲያገለግሉ ቆይተዋል። በተመሳሳይ መልኩ አህመድ ሽዴ የአገሪቱን የማክሮ-ኢኮኖሚ ፖሊሲ፣ የገንዘብ ማሻሻያዎችን እና ዓለም አቀፍ የዕዳ ድርድሮችን በበላይነት የሚመራውን የገንዘብ ሚኒስቴርን ለዓመታት በመምራት ላይ ይገኛሉ። እነዚህ ሹመቶች ከዚህ ቀደም የክልሉ ተወላጆች ያገኟቸው ከነበሩት ስያሜያዊ ውክልናዎች በተቃራኒ፣ ከፍተኛ የመንግሥት በጀትና ስትራቴጂ የሚወሰንባቸውን ተቋማት የሚቆጣጠሩ በመሆናቸው ማኅበረሰቡ በማዕከላዊ መንግሥት ደረጃ ከቀደመው የከፋ ፖለቲካዊ መገለል ደርሶበታል የሚለውን መከራከሪያ ውድቅ ያደርጉታል።

የሕግ አውጪ ውክልና እና የሥነ-ሕዝብ አለመመጣጠን መዋቅራዊ ክፍተቶች

የአስፈፃሚው አካል እና የገዢው ፓርቲ የላይኛው እርከን ውክልና ጉልህ እመርታ ቢያሳይም፣ በሕግ አውጪው ምክር ቤት እና በተቋማዊ ሥርዓቱ ውስጥ ያልተፈቱ መዋቅራዊ ችግሮች አሁንም ይስተዋላሉ። በኢፌዴሪ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (HoPR) ውስጥ ለሶማሌ ክልል የተመደበው የመቀመጫ ድርሻ 23 (ወይም 24) ብቻ ሆኖ መቆየቱ ዋነኛው የመዋቅር ጉድለት ነው። ይኸው የኮታ ድልድል የተመሠረተው በ1980ዎቹ አጋማሽ በሽግግሩ ወቅት በተደረጉ ጥናቶች ላይ በመሆኑ፣ ክልሉ ባለፉት ሠላሳ ዓመታት ያስመዘገበውን የስነ-ሕዝብ ዕድገት ያላገናዘበ የታሪክ ውርስ ሆኖ ቀጥሏል።

የኢትዮጵያ ስታትስቲክስ አገልግሎትና የተለያዩ የሕዝብ ቁጥር ግምቶች የሶማሌ ክልል በሕዝብ ብዛቱ በአገሪቱ ውስጥ ከኦሮሚያ እና ከአማራ ቀጥሎ ሦስተኛው ትልቅ ማኅበረሰብ (ከጠቅላላው የአገሪቱ ሕዝብ ከ6 እስከ 10 በመቶ የሚገመት) መሆኑን ቢያረጋግጡም፣ በፓርላማ ያለው መቀመጫ ግን ከጠቅላላው 547 ወንበሮች ውስጥ 4.3 በመቶውን ብቻ ይሸፍናል። ይህ አሃዝ ክልሉ ካለው የስነ-ሕዝብ ክብደት አንጻር ከ35 እስከ 40 የሚደርሱ መቀመጫዎች ሊኖሩት እንደሚገባ የሚያሳዩትን ስሌቶች ያዛባ ነው።

ኦሮሚያ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 178።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~35.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 32.5%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ተመጣጣኝ ውክልና።

አማራ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 138 (117*)።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~23.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 25.2%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ተመጣጣኝ ውክልና።

ሶማሌ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 23–24።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~6.5% – 10.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 4.3%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ጉልህ የሆነ ዝቅተኛ ውክልና (Underrepresented)።

ትግራይ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 38።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~5.5%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 6.9%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ከሕዝብ ቁጥር አንጻር ከፍ ያለ ውክልና።

ደቡብ ኢትዮጵያ (የቀድሞ ደኢሕዴን አካል)

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 49።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~6.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 8.9%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ተመጣጣኝ/ከፍ ያለ ውክልና።

*ማስታወሻ፦ በአማራ ክልል በፀጥታ ችግር ምክንያት ምርጫ ካልተካሄደባቸው የምርጫ ክልሎች ውጭ ያለውን ያመለክታል።

ይህ በፓርላማ የታየው አለመመጣጠን አገራዊ ሕጎች፣ የበጀት ቀመሮች እና የፖሊሲ ማሻሻያዎች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሲጸድቁ የሶማሌ ክልል የድምፅ ተፅዕኖ አነስተኛ ሆኖ እንዲቀር አድርጎታል። አገራዊ የሕዝብና ቤት ቆጠራ በተደጋጋሚ መራዘሙ የፌዴሬሽን ምክር ቤት እና የብሔራዊ ምርጫ ቦርድ የምርጫ ክልሎችን እንደገና እንዳያስተካክሉ እንቅፋት በመፍጠር ይህን የውክልና ክፍተት እንዲቀጥል አድርጎታል።

