ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

የፓርቲን ሥራ ከመንግሥት ሥራ ሳንለይ የኢትዮጵያን ፖለቲካ ከ“ሁሉን አሸንፍ ወይም ሁሉን አጣ” ጨዋታ ማውጣት አንችልም

  በሀብታሙ ኒኒ አቢኖ

በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ፖለቲካ ለሕዝብ የሚቀርብ አገልግሎት ነው፤ ለግለሰብ፣ ለቤተሰብ፣ ለፓርቲ ወይም ለብሔር የሚከፈት የሀብት በር መሆን የለበትም። ሰው ወደ ፖለቲካ የሚገባው ከመንግሥት ለመብላት ሳይሆን፣ ጊዜውን፣ እውቀቱን፣ ልምዱንና አንዳንዴም ገንዘቡን አውጥቶ ሕዝብን ለማገልገል መሆን አለበት።

ይህ መርህ በተቋማዊ ደረጃ ባልተገነባባቸው ሀገራት ግን ፖለቲካ ከአገልግሎት ወደ “means of survival” — የኑሮ መተዳደሪያ ይቀየራል።

ከዚያ በኋላ ምርጫ ማሸነፍ ማለት ፖሊሲን ለመተግበር የሕዝብ ፈቃድ ማግኘት ብቻ አይሆንም። ሥራ፣ በጀት፣ መሬት፣ ኮንትራት፣ ብድር፣ ፈቃድ፣ ጥበቃና ተፅዕኖ ማግኘትም ይሆናል።

ምርጫ መሸነፍም የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይሆንም፤ ለአንዳንዶች ከእነዚህ ሀብቶችና እድሎች መገለል ማለት ይሆናል።

ፖለቲካ የኑሮ መንገድ ሲሆን ዴሞክራሲ የካርድ ጨዋታ ይሆናል።

ካናዳ የምታስተምረን፦ ፓርቲ አንድ ነገር፣ መንግሥት ሌላ ነገር ነው

የካናዳን ሥርዓት መቅዳት አያስፈልገንም፤ ነገር ግን ከተቋማዊ ልምዷ የምንማረው ብዙ ነገር አለ።

በካናዳ ፌዴራልና ክልላዊ (provincial) ፖለቲካ በግልጽ የሥልጣን ክፍፍል ውስጥ ይሠራሉ። አንድ ዜጋ በፌዴራል ምርጫ Liberal ደግፎ፣ በኦንታሪዮ ምርጫ Progressive Conservative ሊደግፍ ይችላል። ይህ እንደ ፖለቲካዊ ክህደት አይታይም።

ከዚህ የበለጠ ወሳኙ ነገር ግን ማን ቢመረጥ የመንግሥት መሠረታዊ ሥራ መቀጠሉ ነው።

ምርጫ ተሸናፊው ፖለቲከኛ ወደ ሕግ ሙያው፣ ወደ ዩኒቨርሲቲው፣ ወደ ንግዱ ወይም ወደ ሌላ ሙያው ሊመለስ ይችላል። ሥልጣን ማጣቱ የመኖር መብቱን አያሳጣውም።

በተመሳሳይ መልኩ፣ መንግሥት ሲቀየር ፓስፖርት የሚያዘጋጀው ሠራተኛ፣ ነርሷ፣ መምህሩ፣ ፖሊሱ፣ የግብር ሠራተኛውና ሌሎች የሲቪል ሰርቪስ ባለሙያዎች በሙሉ በፓርቲ አባልነታቸው መሠረት አይቀየሩም።

መንግሥት ይቀየራል፤ ሀገር ግን ትቀጥላለች።

ይህ የተቋማዊ መንግሥት መሠረታዊ ምልክት ነው።

በኢትዮጵያ ዋናው ችግር፦ ፓርቲ፣ መንግሥትና ሀብት ሲደባለቁ

በኢትዮጵያ የፖለቲካ ችግርን ስንመረምር ሁልጊዜ ወደ ሕገ-መንግሥት፣ ብሔር፣ ፌዴራሊዝምና ወሰን እንሄዳለን። እነዚህ ትልቅ ጉዳዮች ናቸው። ነገር ግን ከእነሱ በታች ያለ ሌላ መሠረታዊ ችግር አለ፦ ፓርቲና መንግሥትን በተግባር አለመለየት።

ገዢ ፓርቲ መንግሥት ከሆነ፣ መንግሥትም ፓርቲ ከሆነ፣ የሕዝብ ሀብትና የፓርቲ ሀብት ድንበር ይደበዝዛል።

የመንግሥት ሹመት የፓርቲ ሽልማት ይሆናል። የሲቪል ሰርቪስ ሥራ የፖለቲካ ታማኝነት መግዣ ይሆናል። ኮንትራት፣ መሬት፣ ፈቃድና ሌሎች የኢኮኖሚ እድሎችም በፖለቲካዊ ቅርበት እንዲወሰኑ አደጋ ይፈጠራል።

ይህ ሲሆን “የእኛ ሰው ሥልጣን ላይ መሆን አለበት” የሚለው አስተሳሰብ ይጠናከራል።

ምክንያቱም “የእኛ ሰው” መሸነፉ የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይመስልም፤ “የእኛ ቡድን ሀብትና እድል አጣ” ተብሎ ይታያል።

ከዚያም ፓርቲ ቀስ በቀስ የፖሊሲ ተቋም መሆኑን ትቶ የቡድን ሀብት ማከፋፈያ መሣሪያ ይሆናል።

ፊንፊኔም የዚህ የከፍተኛ ዋጋ ፖለቲካ ምሳሌ ናት

የፊንፊኔ/አዲስ አበባን ጉዳይ ከዚህ መዋቅራዊ ችግር ለይቶ ማየት አይቻልም።

ከተማዋ የፌዴራል ሥልጣን፣ የመሬት ዋጋ፣ የንግድ፣ የሥራ፣ የበጀት፣ የዲፕሎማሲና የተቋማት ማዕከል ናት። ስለዚህ ስለ ፊንፊኔ የሚካሄደው ክርክር በሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ብቻ አይገለጽም፤ ከሀብትና ከሥልጣን ስርጭትም ጋር ይገናኛል።

ይህ ማለት ግን ሕገ-መንግሥታዊ ጥያቄዎቹ እውነተኛ አይደሉም ማለት አይደለም።

የፌዴራል ሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 49 የአዲስ አበባን የፌዴራል ዋና ከተማነት እና የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ይደነግጋል። በሌላ በኩል፣ በ2005 በአዋጅ ቁጥር 94/2005 የተሻሻለው የኦሮሚያ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 6 “Finfinne shall be the Capital City of the Regional State of Oromia” በማለት ፊንፊኔን የኦሮሚያ ዋና ከተማ አድርጎ ይደነግጋል።