ከዚህ በተጨማሪ የተወካዮቹ የዲሞክራሲያዊ ቅቡልነት (Electoral Legitimacy) ሌላው አነጋጋሪ ጉዳይ ነው። በ2013 ዓ.ም (2021 እ.ኤ.አ) በተካሄደው 6ኛው አጠቃላይ ምርጫ እና በቀጣይ የምርጫ ዝግጅቶች ወቅት፣ ዋነኛው ተፎካካሪ ድርጅት የነበረው የኦጋዴን ብሔራዊ ነፃነት ግንባር (ONLF) እና ሌሎች ተቃዋሚዎች በካድሬዎች ወከባ፣ በእስርና በቢሮዎች መዘጋት ሳቢያ ከምርጫው ራሳቸውን እንዲያገሉ ተገድደዋል። ይህም በክልላዊና በፌዴራል ደረጃ የተቀመጡት አመራሮች በተሟላ የዴሞክራሲ ውድድር የተመረጡ ባለመሆናቸው ሕዝባዊ ወካይነታቸው ጥያቄ እንዲነሳበት አድርጓል። ይሁን እንጂ ይህ ችግር በሶማሌ ክልል ብቻ የተከሰተ ሳይሆን፣ በአገሪቱ አጠቃላይ የዴሞክራሲ ምህዳር መጥበብ ምክንያት በሌሎችም ክልሎች የተንጸባረቀ አገራዊ ቀውስ ነው።

በተመሳሳይ መልኩ፣ በአገር አቀፍ የመከላከያ ሠራዊት (ENDF) ከፍተኛ መኮንኖች እና የስትራቴጂክ የፀጥታ ተቋማት አመራር ውስጥ የሶማሌ ተወላጆች ውክልና አሁንም ዝቅተኛ ሆኖ ይገኛል። ይህ ችግር በከፊል ከአርብቶ አደሩ ማኅበረሰብ አኗኗርና ወታደራዊ ሙያን እንደ ዋና የሕይወት መስክ ካለመውሰድ ታሪካዊ ልማድ ጋር የተያያዘ ቢሆንም፣ በፌዴራል የደህንነት መዋቅር ውስጥ የሚታየውን ተቋማዊ አለመመጣጠን አጉልቶ ያሳያል።

ክልላዊ ራስ-ገዝ አስተዳደር፣ ሰብዓዊ መብቶች እና የደህንነት ተቋማት ተሃድሶ

የሶማሌ ክልል ውስጣዊ አስተዳደር እና የሰብዓዊ መብት አያያዝ ከ2010 ዓ.ም የሥልጣን ለውጥ በኋላ መሠረታዊ የሆነ አዎንታዊ ለውጥ አሳይቷል። በቀድሞው ፕሬዚዳንት አብዲ መሐሙድ ዑመር (አብዲ ኢሌ) ዘመን የነበረው አስተዳደር በከባድ የመንግሥት ሽብር፣ በጅምላ ግድያ እና በስልታዊ ማሰቃየት የተሞላ ነበር። በጅግጅጋ ከተማ ይገኝ የነበረው አሳፋሪው "ማረሚያ ቤት ኦጋዴን" (Jail Ogaden) የፖለቲካ ተቃዋሚዎች፣ ጋዜጠኞች፣ ምሁራንና ተራ ዜጎች ያለፍርድ ቤት ትዕዛዝ ታፍነው የሚሰቃዩበት፣ አስገድዶ መድፈርና አሰቃቂ አካላዊ ጉዳት የሚፈጸምበት ማዕከል ሆኖ ቆይቷል። የክልሉ ልዩ ፖሊስ (Liyu Police) የታጠቀው ኃይልም በክልሉ ውስጥም ሆነ በአጎራባች የኦሮሚያ አካባቢዎች ባካሄዳቸው ሕገ-ወጥ ጥቃቶች የበርካቶችን ሕይወት አጥፍቷል።