ችግሩ እነዚህን ጉዳዮች በሕግና በተቋም በበቂ ሁኔታ ከመፍታት ይልቅ በየጊዜው ወደ ፖለቲካ ካርድነት መመለሳቸው ነው።

“ኦሮሚያ ካሸነፈች ፌዴራሉ ይሸነፋል” የሚለውን ስሌት መስበር

ጤናማ ፌዴራሊዝም የ“እኔ ወይም አንተ” ሥርዓት አይደለም።

ኦሮሚያ የራሷን ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ስትጠቀም ፌዴራሉ መሸነፍ የለበትም። ፌዴራሉ የራሱን ሥልጣን ሲጠቀምም ኦሮሚያ መሸነፍ የለባትም።

የሚፈለገው የሥልጣን ድንበርን ግልጽ ማድረግ ነው።

ኦሮሚያ የኦሮሚያን ጉዳይ ታስተዳድር፤ ፌዴራሉ የፌዴራሉን ጉዳይ ያስተዳድር፤ ተደራራቢ ጉዳዮች ደግሞ በግልጽ ሕግና በጋራ ተቋም ይመሩ።

ይህ የፌዴራሊዝም መሠረታዊ ሐሳብ ነው።

ለውጡ ሕግ በመቀየር ብቻ አይመጣም

ይህ ሁሉ በአምስት ዓመት ወይም በአንድ ምርጫ ዑደት ይፈታል ብሎ ማሰብ አይገባም።

ምክንያቱም ሦስት ትላልቅ ነገሮችን መለወጥ ይጠይቃል፤ ኢኮኖሚን፣ ተቋማትንና የፖለቲካ ባህልን።

መንግሥት ብቸኛው የኢኮኖሚ እድል ምንጭ እስከሆነ ድረስ ፖለቲካ የኑሮ ጉዳይ ሆኖ ይቀጥላል። ጠንካራ የግል ዘርፍ፣ ገለልተኛ ሙያዊ ተቋማት፣ ነፃ ንግድና ከፓርቲ ውጭ የሚገኙ የኑሮ እድሎች መስፋፋት አለባቸው።

ፍርድ ቤት፣ ፖሊስ፣ ሲቪል ሰርቪስ፣ ትምህርትና ሌሎች የመንግሥት ተቋማትም “ማን ነው የሚገዛው?” በሚለው መሠረት መለዋወጥ የለባቸውም።

የፖለቲካ ባህሉም “የእኛ ቡድን ካልገዛ እኛ እንጠፋለን” ከሚል ፍርሃት ወደ “ተቃዋሚዬ ቢያሸንፍም መብቴና ኑሮዬ በሕግ ይጠበቃል” ወደሚል የተቋም እምነት መሸጋገር አለበት።

ይህ በአንድ ትውልድ ላይጠናቀቅ ይችላል።

ግን ዛሬ ልንጀምራቸው የምንችላቸው ሦስት ነገሮች አሉ

ለውጡ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ ምንም አናድርግ ማለት አይደለም። በተቃራኒው፣ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ መጀመር አለብን።

1. ሲቪል ሰርቪሱን ከፓርቲ ቁጥጥር ማላቀቅ። የመንግሥት ሠራተኛ በሙያ፣ በብቃትና በአፈጻጸም መቀጠርና መገምገም አለበት፤ የፓርቲ ካርድ የሥራ መስፈርት መሆን የለበትም።

2. የፓርቲ ገንዘብና የመንግሥት ገንዘብን በግልጽ መለየት። የሕዝብ በጀት፣ መኪና፣ ቢሮ፣ ሚዲያ፣ ሠራተኛና ሌሎች ሀብቶች የገዢ ፓርቲ ንብረት አይደሉም። ፓርቲዎች የራሳቸውን ሕጋዊና ግልጽ የፋይናንስ ሥርዓት ሊኖራቸው ይገባል።

3. ፍትሕና የመንግሥት አገልግሎትን ፖለቲካዊ ዕውር ማድረግ። ዜጋው የትኛውን ፓርቲ እንደሚደግፍ ሳይጠየቅ ፖሊስ፣ ፍርድ ቤት፣ ትምህርት፣ ጤና፣ ፈቃድና ሌሎች አገልግሎቶችን በእኩልነት ማግኘት አለበት።

የሚፈለገው “አሰልቺ መንግሥት” ነው

አንዳንድ ጊዜ ዴሞክራሲ በጣም ቀላል በሆነ ምልክት ሊለካ ይችላል፦ ምርጫ መሸነፍ ምን ያህል ደህና ነው?

ተቃዋሚ ፓርቲ ቢያሸንፍ የቀድሞው ገዢ ፓርቲ አባላት ሥራቸውን፣ ቤታቸውን፣ ንግዳቸውን፣ ደህንነታቸውንና መብታቸውን እንደሚያጡ ከፈሩ፣ ሥልጣንን በሰላም አያስረክቡም።

በተቃራኒው፣ “ዛሬ ተሸንፌያለሁ፤ ነገ እንደገና እወዳደራለሁ” ማለት የሚቻልበት ሥርዓት ካለ፣ ፖለቲካው ከጦርነት ወደ ውድድር ይሸጋገራል።

ይህ ነው ኢትዮጵያ ልትደርስበት የሚገባት።

ፓርቲ ይወዳደር፤ መንግሥት ያገልግል።

ፓርቲ ፖሊሲ ያቅርብ፤ ሲቪል ሰርቪስ ሕግን ያስፈጽም።

ፓርቲ የራሱን ገንዘብ ያሰባስብ፤ የሕዝብ ገንዘብ የሕዝብ ብቻ ይሁን።

ምርጫ የሚወስነው ማን ለጊዜው እንደሚያስተዳድር እንጂ ማን እንደሚበላና ማን እንደሚራብ መሆን የለበትም።

ይህን ድንበር መገንባት ስንጀምር ነው የፊንፊኔን፣ የኦሮሚያን፣ የፌዴራሊዝምንና ሌሎች ትልልቅ የፖለቲካ ጉዳዮች ከ“የማን ሕልውና?” ጨዋታ ወደ “የትኛው ፖሊሲ ይሻላል?” ውይይት ማሸጋገር የምንጀምረው።

ለውጡ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ይችላል። ምናልባትም ትውልዶችን። ነገር ግን የመጀመሪያው መርህ ዛሬውኑ ግልጽ መሆን ይችላል፦

የፓርቲ ሥራ ከመንግሥት የዕለት ተዕለት ሥራ መለየት አለበት።

ይህ ሲሆን ፖለቲካ የመትረፍ ትግል መሆኑን ቀስ በቀስ ያቆማል፤ ሥልጣንም የሚበላበት ጠረጴዛ ሳይሆን ሕዝብን የሚያገለግሉበት ወንበር ይሆናል።

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር፦ ሦስቱም በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ፤ ግን በአንድነት ሲሠሩ ብቻ ሀገርን ያረጋጋሉ

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር፦ ሦስቱም በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ፤ ግን በአንድነት ሲሠሩ ብቻ ሀገርን ያረጋጋሉ

በፖለቲካ ውይይት ውስጥ “ዴሞክራሲ”፣ “የሕግ የበላይነት” እና “መልካም አስተዳደር” የሚሉት ቃላት ብዙ ጊዜ አንድ ነገር ይመስላሉ። ነገር ግን በፖለቲካ ሳይንስና በሕገ-መንግሥታዊ አስተሳሰብ ሦስቱ የተለያዩ ጥያቄዎችን ይመልሳሉ።

ዴሞክራሲ “ሥልጣን በማን እጅ ነው?” የሚለውን ይመልሳል።
የሕግ የበላይነት “ያ ሥልጣን የት ድረስ ይዘልቃል?” የሚለውን ይመልሳል።
መልካም አስተዳደር ደግሞ “ያ ሥልጣን በተግባር ለሕዝብ እንዴት ይውላል?” የሚለውን ይመልሳል።

ይህ ልዩነት ቀላል የቃላት ጉዳይ አይደለም። ሀገር ለምን ዴሞክራሲ ኖሯትም እንኳ የማትረጋጋ፣ ለምን ሕግ ኖሯትም እንኳ ፍትሕ የማይሰማባት፣ ለምን መንግሥት ኖሯትም እንኳ ሕዝብ አገልግሎት የማያገኝባት እንደሆነ ለመረዳት ዋና መሠረት ነው።

ዴሞክራሲ፦ ሥልጣን ከሕዝብ ይመጣል

ዴሞክራሲ በመሠረቱ ሕዝብ መሪዎቹን የሚመርጥበት፣ ፓርቲዎች የሚወዳደሩበት፣ የፖለቲካ ሥልጣን በምርጫ የሚሰጥና የሚወሰድበት ሥርዓት ነው።

ዴሞክራሲ ማለት በየአምስት ዓመቱ ምርጫ ማካሄድ ብቻ አይደለም። የአስተያየት ነፃነት፣ የመደራጀት መብት፣ የፓርቲ ውድድር፣ የአብላጫ ውሳኔና የአናሳ መብት ጥበቃ የዴሞክራሲ ክፍሎች ናቸው።

ነገር ግን ምርጫ ብቻ ዴሞክራሲን አያረጋግጥም።

አንድ መንግሥት በምርጫ ሥልጣን ሊይዝ ይችላል፤ ከዚያ በኋላ ግን ፍርድ ቤቶችን ሊጫን፣ ተቃዋሚዎችን ሊያስር፣ ሚዲያን ሊዘጋ፣ ሕገ-መንግሥቱን ሊዘልና የአብላጫውን ድምፅ እንደ ፍጹም ሥልጣን ሊጠቀም ይችላል።

ይህን ሁኔታ “የአብላጫ ጭቆና” ማለት ይቻላል።

ምርጫ አለ፤ ግን የሥልጣን ገደብ የለም።

የሕግ የበላይነት፦ ማንም ከሕግ በላይ አይደለም

የሕግ የበላይነት የዴሞክራሲን ሥልጣን የሚገድብ መርህ ነው።

ፕሬዚዳንት፣ ጠቅላይ ሚኒስትር፣ ሚኒስትር፣ ፖሊስ፣ ዳኛ፣ ባለሀብት ወይም ተራ ዜጋ—ሁሉም በሕግ ሥር ናቸው።

መንግሥት አንድን ሰው ስለማይወደው ብቻ ሊያስረው አይችልም።

ፖሊስ ሕጋዊ ሂደትን ማክበር አለበት።

ፍርድ ቤት ከፖለቲካ ጫና ነፃ መሆን አለበት።

ሕገ-መንግሥት ለመንግሥት ሥልጣን ይሰጣል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ያንን ሥልጣን ይገድባል።

ይህ የሕግ የበላይነት ዋና ፍልስፍና ነው።

መልካም አስተዳደር፦ መንግሥት በተግባር ይሠራልን?

ዴሞክራሲ ሥልጣንን ከሕዝብ ያመጣል።

የሕግ የበላይነት ሥልጣኑን ይገድባል።

መልካም አስተዳደር ግን ያ ሥልጣን ለሕዝብ በተግባር ጥቅም ላይ ውሏልን ብሎ ይጠይቃል።

መንገዱ ተሠርቷልን?

ሆስፒታሉ መድኃኒት አለውን?

ትምህርት ቤቱ መጽሐፍና መምህር አለውን?

የመሬት አገልግሎት በሙስና ሳይሆን በሕግ ይሰጣልን?

የመንግሥት በጀት ለሕዝብ ይፋ ነውን?

የኦዲት ሪፖርት ሲወጣ ተጠያቂነት ይከተላልን?

ዜጋ ቅሬታ ሲያቀርብ መልስ ያገኛልን?

እነዚህ የመልካም አስተዳደር ጥያቄዎች ናቸው።

ሦስቱ በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ

ብዙ ጊዜ የምንሳሳተው እዚህ ላይ ነው።

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር ሁልጊዜ እንደ አንድ ጥቅል አይመጡም።

አንድ ሀገር ምርጫ ሊያካሂድ ይችላል፣ ግን ፍርድ ቤቱ ነፃ ላይሆን ይችላል።

ሌላ ሀገር ጥሩ አገልግሎት ሊሰጥ ይችላል፣ ግን ሕዝቡ መሪዎቹን ለመምረጥ እድል ላይኖረው ይችላል።

ሌላ ሀገር ጥሩ ሕጎች ሊኖሯት ይችላሉ፣ ግን አስተዳደሩ ደካማ ሊሆን ይችላል።

ስለዚህ የሦስቱ መኖር አንዱ ሌላውን በራሱ አያረጋግጥም።

ዴሞክራሲ ያለ የሕግ የበላይነት፦ የአብላጫ ጭቆና

ሕዝብ ይመርጣል።

አሸናፊው ግን “ሕዝብ መርጦኛል፤ ስለዚህ የምፈልገውን ማድረግ እችላለሁ” ይላል።

ከዚያ ፍርድ ቤት ይጫናል።

ተቃዋሚ ይታሰራል።

ሚዲያ ይገደባል።

ሕገ-መንግሥታዊ ገደቦች ይዘለላሉ።

ይህ ዴሞክራሲ አለ ማለት ሊያስችል ይችላል፤ ግን ሊበራል ዴሞክራሲ አይደለም።

ዴሞክራሲ ያለ መልካም አስተዳደር፦ ባዶ ምርጫ

ሕዝብ ይመርጣል።

ፓርላማ አለ።

ፍርድ ቤት በወረቀት አለ።

ነገር ግን ሆስፒታል አይሠራም።

መንገድ አይጠገንም።

ቢሮ ሰዎችን ሳምንታት ያንገላታል።

በጀት ይባክናል።

ሙስና ሲገኝ ተጠያቂነት የለም።

ከዚያ ሕዝብ አንድ ቀላል ጥያቄ ይጠይቃል፦

“ምርጫው ሕይወቴን ካልቀየረ ምን ጥቅም አለው?”