በነሐሴ 2010 ዓ.ም (August 2018) ሙስጠፌ ሙሐመድ ዑመር (ቃጆር) ወደ ክልሉ ርዕሰ-መስተዳድርነት ከመጡ በኋላ፣ አፋኙ እስር ቤት ወዲያውኑ እንዲዘጋ ተደርጎ በሺዎች የሚቆጠሩ የፖለቲካ እስረኞች ተፈተዋል። የክልሉ ልዩ ፖሊስ የነበረው አፋኝ ወታደራዊ መዋቅር ተፈትሾ ወደ ሲቪል የሕግ ማስከበር ሚና እንዲሸጋገር የተደረገ ሲሆን፣ ከአስርተ ዓመታት የትጥቅ ትግል በኋላ ከኦብነግ ጋር ታሪካዊ የሰላም ስምምነት ተፈርሟል። ይህም ክልሉ ወደ ሰላማዊ የልማት ምዕራፍ እንዲገባ አስችሎታል።

የፌዴራል መንግሥት ጣልቃ-ገብነት መቀነስም ለክልሉ ራስ-ገዝ አስተዳደር መጠናከር ሌላው ምክንያት ሆኗል። ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ በትግራይ፣ በአማራ እና በኦሮሚያ ክልሎች በተከሰቱ ከባድ የትጥቅ ግጭቶች መጠመዳቸው፣ ቀደም ባሉት ሥርዓቶች የፌዴራል መከላከያ ሠራዊትና የደህንነት ኃይሎች በሶማሌ ክልል ዕለታዊ አስተዳደር ላይ ያደርጉት የነበረውን ጥብቅ ወታደራዊ ቁጥጥር እንዲቀንስ አድርጎታል። በዚህም ምክንያት የሶማሌ ክልል መንግሥት የውስጥ አስተዳደሩን፣ በጀቱንና የፀጥታ ጉዳዮቹን ያለማዕከል ቀጥተኛ ትዕዛዝ በነፃነት እንዲመራ ምቹ ሁኔታ ፈጥሮለታል። ይህ አንጻራዊ መረጋጋት ሌሎች የአገሪቱ ክፍሎች በጦርነትና አለመረጋጋት በሚታመሱበት ወቅት የሶማሌ ክልል በታሪኩ እጅግ ሰላማዊ ከሚባሉት ምዕራፎች ውስጥ እንዲቆይ አስችሎታል።

ይሁን እንጂ ይህ አዎንታዊ ለውጥ የክልሉን የዴሞክራሲና የሰብዓዊ መብት ተግዳሮቶች ሙሉ በሙሉ አላስወገደም። የአስተዳደሩ ተቺ የሆኑ ፖለቲከኞች፣ አክቲቪስቶችና ጋዜጠኞች አልፎ አልፎ ያለበቂ ሕጋዊ ምክንያት ለእስር የሚዳረጉባቸው ክስተቶች አሁንም ይስተዋላሉ። የኦብነግ አመራሮችም የክልሉ ገዢ ፓርቲ የፖለቲካ ምህዳሩን በመዝጋትና በደጋፊዎቻቸው ላይ ጫና በማሳደር የሰላም ስምምነቱን መርሆዎች አደጋ ላይ ጥሏል በሚል ቅሬታ ያቀርባሉ። ቢሆንም ግን፣ እነዚህ ድክመቶች በኢህአዴግ ዘመን ከነበረው ስልታዊ የመንግሥት ሽብር፣ አሰቃቂ የማሰቃየት ድርጊቶች እና የጅምላ ፍጅቶች ጋር ሲነፃፀሩ በይዘትም ሆነ በመጠን የማይገናኙ ናቸው።

የሞያሌ ግጭት ተፈጥሮ እና "የኦሮሞ አስፋፊነት" ትርክት ዳሰሳ

በቅርቡ በሞያሌ ከተማና በአካባቢዋ የተቀሰቀሰው አዲስ ውጥረት የክልሎችን ግንኙነት እና ያልተፈቱ የድንበር ክፍተቶችን ዳግም አደባባይ አውጥቶታል። በጥቅምት 2017 ዓ.ም (October 2026 እ.ኤ.አ) አጋማሽ ላይ በሞያሌ ከተማ ቀበሌ 02 ውስጥ የሶማሌ ክልል አስተዳደር አዲስ ከንቲባ ጽሕፈት ቤት በመክፈት የክልሉን ሰንደቅ ዓላማ በመስቀሉ ምክንያት ከፍተኛ ውጥረት ተቀሰቀሰ። ይህንን ተከትሎ በተፈጠረ የጥይት ልውውጥ ዲቆ ጃታን አጋ (Diqqoo Jaataan Aagaa) የተባለች የ13 ዓመት ታዳጊ ሕይወቷ አለፈ። ይህ አሳዛኝ ክስተት ወዲያውኑ ወደ ከባድ የትጥቅ ግጭት ተቀይሮ በሞያሌ ከተማ የተለያዩ ሰፈሮች (ማላብ፣ ቻሙክ፣ ቦሌ፣ ቀበሌ 01 እና ዋቆ ዶጎ) እንዲሁም ወደ አጎራባች ወረዳዎች (አሬሮ እና ዋቺሌ) ተዛመተ። ግጭቱ በቦረና (ኦሮሞ) ሚሊሻዎችና በሶማሌ ክልል ፖሊስ/ጋሪ ማኅበረሰብ ታጣቂዎች መካከል የተካሄደ ሲሆን፣ ከ30,000 በላይ ዜጎች ድንበር አቋርጠው ወደ ኬንያ ማርሳቢት ካውንቲ እንዲሰደዱ ምክንያት ሆኗል። ውጊያው በመከላከያ ሠራዊት ጣልቃ-ገብነት እና በአገር ሽማግሌዎች ጥረት እንዲበርድ ቢደረግም፣ አካባቢው አሁንም በከፍተኛ ውጥረት ውስጥ ይገኛል።