ይህ ዴሞክራሲን በጣም የሚያዳክም ጥያቄ ነው።

የሕግ የበላይነት ያለ ዴሞክራሲስ?

አንዳንድ ሥርዓቶች በሥርዓት የሚሠሩ ቢሮክራሲዎች፣ የተወሰነ የሕግ አክብሮትና ጥሩ አገልግሎት ሊኖራቸው ይችላል።

ግን ሕዝቡ መሪዎቹን በነፃ እንዲመርጥ ካልቻለ ይህ ዴሞክራሲ አይደለም።

መንግሥቱ ጥሩ ሊሠራ ይችላል፤ ግን ዜጋው እሱን ለመቀየር ሕጋዊ ኃይል ከሌለው ተጠያቂነት የተወሰነ ይሆናል።

“ጥሩ አምባገነን” የሚለው ሐሳብ እዚህ ይነሳል።

ግን ዋናው ችግር ይህ ነው፦ ጥሩ መሪ እስከ መቼ? ከእሱ በኋላስ?

ዘላቂ ሥርዓት በጥሩ ሰው ላይ ሳይሆን በጥሩ ተቋም ላይ መመሥረት አለበት።

ሦስቱ አብረው ሲሠሩ፦ ሊበራል ዴሞክራሲ

ሕዝብ መሪዎቹን ይመርጣል።

የተመረጡት መሪዎች ግን በሕግ ይገደባሉ።

ፍርድ ቤቶች ነፃ ይሆናሉ።

መንግሥት ለሕዝብ ይጠየቃል።

በጀት ይፋ ይሆናል።

ኦዲት ተግባራዊ ውጤት ያመጣል።

አገልግሎቶች ይሠራሉ።

የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ይኖራል።

ዜጋ ለመንግሥት ቅሬታ ማቅረብና መልስ ማግኘት ይችላል።

ይህ የሦስቱ መተሳሰር ነው።

ዴሞክራሲ ሥልጣንን ይሰጣል።
የሕግ የበላይነት ሥልጣንን ይገድባል።
መልካም አስተዳደር ሥልጣንን ለሕዝብ ጥቅም ያውላል።

መልካም አስተዳደር በተግባር ምንድን ነው?

መልካም አስተዳደር አንድ የሚያምር መፈክር አይደለም።

በተግባር ቢያንስ እነዚህን ይጠይቃል፦

ተጠያቂነት፣ ግልጽነት፣ የሕግ የበላይነት፣ ፈጣን ምላሽ፣ ፍትሃዊ ተሳትፎ፣ ውጤታማነት፣ የዜጎች ተሳትፎና የሙስና መከላከል።

መሪ ውሳኔ ከወሰነ ለምን እንደወሰነ ሊያስረዳ ይገባል።

መንግሥት የሕዝብን ገንዘብ ካወጣ የት እንደዋለ ሕዝቡ ሊያውቅ ይገባል።

ሙስና ከተገኘ የፓርቲ አባል ስለሆነ መታለፍ የለበትም።

የመንግሥት ቢሮ ዜጎችን በእኩልነት ማገልገል አለበት።

ይህ ነው መልካም አስተዳደር።

ኢትዮጵያ ላይ ያለው ፈተና

ኢትዮጵያ ውስጥ ይህንን ጉዳይ ከ2018 በኋላ በተለይ ማየት ይቻላል።

የፖለቲካ ቦታ በአንዳንድ ዘርፎች ተከፈተ።

ተቃዋሚ ፓርቲዎች ታዩ።

ሚዲያና ማህበራዊ ውይይት በብዙ መልኩ ተስፋፋ።

ምርጫም ተካሄደ።

ግን አንድ ትልቅ ጥያቄ ቀረ፦

የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር ከዴሞክራሲያዊ መክፈቻው ጋር በተመሳሳይ ፍጥነት ተጠናክረዋልን?

ፍርድ ቤቶች ደካማ ከሆኑ፣

የፓርላማ ክትትል ወደ መደበኛ ማፅደቅ ብቻ ከተቀየረ፣

የዋና ኦዲተር ሪፖርቶች ተግባራዊ ተጠያቂነት ካላመጡ፣

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ክርክሮችን ከግጭት በፊት በተቋማዊ መንገድ ማስተናገድ ካልቻለ፣

የሰብዓዊ መብትና የእንባ ጠባቂ ተቋማት የዜጎችን እምነት ካላገኙ፣

ከዚያ ምርጫ ብቻ የፖለቲካ ሥርዓቱን ለማረጋጋት አይበቃም።

አቅም እጥረትም መልካም አስተዳደርን ያዳክማል

ሕግ መጻፍ ብቻ በቂ አይደለም።

አንድ ክልል ሕገ-መንግሥታዊ ራስ አስተዳደር ሊኖረው ይችላል።

ግን በቂ ባለሙያ፣ በጀት፣ ስልጠናና ተቋማዊ አቅም ከሌለው ዜጎች ጥሩ አገልግሎት አያገኙም።

የውኃ ቢሮ ሥልጣን ኖሮት ውኃ ማቅረብ ካልቻለ፣

የጤና ቢሮ ኖሮት መድኃኒት ካልደረሰ፣

የመሬት አስተዳደር ኖሮት ፋይል በሙስና ከሚንቀሳቀስ፣

የሕግ መኖር ብቻ የሕዝብን ሕይወት አይቀይርም።

የፓርቲ ፖለቲካና ተቋማዊ ገለልተኝነት

መልካም አስተዳደር ያለ ገለልተኛ ተቋም አይገነባም።

የሰብዓዊ መብት ተቋም የፓርቲ አካል ተደርጎ ከታየ፣ ሕዝብ አያምነውም።

የምርጫ ተቋም ከፓርቲ ጋር ከተያያዘ፣ የምርጫ ውጤቱ በራሱ ጥርጣሬ ውስጥ ይገባል።

የሲቪል ሰርቪስ ቅጥር በብቃት ሳይሆን በፓርቲ ታማኝነት ከተመራ፣ የመንግሥት አገልግሎት ደካማ ይሆናል።

የመልካም አስተዳደር ዋና መርህ ይህ ነው፦ ተቋም ለሕዝብ ነው፤ ለፓርቲ አይደለም።

በቀውስ ጊዜ የሚጠፋው መጀመሪያ ምንድነው?

ጦርነት፣ መፈናቀል፣ ኢኮኖሚያዊ ጫና፣ የዋጋ ግሽበትና የደህንነት ቀውስ ሲኖር መንግሥታት “አሁን ጊዜ የለንም፤ በኋላ እንገልጻለን” የሚል አስተሳሰብ ይዘው ሊሄዱ ይችላሉ።

ብዙ ጊዜ በመጀመሪያ የሚቀነሱት ግልጽነት፣ ተሳትፎና ተጠያቂነት ናቸው።

ግን ችግሩ ይህ ነው፦ እነዚህን ለጊዜው ማቆም ቀላል ነው፤ እንደገና መመለስ ግን ከባድ ነው።

ስለዚህ ቀውስ የሕግ የበላይነትን ለማጥፋት ፈቃድ መሆን የለበትም።

መፍትሔው በተቋማት ውስጥ ነው

መልካም አስተዳደር በአንድ ታላቅ ንግግር አይገነባም።

በተቋማት ይገነባል።

ፓርላማ በጀትን ማፅደቅ ብቻ ሳይሆን አስፈጻሚውን በትክክል መቆጣጠር አለበት።

የፌዴሬሽን ምክር ቤት የፌዴራልና የክልል ግጭቶች ወደ የፀጥታ ቀውስ ከመቀየራቸው በፊት ተቋማዊ መፍትሔ ማቅረብ አለበት።

የዋና ኦዲተር ሪፖርት በመደርደሪያ ላይ ሊቀመጥ አይገባም፤ ምርመራና ተጠያቂነት ሊከተለው ይገባል።

የእንባ ጠባቂና የሰብዓዊ መብት ተቋማት ዜጎች ቅሬታቸውን የሚያቀርቡበትና መልስ የሚያገኙበት እውነተኛ ተቋም መሆን አለባቸው።

የሲቪል ሰርቪስ ቅጥር በብቃትና በሙያ መመራት አለበት፤ በፓርቲ ታማኝነት አይደለም።

መልካም አስተዳደር “አሰልቺ” ነው—ግን ሀገርን የሚያቆየው እሱ ነው

የፖለቲካ መድረኮች ታላላቅ ንግግሮችን ይወዳሉ።

ማህበራዊ ሚዲያ አጭርና ኃይለኛ መልዕክት ይወዳል።

ሕዝብም ፈጣን መፍትሔ ይፈልጋል።

ግን መልካም አስተዳደር ከዚህ በተቃራኒ ብዙ ጊዜ አሰልቺ ነው።

መንገዱ ተጠገነ?

በጀቱ በትክክል ወጣ?

ፋይሉ በሕጋዊ ጊዜ ተጠናቀቀ?

የኦዲት ሪፖርቱ ተከታተለ?

ቢሮው ደብዳቤዬን መለሰ?

ሙሰኛው ባለሥልጣን ተጠየቀ?

ይህ ነው መልካም አስተዳደር።

ታላቅ መፈክር አይፈልግም፤ ታማኝ ተቋም ይፈልጋል።

መደምደሚያ፦ ሦስቱን ከፋፍለን ሀገር ማረጋጋት አንችልም

ዴሞክራሲ ለዜጋ የመምረጥ መብት ይሰጣል።

የሕግ የበላይነት ከሥልጣን ግፍ ይጠብቀዋል።

መልካም አስተዳደር ደግሞ መንግሥትን በዕለት ተዕለት ሕይወቱ እንዲሰማው ያደርጋል።

አንዱ ብቻ በቂ አይደለም።

ምርጫ ብቻ ዴሞክራሲን አያድንም።

ሕግ ብቻ ፍትሕን አያረጋግጥም።

ጥሩ አገልግሎት ብቻ የፖለቲካ ነፃነትን አይተካም።

ዘላቂ ሥርዓት የሚገነባው ዴሞክራሲ + የሕግ የበላይነት + መልካም አስተዳደር አብረው ሲሠሩ ነው።

ኢትዮጵያ የምርጫ ብቻ ሀገር መሆን የለባትም።

የሕግ ብቻ ሀገርም መሆን የለባትም።

የጥሩ አገልግሎት ብቻ ሀገርም መሆን የለባትም።

ሕዝብ የሚመርጥባት፣ ሥልጣን በሕግ የሚገደብባትና መንግሥት በተግባር ለሕዝብ የሚሠራባት ሀገር መሆን አለባት።

ይህ ነው ዴሞክራሲን ከመፈክር ወደ ሕይወት የሚቀይረው።

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የታሪካዊ እና ህገ-መንግስታዊ ውዝግቡ መነሻና የሁኔታዎች እድገት

በሰሜን ኢትዮጵያ የሚገኘው የወልቃይት አካባቢ (በይፋዊ አደረጃጀቱ ወልቃይት ጠገዴ ሰቲት ሁመራ) በሀገሪቱ የፖለቲካ እና የደህንነት ምህዳር ውስጥ እጅግ አስቸጋሪ ከሆኑ የታሪክ፣ የማንነት እና የወሰን ውዝግቦች አንዱ ነው። አካባቢው ከ1983 ዓ.ም በፊት በጎንደር ክፍለ ሀገር ስር ይተዳደር የነበረ ቢሆንም፣ የህወሓት/ኢህአዴግን ወደ ስልጣን መምጣት ተከተሎ በሀገሪቱ በተዘረጋው ብሔር ተኮር ፌዴራሊዝም መዋቅር ስር ወደ ትግራይ ክልላዊ መንግስት በምዕራባዊ ዞንነት እንዲጠቃለል ተደርጓል። ይህ አደረጃጀት በአካባቢው ተወላጆች እና በአማራ ብሔረሰብ ኤሊቶች ዘንድ በኃይል የተካሄደ የመሬት እና የማንነት ቅማጃ ተደርጎ የተወሰደ ሲሆን፣ ለሶስት አሥርተ ዓመታት የዘለቀ የማንነት ጥያቄ እና የፖለቲካ ትግል እንዲቀሰቀስ ምክንያት ሆኗል።

በ2013 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. 2020) በፌደራል መንግስቱ እና በትግራይ ኃይሎች መካከል የተቀሰቀሰውን ደም አፋሳሽ ጦርነት ተከተሎ፣ የአማራ ክልል ልዩ ኃይል እና የፋኖ ሚሊሻዎች አካባቢውን በቁጥጥራቸው ስር በማድረግ አዲስ ጊዜያዊ አስተዳደር መሥርተዋል። ይህ ወታደራዊ እና አስተዳደራዊ ውቅር በስፍራው የነበረውን የስነ-ሕዝብ አቀማመጥ እና የኢኮኖሚ ቁጥጥር በከፍተኛ ሁኔታ የለወጠው ሲሆን፣ በተለይም በሰሊጥ ምርት እና ኤክስፖርት ላይ የተመሰረተውን የድንበር ኢኮኖሚ መዋቅር አሻሽሎታል። የወልቃይት ውዝግብ በቀላሉ የሁለት ክልሎች የወሰን ግጭት ብቻ ሳይሆን፣ ከሀገራዊ ደህንነት፣ ከጂኦ-ፖለቲካዊ ስትራቴጂ እንዲሁም ከኢፌዴሪ ህገ-መንግስታዊ ማዕቀፍ ህሊናዊነት ጋር የተሳሰረ ውስብስብ ቀውስ ነው።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እና የፌደራል መንግስቱ ዋና አቋሞች