ይህንን ክስተት "በፌዴራል መንግሥቱ የተደገፈ የኦሮሞ የግዛት መስፋፋት" አድርጎ የመሳል አዝማሚያ ከተጨባጭ የታሪክ እና የመሬት ላይ እውነታዎች ጋር ይጋጫል። የቦረና (ኦሮሞ) እና የጋሪ (ሶማሌ) ማኅበረሰቦች በደቡብ ኢትዮጵያና በሰሜን ኬንያ የሚያደርጉት የግጦሽ መሬት፣ የጥልቅ የውሃ ጉድጓዶች (Tulla Wells) እና የንግድ መስመር የበላይነት ይገባኛል ሽኩቻ የዘመናት ታሪክ ያለው ነው። ይህ ግጭት በንጉሠ ነገሥቱ ዘመን፣ በደርግ እንዲሁም በኢህአዴግ ዘመን (በተለይም በ2004 እና 2012 እ.ኤ.አ) በተደጋጋሚ ደም ያፈሰሰ እንጂ በቅርቡ የተፈጠረ አዲስ ሁነት አይደለም።

በተጨማሪም የችግሩ መዋቅራዊ ምንጭ በ1997 ዓ.ም (2004 እ.ኤ.አ) በኦሮሚያና በሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ ባሉ ከ420 በላይ ቀበሌዎች ላይ ከተካሄደው ሕዝበ-ውሳኔ ያልተፈቱ እዳዎች ጋር የተያያዘ ነው። በወቅቱ ከ80 በመቶ በላይ የሚሆኑት አከራካሪ ቀበሌዎች ወደ ኦሮሚያ እንዲካለሉ መወሰኑ በሶማሌ ማኅበረሰብ ዘንድ ከፍተኛ ቅሬታ ፈጥሮ የቆየ ሲሆን፣ በሞያሌ ከተማ ላይ ግን ውሳኔ ሳይሰጥ እስካሁን ድረስ ከተማዋ በሁለት አስተዳደር (በኦሮሚያ ሞያሌ እና በሶማሌ ሞያሌ) ተከፍላ መቆየቷ የሰንደቅ ዓላማ እና የአስተዳደር ይገባኛል ውዝግቡን በየጊዜው እንዲፈነዳ አድርጎታል።

የኦሮሚያ ክልል ወይም የፌዴራል መንግሥት ሆን ብለው ድንበር የመግፋት አጀንዳ ቢኖራቸው ኖሮ፣ ግጭቱ ከ1,400 ኪሎ ሜትር በላይ በሚሸፍነው አጠቃላይ የኦሮሚያ-ሶማሌ ድንበር (እንደ ነገሌ ቦረና፣ ባቢሌ፣ ሚኤሶ እና ጭናቅሰን) በአንድ ጊዜ ይነሳ ነበር። ይሁን እንጂ ግጭቱ በሞያሌ እና ጥቂት የአጎራባች ወረዳዎች ብቻ የተወሰነ መሆኑ፣ ችግሩ የአካባቢው ጎሳዎችና አስተዳደሮች የሥልጣንና የሀብት ሽኩቻ መገለጫ እንጂ አጠቃላይ የኦሮሞ የማስፋፋት ዘመቻ አለመሆኑን ያረጋግጣል። ከዚህ ባለፈም ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የሚመሩት የፖለቲካ ፍልስፍና የኦሮሞ ብሔርተኝነትን ሳይሆን ማዕከላዊ አገራዊ አንድነትን (የኢትዮጵያዊነት ትርክትን) የሚያራምድ በመሆኑ፣ የዐቢይ መንግሥት ከባድ ወታደራዊና ፖለቲካዊ ፍልሚያ ውስጥ የገባው ከኦሮሞ ብሔርተኞች (ከኦሮሞ ነፃነት ሠራዊት - OLA) ጋር መሆኑ ክልሉ ከመንግሥት ልዩ ተጠቃሚ አለመሆኑን ያሳያል።