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት የተነሱ ጥያቄዎችን መሠረት በማድረግ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ስለ ወልቃይት ጉዳይ የሰጡት ማብራሪያ የፌደራል መንግስቱን የፖሊሲ አቅጣጫ ግልጽ ያደርጋል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ የጉዳዩን አጠቃላይ ውስብስብነት ሲያብራሩ "ለአንዱ ወገን ምላሽ በመስጠት፣ አንዱን ከጥያቄው ጋር እንዲቆይ በማድረግ ዘላቂ ሰላም አናመጣም" ሲሉ ገልጸዋል። ይህ አቋም የሚያሳየው የፌደራል መንግስቱ ውዝግቡን በዜሮ-ድምር የፖለቲካ ጨዋታ የመፍታት አካሄድ አጥፊ እንደሆነ መገንዘቡን ነው። ለአንዱ ወገን ሙሉ በሙሉ የተሳካ አሸናፊነት መስጠት የሌላኛውን ወገን ቁስል እና የቂም በቀል ፍላጎት ህያው አድርጎ ስለሚያቆየው፣ ዘላቂ ሰላም የሚገኘው የሁለቱንም ህዝቦች ፍላጎት እና ታሪካዊ ስጋት ባካተተ ሚዛናዊ የመፍትሔ ፍኖተ-ካርታ ብቻ እንደሆነ ተመልክቷል።

ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሰጡት ተጨማሪ ማብራሪያ፣ በኃይል የተወሰደ መሬትን በኃይል የመመለስ አካሄድ ዘላቂ ሰላምን እንደማያመጣ አፅንኦት ሰጥተዋል። ህወሓት ከህገ-መንግስቱ መጽደቅ በፊት አካባቢውን በግድ ስለወሰደ፣ አሁን ደግሞ ሌላው ወገን በግድ የሚወስድ ከሆነ ጉዳዩ በስምምነት የሚቋጭ ሳይሆን በኃይል የሚፈታ እንደሚያደርገው አስረድተዋል። የጦር ኃይል በመጠቀም የሚደረግ የወሰን የበላይነት ጊዜያዊ እንጂ ዘላቂ መፍትሔ አለመሆኑን፣ አሁን ያሉት አመራሮች እና ታጣቂዎች ሲያረጁ እና ሲደክሙ የቀደመው የግጭት ዑደት ተመልሶ እንደሚከሰት አመልክተዋል። በመሆኑም ዘላቂ ሰላም የሚረጋገጠው በህግ፣ በስርዓት እና በህዝብ ፍላጎት ላይ በተመሰረተ ንግግር ብቻ እንደሆነ ገልጸዋል።

በደቡብ አፍሪካ ፕሪቶሪያ የተደረገው የቋሚ ተኩስ ማቆም ስምምነት (CoHA) የወልቃይትን ባለቤትነት ለአንዱ ወገን ለመስጠት ወይም ለመከልከል የተደረገ ስምምነት አለመሆኑንም ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተናግረዋል። የስምምነቱ ዋና ዓላማ የሰሜን ኢትዮጵያን ጦርነት ማስቆም እና ህገ-መንግስታዊ ስርዓቱን መመለስ እንጂ የወልቃይትን ባለቤትነት መወሰን እንዳልሆነ ገልጸው፣ የፕሪቶሪያው ጉባኤ የኢትዮጵያን መሬት ለአንዱ ክልል የመስጠት ስልጣን እንደሌለው አብራርተዋል። በተጨማሪም በሀገሪቱ ውስጥ ተመሳሳይ የወሰን እና የማንነት ጥያቄዎች እንዳሉ ጠቁመው፣ እነዚህ ሁሉ ጉዳዮች በሀገሪቱ ህግ እና ስርዓት እንጂ በአለም አቀፍ ድርድር እንደማይወሰኑ አስረድተዋል።

የጠቅላይ ሚኒስትሩ ማብራሪያ ሌላው ትኩረት የሚስበው ነጥብ የወልቃይትን ህዝብ ማህበራዊ እና ባህላዊ ስብጥር የተመለከተው ትንተና ነው። ወልቃይት የተወላገደ አማርኛ እና የተወላገደ ትግርኛ የሚናገር፣ የሁለቱ ህዝቦች ድልድይ የሆነ፣ የተጋባ እና የተዋለደ ህዝብ እንደሆነ ገልጸዋል። ህዝቡ የጠየቀው "ወልቃይቴነቴን አትንኩብኝ" የሚለውን የማንነት ጥያቄ እንደሆነ ጠቅሰው፣ ይህንን ማህበራዊ ድልድይነት ወደ ፖለቲካዊ ግድግዳ መቀየር ለአማራና ትግራይ ህዝቦች አብሮ መኖር እንደማይጠቅም አመልክተዋል።

የህዝበ-ውሳኔ (Referendum) ጥያቄ እና ተዛማጅ ተዳፍኖዎች

የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን የወሰን ውዝግብ በዘላቂነት ለመፍታት ያስቀመጠው ዋና ህገ-መንግስታዊ ዘዴ በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት የሚካሄድ ህዝበ-ውሳኔ ነው። ነገር ግን ይህንን ህዝበ-ውሳኔ በተግባር ለመተርጎም የሚደረገው ሂደት በከፍተኛ አወዛጋቢ ስነ-ሕዝባዊ እና ፖለቲካዊ ውስብስብነቶች የተከበበ ነው።

የህዝበ-ውሳኔው ዋነኛ ማነቆ የሚሆነው በህዝበ-ውሳኔው ላይ ድምፅ የመስጠት መብት ያለው ማን ነው የሚለው ጥያቄ ነው። የአማራ ወገን ከ1972 ዓ.ም እና ከ1983 ዓ.ም በኋላ በሺዎች የሚቆጠሩ የሀገር ውስጥ ተፈናቃይ አማራዎች ከአካባቢው እንዲሰደዱ መደረጉን እና በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የትግራይ ተወላጆች በስፍራው እንዲሰፍሩ መደረጉን ይሞግታሉ። በመሆኑም ከ30 ዓመታት በላይ የተፈናቀሉ አማራዎች ሳይመለሱ እና በውጭ ሀገራት ያሉ የወልቃይት ተወላጆች ድምፅ ሳይሰጡ የሚደረግ ህዝበ-ውሳኔ ፍትሃዊ አይሆንም የሚል አቋም አላቸው። በሌላ በኩል፣ የትግራይ ወገን ከ2013 ዓ.ም የሰሜኑ ጦርነት በኋላ ከምዕራብ ትግራይ የተፈናቀሉ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ትግራዋዮች ወደ ቀያቸው ሳይመለሱ እና በአካባቢው ያለው የአማራ አስተዳደርና ታጣቂ ኃይል ሳይነሳ ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ አይቻልም ብለው ይከራከራሉ።