ማኅበራዊ-ኢኮኖሚ፣ የበጀት ፖለቲካ እና የተፈጥሮ ሀብት ክፍፍል

የሶማሌ ክልል የኢኮኖሚና የማኅበራዊ ልማት እንቅስቃሴ አዎንታዊ እመርታዎችንና ያልተፈቱ መዋቅራዊ እጥረቶችን በአንድነት የያዘ ነው። ቀደም ባሉት ዓመታት ክልሉ በከፍተኛ የምግብ ዋስትና እጦትና በዕርዳታ ጥገኝነት ይታወቅ የነበረ ቢሆንም፣ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በዋቢ ሸበሌ፣ በዳዋ እና በገናሌ ወንዞች ተፋሰሶች ላይ መጠነ-ሰፊ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶች ተጀምረዋል። በተለይም በመስኖ ስንዴ ልማት ረገድ የተመዘገበው ምርታማነት ክልሉ ራሱን ከመመገብ አልፎ ምርት ወደ ሌሎች የአገሪቱ ክፍሎች እንዲልክ አስችሎታል። የጅግጅጋ ከተማና ሌሎች የዞን ማዕከላት የመንገድ፣ የመብራትና የውሃ መሠረተ-ልማቶች መስፋፋትም ለአካባቢው ኢኮኖሚ መነቃቃት ፈጥሯል።

በኦጋዴን ተፋሰስ፣ በተለይም በካሉብ (Calub) እና ሂላላ (Hilala) አካባቢዎች የሚገኘው ከ4 እስከ 7 ትሪሊዮን ኪዩቢክ ጫማ የሚገመተው የተፈጥሮ ጋዝና የነዳጅ ክምችት የክልሉ ዋነኛ የኢኮኖሚ ተስፋ ሆኖ ቆይቷል። በ2010 ዓ.ም የሙከራ ድፍድፍ ነዳጅ ማውጣት ሲጀመር፣ የክልሉ መንግሥት ከሀብቱ ከሚገኘው ገቢ 50 በመቶው ለሶማሌ ክልል ልማት ይውላል የሚል ይፋዊ ቃል ገብቶ ነበር። ይሁን እንጂ ይኸው ስምምነት በተግባር ሊተረጎም አልቻለም። የኢትዮጵያ የማዕድን ሚኒስቴር ፕሮጀክቱን ይዞት የነበረው የቻይናው ፖሊ-ጂሲኤል (POLY-GCL) ኩባንያ አስፈላጊውን 4.2 ቢሊዮን ዶላር የፋይናንስ አቅም ማቅረብ ባለመቻሉና የጋዝ ማስተላለፊያ ቧንቧውን ባለመገንባቱ በ2015 ዓ.ም (2022 እ.ኤ.አ) ፈቃዱን ሰርዞታል። ፕሮጀክቱ ወደ ሙሉ ምርትና ወደ ጅቡቲ ወደብ በሚዘረጋ የኤክስፖርት ቧንቧ ዝርጋታ ባለመሸጋገሩ ምክንያት፣ ክልሉም ሆነ አገሪቱ ከሀብቱ ማግኘት የነበረባቸው በቢሊዮን ዶላሮች የሚቆጠር ገቢ እስካሁን ሊሳካ አልቻለም።

በፌዴሬሽኑ የበጀት ድልድል ረገድም ክልሉ ከፍተኛ የፋይናንስ ጥገኝነት አለበት። የሶማሌ ክልል ከመደበኛ በጀቱ ከ75 እስከ 85 በመቶ የሚሆነውን የሚያገኘው ከፌዴራል መንግሥት የበጀት ድጎማ (Block Grant) ነው። የፌዴሬሽን ምክር ቤት የበጀት ድልድል ቀመር በሕዝብ ቁጥር፣ በመሠረተ-ልማት ዝርጋታና በክልሎች የገቢ አሰባሰብ አቅም ላይ የሚመሠረት በመሆኑ፣ በክልሉ ትክክለኛ የሕዝብ ቆጠራ ባለመካሄዱ ሳቢያ የሚመደበው በጀት የክልሉን ስፋትና የአርብቶ አደሩን አስቸጋሪ አኗኗር ሙሉ በሙሉ ያገናዘበ አይደለም የሚል ቅሬታ በክልሉ የፋይናንስ ባለሙያዎች ዘንድ ይነሳል።

የቀጣናዊ ጂኦፖለቲካ እና የብሔርተኝነት አንድምታ

የሶማሌ ማኅበረሰብ ጉዳይ ከአገር ውስጥ ፖለቲካ ባሻገር ከአፍሪካ ቀንድ ውስብስብ ጂኦፖለቲካ ጋር በቀጥታ የተሳሰረ ነው። በጥር 2016 ዓ.ም (January 2024 እ.ኤ.አ) ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ከሶማሊላንድ ጋር የተፈራረሙት የወደብ የመግባቢያ ስምምነት (MoU) በኢትዮጵያ እና በሶማሊያ ፌዴራላዊ መንግሥት መካከል ከባድ ዲፕሎማሲያዊ ቀውስ አስከትሏል። የሞቃዲሾ መንግሥት ይህንን እንደ ግዛት ሉዓላዊነት ጥሰት በመቁጠር ከግብፅ እና ከኤርትራ ጋር ወታደራዊና ፖለቲካዊ ጥምረት መሥርቷል።

በዚህ የውጥረት ወቅት በኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖረው የሶማሌ ማኅበረሰብ ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚሻ አጣብቂኝ ውስጥ ይገኛል። በ1969 ዓ.ም (1977 እ.ኤ.አ) በኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለማሪያም እና በዚያድ ባሬ መካከል የተካሄደውን አውዳሚ የኦጋዴን ጦርነት ትርክት ዳግም መቀስቀስ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖረውን የሶማሌ ሕዝብ ደህንነትና ባለፉት ዓመታት ያገኛቸውን የራስ-ገዝ አስተዳደር ድሎች አደጋ ላይ ይጥላል። በሞያሌም ሆነ በሌሎች አካባቢዎች የሚነሱ የወሰን ውዝግቦች ወደ አገራዊ ወይም ድንበር ተሻጋሪ የብሔር ግጭት ከተቀየሩ፣ የቀጣናው ኃይሎች ግጭቱን ለተኪ ጦርነት (Proxy War) የመጠቀም ዕድላቸው የሰፋ በመሆኑ ክልሉን ወደ አዲስ የጦርነት አዙሪት ሊከተው ይችላል።

ንፅፅራዊ ትንተና፡ የኢህአዴግ እና የብልጽግና ፓርቲ አስተዳደሮች በሶማሌ ክልል

የሶማሌ ክልልን ተጨባጭ ሁኔታ ከ1983 እስከ 2010 ዓ.ም ከነበረው የኢህአዴግ አገዛዝ እና ከ2010 ዓ.ም ወዲህ ካለው የብልጽግና ፓርቲ አስተዳደር አንጻር በሚከተለው ማጠቃለል ይቻላል፦

የፖለቲካ ውክልና

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ በአጋርነት ስም ከሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ውሳኔ ሰጪነት መገለል።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ በሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ሙሉ አባልነት፤ የገንዘብ ሚኒስትርና የፓርቲ ምክትል መሪነት።

የፀጥታ ጣልቃ-ገብነት

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ የመከላከያ ሠራዊትና የደህንነት መዋቅር ቀጥተኛና አፋኝ ወታደራዊ አስተዳደር።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ የፌዴራል ጣልቃ-ገብነት መቀነስ፤ የክልሉ መዋቅር ውስጣዊ ጉዳዮቹን በራሱ የመምራት ነፃነት።

የሰብዓዊ መብት

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ አስከፊ ማሰቃየት፣ የጅምላ እስር፣ የማረሚያ ቤት ኦጋዴን አፈና።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ ማረሚያ ቤት ኦጋዴን መዘጋቱ፤ ስልታዊ ማሰቃየትና ግድያ በከፍተኛ ደረጃ መቀነሱ።

የሕግ አውጪ ውክልና

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ዝቅተኛ መቀመጫ (23)።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ አሁንም ያልተስተካከለና የቀጠለ መዋቅራዊ ክፍተት (23–24)።

የተፈጥሮ ሀብት ተጠቃሚነት

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ ፍጹም ዝግ የነበረ እና የፀጥታ ቀውስ ያስከተለ።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ የ50% ገቢ ቃል ቢገባም፣ በኩባንያው አቅም ማነስና ውል መቋረጥ ሳቢያ ተግባራዊ ያልሆነ።

የወሰንና የጎሳ ግጭቶች

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ በሕዝበ-ውሳኔው ምክንያት የከረረ ቂም እና የድንበር ጦርነት (2017–2018)።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ የተረጋጋ ግንኙነት ቢኖርም፣ በሞያሌ እና አዋሳኝ አካባቢዎች የቆዩ የጎሳ ግጭቶች መቀጠል።