ይህ ሁኔታ በፖለቲካ ሳይንስ አጠናን የምእራብ ሰሐራ ተዳፍኖ ከሚባለው ሁኔታ ጋር ይመሳሰላል። በሞሮኮ እና በፖሊሳሪዮ መካከል የመራጮች ምዝገባ መመዘኛ ላይ ስማምነት ባለመኖሩ ምክንያት ለዐሥርተ ዓመታት ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ እንዳልተቻለው ሁሉ፣ በወልቃይትም የመራጮች ብቁነትን መወሰን አቃታቸው ባሉት የሁለቱ ክልሎች ኤሊቶች መካከል ስምምነት ላይ መድረስ እጅግ አዳጋች ሆኗል።

የፖለቲካ-ኢኮኖሚ፣ የደህንነት ውቅሮች እና የጂኦ-ፖለቲካዊ ተፅዕኖዎች

የወልቃይት ጉዳይ የፖለቲካ ውዝግብ ብቻ ሳይሆን ከፍተኛ የኢኮኖሚ እና የደህንነት ጥቅም የተሳሰረበት ቀጠና ነው። ወልቃይት፣ ጠገዴ እና ሁመራ በኢትዮጵያ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ዋጋ ያለውን የሰሊጥ ምርት የሚያመርቱ ለም መሬቶች ናቸው። ከ2013 ዓ.ም በፊት የሰሊጥ ምርት ኤክስፖርት እና የፋይናንስ እንቅስቃሴ በዋናነት በትግራይ ኩባንያዎች እና ባለሀብቶች ይደወር የነበረ ሲሆን፣ ከጦርነቱ በኋላ ግን ቁጥጥሩ ወደ አማራ ክልል ባለሀብቶች እና ጊዜያዊ አስተዳደር ተሸጋግሯል። ይህ የሀብት ክፍፍል ለክልላዊ ኤሊቶች ከፍተኛ የፋይናንስ ምንጭ በመሆኑ፣ ወሰኑን የመልቀቅ ወይም የመስጠት ውሳኔን የበለጠ ውስብስብ ያደርገዋል።

በአካባቢው ያለው የደህንነት ሁኔታም እጅግ አሳሳቢ ደረጃ ላይ ይገኛል። በአማራ ክልል የሚንቀሳቀሱት የፋኖ ታጣቂዎች እና በወልቃይት ጊዜያዊ አስተዳደር የተደራጀው የ"ተከዜ ዘብ" ሚሊሻ አካባቢውን አሳልፎ ላለመስጠት እና የፌደራል መንግስቱ ህዝበ-ውሳኔን ጨምሮ የሚያደርጋቸውን ማናቸውንም የፖለቲካ ድርደራዎች በኃይል ለመቃወም ዝግጁነታቸውን ገልጸዋል። በሌላ በኩል የትግራይ ኃይሎች (TDF) የፕሪቶሪያው ስምምነት በተሟላ ሁኔታ አልተተገበረም፣ ተፈናቃዮች አልተመለሱም በሚል በቅርቡ በተከዜ ወንዝ በኩል ወታደራዊ እንቅስቃሴዎችን በማድረግ በጸለምት እና አካባቢው ቁጥጥር ለማድረግ መሞከራቸው አዲስ የሞቅታ ቀጠና ፈጥሯል። በተጨማሪም ኤርትራ ከትግራይ ጋር ባላት የታሪካዊ ጠላትነት ምክንያት፣ ህወሓት ወደ ምዕራብ ትግራይ/ወልቃይት ተመልሶ ከሱዳን ጋር የድንበር መስመር እንዲያገኝ አትፈልግም። ይህም ኤርትራ በአካባቢው የኃይል ሚዛን ላይ ቀጥተኛ ያልሆነ ተፅዕኖ እንድታሳድር አድርጓታል።

የፖሊሲ ማቀፊያዎች እና የዘላቂ ሰላም አማራጭ መፍትሔዎች

በወልቃይት ውዝግብ ዙሪያ ያሉትን የተለያዩ የመፍትሔ አማራጮች፣ አፈፃፀማቸውን እና ተዛማጅ ስጋቶቻቸውን በሚከተለው የንፅፅር ሠንጠረዥ ማሳየት ይቻላል፦

የተሳታፊ ወገን / የመፍትሔ ሞዴል

ዋና አፈፃፀም እና ስልታዊ አቅጣጫ

ዋና ዋና ስልታዊ ጥቅሞች

ሊከሰቱ የሚችሉ ዋና ዋና ስጋቶች

የፌደራል መንግስት / ህዝበ-ውሳኔ

በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት ህዝቡ ለአማራ ወይም ለትግራይ እንዲመርጥ ማድረግ።

ህገ-መንግስታዊ ህጋዊነት ያለው እና የህዝብ ፍላጎትን የሚያንፀባርቅ መሆኑ።

የመራጮች ማንነት ላይ አለመስማማት እና ተሸናፊው ወገን ውጤቱን በኃይል ለመቃወም መነሳቱ።

ቀጥተኛ የፌደራል አስተዳደር

አካባቢውን በሁለቱም ክልሎች ስር ሳያደርጉ በፌደራል መንግስት ስር በልዩ ሁኔታ ማስተዳደር።

በሁለቱ ክልሎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግጭት መቀነስ እና ገለልተኛ የደህንነት ማዕቀፍ መዘርጋት።

ህገ-መንግስታዊ መሰረት ማጣቱ (ህገ-መንግስቱ ክልሎችን እንጂ የፌደራል ግዛቶችን አያውቅም)።

ልዩ ራስን የማስተዳደር ቀጣና

የአካባቢውን ህዝብ (ወልቃይቴዎችን) የሁለቱም ክልሎች ድልድይ አድርጎ የራሳቸውን ልዩ ዞን እንዲመሩ ማድረግ።

የነዋሪዎችን ሁለገብ ማንነት ማከበር እና የቋንቋ/ባህል ብዝሃነትን መጠበቅ።

የሁለቱም ክልሎች የፅንፈኛ ኤሊቶች "ሙሉ በሙሉ የእኔ ካልሆነ" የሚል ተቃውሞ።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እንደሚያመላክተው፣ የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን ውዝግብ በወታደራዊ ኃይል ለመፍታት የሚደረግን ማንኛውንም ሙከራ ውድቅ ያደርጋል። ለአንዱ ወገን ብቻ ምላሽ በመስጠት ሌላውን ቅሬታ ውስጥ የሚተው ውሳኔ ዘላቂ ሰላም እንደማያመጣ የተሰጠው ማብራሪያ የችግሩን ጥልቀት ያሳያል። ይሁን እንጂ በፌደራል መንግስቱ የታሰበው የህዝበ-ውሳኔ መስመር በራሱ በስነ-ሕዝብ ለውጦች፣ በተፈናቃዮች አመላለስ እና በመራጮች መመዘኛ ምክንያት በከፍተኛ ደረጃ የመደናቀፍ አደጋ አጋጥሞታል።