ማጠቃለያ እና ስልታዊ የመደምደሚያ ነጥቦች

በቀረቡት ተጨባጭ መረጃዎችና የፖለቲካ ትንተናዎች መሠረት፣ የሶማሌ ሕዝብ በወቅቱ የኢትዮጵያ መንግሥት ሥር "ከቀደመው የከፋ መገለል ደርሶበታል" የሚለው ትርክት ከተጨባጭ እውነታዎች ጋር አይጣጣምም። ማኅበረሰቡ በኢትዮጵያ ዘመናዊ ታሪክ ውስጥ አግኝቶት የማያውቀውን ከፍተኛ የፌዴራል ሥራ አስፈፃሚ ሥልጣን፣ የፓርቲ ውሳኔ ሰጪነት ድርሻ እና አንፃራዊ ክልላዊ መረጋጋት አግኝቷል። የቀድሞው አሰቃቂ የመንግሥት ሽብር መቆሙ፣ የጅግጅጋው ማረሚያ ቤት ኦጋዴን መዘጋቱ እና በመስኖ ግብርናው ዘርፍ የተመዘገበው ልማት የዚህ መሻሻል ማሳያዎች ናቸው።

ይሁን እንጂ ይህ ስኬት ማኅበረሰቡ ያጋጠሙትን መዋቅራዊ ችግሮች ሙሉ በሙሉ አይሸፍንም። በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያለው ውክልና ከሕዝብ ቁጥሩ ጋር አለመመጣጠኑ፣ በፌዴራል የመከላከያና የደህንነት ተቋማት ውስጥ ያለው ዝቅተኛ ተሳትፎ፣ የተፈጥሮ ጋዝ ገቢ ክፍፍል ተግባራዊ አለመሆኑ፣ እና በሞያሌ አካባቢ በኦሮሚያና ሶማሌ አዋሳኝ ወሰኖች የሚቀሰቀሱ የጎሳና የወሰን ግጭቶች አሁንም አፋጣኝ መፍትሔ የሚሹ ወሳኝ ተግዳሮቶች ናቸው።

የሞያሌው ግጭትም የማዕከላዊው መንግሥት "የኦሮሞ አስፋፊነት" ውጤት ሳይሆን፣ ሳይፈታ የቆየ የድንበር አከላለል እና የሀብት ሽኩቻ የፈጠረው የአካባቢ ጎሳዎች ግጭት ነው። ስለዚህ፣ የተገኙትን ፖለቲካዊና ሰብዓዊ ድሎች ጠብቆ ለማስቀጠል፣ የሶማሌ ክልል የፖለቲካ ልሂቃን አካባቢያዊ ግጭቶችን ከማባባስና ትርክት ከመፍጠር በመቆጠብ፣ አገራዊ የሕዝብ ቆጠራ እንዲካሄድና የፓርላማ መቀመጫ ድልድል እንዲስተካከል እንዲሁም ድንበሮች በሕጋዊና በሰላማዊ መንገድ እንዲካለሉ ተቋማዊ ትግል ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።

References

1. Prosperity to the Periphery? Rift Valley Institute. Link

2. State and Politics in Ethiopia’s Somali Region since 1991. Macalester College DigitalCommons. Link

3. Inter Ethnic Conflicts SRS Final April. Scribd. Link

4. Ethiopia. Columbia Academic Commons. Link

5. Ethiopia and Somalia’s Political-Security Entanglement. Edinburgh Research Archive. Link

6. Policy-Driven Inter-Ethnic Conflicts in Southern Ethiopia. ResearchGate. Link

7. Minor Demarcations, Micro-Dams—Major Drama? Ethno-Territorial Expansionism and Precarious Peace in the Oromia–Somali Borderlands of Eastern Ethiopia. ResearchGate. Link

8. The Moyale Crisis and the TPLF Legacy. Horn Review. Link

9. News: 13-Year-Old Girl Killed After Flag Dispute in Borana’s Moyale. AllAfrica. Link

10. Eight Years After the Promise: Why Somali Region’s Turning Point Stalled, Historic Opportunity Largely Squandered. Addis Standard. Link

11. Can a Somali Be the Prime Minister of Ethiopia? Can It Happen in the… Reddit. Link

12. A Clash of Nationalisms and the Remaking of the Ethiopian State. Clingendael, “Controlling the Commanding Heights.” Link

13. Democratic Reform Must Mean Fair Deal for Long-Suffering Somalis. Ethiopia Insight. Link

14. Central State’s Fiscal Control Stunts Ethiopian Federalism. Ethiopia Insight. Link

15. Ethiopia Country Assessment, October 2002. Refworld. Link

16. Ethiopia (Yehizb Tewokayoch Mekir Bete): Elections in 2005. Inter-Parliamentary Union. Link

17. Silent Ghosts, Loud Paranoia: What Haunts Somali Region Leadership? Addis Standard. Link

18. Elections in Ethiopia. Wikipedia. Link

19. Somali Region. Wikipedia. Link

20. Crunching the Vote: An In-Depth Look at Ethiopia’s 7th General… Ethio Elections. Link

21. Ethiopian Election 2026: All You Need to Know About Registered Candidates. Africa Uncensored. Link

22. The Arbitrary Detention of Abdifatah Mohamoud and Other Ethio-Somali Elites. Ethiopia Insight. Link

23. ONLF Says It Will Not Communicate with Gov’t, Disowns Recent Statement. Borkena. Link

24. Ethiopia’s Election: Parties, Coalitions and Candidates Explained. Al Jazeera. Link

25. Joint Submission to the UN Office of the High Commissioner for… OHCHR Universal Periodic Review documentation. Link

26. New Faces, Old Problems: Reforms, Clans, and Parties in Ethiopia’s Somali Region. Ethiopia Insight. Link

27. Ethiopia’s Somali Region Hopes New Leader Will Bring Peace. Ethiopanorama. Link

28. Oromo–Somali Clashes. Wikipedia. Link

29. Peace Negotiations in Africa. Escola de Cultura de Pau. Link

30. Notiz Äthiopien: Lageentwicklung im Regionalstaat Somali. Swiss State Secretariat for Migration (SEM). Link

31. Flygtningenævnets Baggrundsmateriale. Danish Refugee Appeals Board. Link

32. Managing Ethiopia’s Unsettled Transition. International Crisis Group. Link

33. Ethiopia Country Report 2026. BTI Project. Link

34. Ethiopia: Freedom in the World 2025 Country Report. Freedom House. Link

35. A Flag Over Kebele 02: A Girl’s Death in Moyale Reopens the Oromia–Somali Border Quarrel. Africalix. Link

36. Where in Ethiopia Did a Regional Flag Spark Deadly Clashes? ACLED. Link

37. Ethiopians Flee Into Kenya as Fighting Between Oromia and Somali… Zegabi. Link

38. Buildings Burn in Moyale as Fresh Clashes Between Oromo and… Zegabi. Link

39. Sporadic Gunfire Sends Ethiopians Fleeing Into Kenya as Trucks Remain Stuck at Border. InfoNews. Link

40. Minor Demarcations, Micro-Dams—Major Drama? Rift Valley Institute. Link

41. Problems and Prospects of Water Resources Management in the… IGAD. Link

42. Somali Region’s Crop Drive Sparks Shift from Aid Dependency to… Ethiopian News Agency. Link

43. Farming Practices: Extension Service. SDR Africa. Link

44. Somali Region Pastoral and Agro… Ethiopian Ministry of Agriculture. Link

45. Coca-Cola: Keeps Refreshing. Abyssinia Business Network, hosted on Issuu. Link

46. Ethiopia Tosses Out Poly-GCL on Lack of Progress. The Reporter Ethiopia. Link

47. Ministry Revokes Chinese Company’s Petroleum Development License. Ethio Negari. Link

48. Ethiopia: The Relentless Efforts to Develop Gas Fields. AllAfrica. Link

49. Rebels in Gas-Rich Ethiopian Region Start Talks with Government. Addis Standard, Facebook post. Link

50. Ethiopia (Vol. 15, 2018). Brill Reference Works. Link

51. A Tale of Two Ethiopia: An Auspicious Official Narrative and the Crushing Weight of Reality. Borkena. Link

52. Ethiopia Tosses Out Poly-GCL on Lack of Gas Progress. Energy Voice. Link

53. The Political Economy of Fiscal Transfers: The Case of Ethiopia. ResearchGate. Link

54. Clientelism and Ethiopia’s Post-1991 Decentralisation. The Journal of Modern African Studies, Cambridge University Press. Link

55. Federal Finance: What Can South Sudan and Somalia Learn From… African Journals Online. Link

56. Ethiopia–Eritrea Relations and the 2020 Conflict in the Tigray Region in Ethiopia. ACCORD. Link

57. Ethiopia’s Red Sea Politics: Corridors, Ports and Security in the Horn of… Rift Valley Institute. Link

58. Somalia’s Future Lies in Cooperation, Not Confrontation with Ethiopia. AllAfrica. Link

59. AAU-ETD. Addis Ababa University Electronic Theses and Dissertations. Link