የወልቃይት ቀውስ ዘላቂ መፍትሔ እንዲያገኝ በርካታ ስልታዊ እርምጃዎች በጥምረት መተግበር አለባቸው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ህዝበ-ውሳኔ ከመካሄዱ በፊት በገለልተኛ አካል የሚመራ የስነ-ሕዝብ ጥናት ማካሄድ እና ከ1983 ዓ.ም በፊት እንዲሁም ከ2013 ዓ.ም በኋላ የተፈናቀሉ ዜጎችን መዝግቦ መብታቸውን የሚያረጋግጥ ግልፅ መመሪያ ማዘጋጀት ያስፈልጋል። በሁለተኛ ደረጃ፣ በአካባቢው ያሉትን የክልል ታጣቂዎች ከድንበር ቀጠናው በማራቅ፣ የኢፌዴሪ ሀገር መከላከያ ሰራዊት አካባቢውን ሙሉ በሙሉ በፌደራል የደህንነት ጃንጥላ ስር እንዲጠብቅ ማድረግ የግድ ይላል። በሦስተኛ ደረጃ፣ ሁለትዮሽ በሆነ የወሰን ውድድር ውስጥ ከመግባት ይልቅ፣ ወልቃይት የራሱ ልዩ ራስን የማስተዳደር መዋቅር ኖሮት የሁለቱንም ክልሎች ባህል እና ቋንቋ የሚያስተናግድ የኢኮኖሚ እና ባህል ማዕከል እንዲሆን ማድረግ ይበልጥ አመርቂ ውጤት ያመጣል። በመጨረሻም፣ የአካባቢውን የግብርና እና የንግድ እንቅስቃሴ ከፖለቲካዊ ውጥረት በማላቀቅ፣ የሚገኘውን ገቢ ለአካባቢው ልማት እና ለተፈናቃዮች መልሶ ማቋቋሚያ የሚውልበትን ግልፅ የፋይናንስ መዋቅር መዘርጋት ለዘላቂ ሰላም መረጋገጥ ወሳኝ ድርሻ ይኖረዋል።

Reference:

1. Clashes in Tigray's Disputed Territories Threaten Peace Deal - February 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/clashes-tigrays-disputed-territories-threaten-peace-deal-february-2024 

2. Contested or plundered? Historical narratives and the politics of memory in Wolkait in the post-Pretoria Peace Agreement era - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/408656498_Contested_or_plundered_Historical_narratives_and_the_politics_of_memory_in_Wolkait_in_the_post-Pretoria_Peace_Agreement_era 

3. Uploaded by -! | PDF, https://www.scribd.com/document/753234364/%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%88%85%E1%8B%9D%E1%89%A5-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%8A%AD%E1%88%8D%E1%88%8B%E1%8B%8A-%E1%88%98%E1%8A%95%E1%8C%8D%E1%88%B5%E1%89%B5%E1%8A%93-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%89%A5%E1%88%8D%E1%8D%85%E1%8C%8D%E1%8A%93-%E1%89%80%E1%88%A8%E1%89%A0-%E1%8B%A8%E1%8D%8D%E1%89%B5%E1%88%95-%E1%8C%A5%E1%88%AA 

4. Ethiopia: Persecution of Tigrayans Unrelenting - Human Rights Watch, https://www.hrw.org/news/2026/04/22/ethiopia-persecution-of-tigrayans-unrelenting 

5. The 'conflict economy' of sesame in Ethiopia and Sudan - Chatham House, https://www.chathamhouse.org/2024/04/conflict-economy-sesame-ethiopia/04-role-sesame-driving-rivalries-ethiopia 

6. ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ ስለ ወልቃይት ምን አሉ? - Ethiopia Insider, https://ethiopiainsider.com/2022/8639/ 

7. Ethiopia: Peace Talk in South Africa Not About Which Side 'Wolkait' Should Go to: PM Abiy, https://allafrica.com/stories/202211150504.html 

8. ከወልቃይት ጋር በተያያዘ በሚነዙ አሉባልታዎች ውስጥ መንግስት እጁ የለበትም ሲሉ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ ተናገሩ - Your true media source, https://ethiopanorama.com/?p=181243

 9. የማንነት ጥያቄ ከህገ-መንግስት ድንጋጌዎች አንፃር, http://www.aigaforum.com/amharic-article-2018/identity-issue-and-constitution.pdf 

10. Ethiopia situation update (25 June 2025) - ReliefWeb, https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-update-25-june-2025

 11. Ethiopia Plans Referendum for Contested Western Tigray - VOA Africa, https://www.voaafrica.com/a/ethiopia-plans-referendum-for-contested-western-tigray/7344187.html 

12. የወልቃይት ጉዳይ በህገ-መንግስቱ የማይፈታበት ምክንያት (የዋግነሽ አድማሱ) - EthioReference, https://ethioreference.com/archives/10927

 13. The Welkait Quagmire Neither Ballots nor Bullets Can Resolve - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/03/02/the-welkait-quagmire-neither-ballots-nor-bullets-can-resolve/ 

14. Ethiopia: Fresh clashes renew fears for a return to conflict — Expert comment | ACLED, https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-fresh-clashes-renew-fears-return-conflict-expert-comment 

15. Abiy Ahmed at the Center: Power, Conflict and Identity in Welkait and Raya - Borkena, https://borkena.com/2024/04/28/abiy-ahmed-at-the-center-power-conflict-and-identity-in-welkait-and-raya/

Why Was Ethiopia Excluded from the Cairo Horn of Africa Meeting?

Why Was Ethiopia Excluded from the Cairo Horn of Africa Meeting?

Geopolitics, the Red Sea, and the Emerging Regional Balance

The quadrilateral meeting held in Cairo on 19 July 2026—bringing together Egypt, Eritrea, Somalia, and the United States—was more than a routine diplomatic consultation. It reflected the emergence of a regional coalition centred on Red Sea security and the Horn of Africa. Ethiopia's absence was particularly notable because it is the region's largest country by population, one of its strongest militaries, and a central player in almost every major security issue affecting the Horn.

Based on the information available, several factors likely explain why Ethiopia was not included.

1. Ethiopia and Egypt Remain at Odds

Although tensions over the Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) have eased compared with previous years, Egypt and Ethiopia continue to disagree over water security and regional influence.

At the same time, Ethiopia's pursuit of permanent maritime access has become a major strategic issue. Addis Ababa has argued that access to the sea is an existential national interest, while Egypt has consistently emphasized the sovereignty of existing coastal states.

This strategic disagreement makes it difficult for Cairo to place Ethiopia at the center of a meeting focused on Red Sea security.

2. The Red Sea "Littoral States" Principle

The statement issued after the meeting reaffirmed that:

 "The security and governance of the Red Sea are the exclusive responsibility of the countries bordering it."

This principle directly reflects the position long promoted by Egypt and Eritrea.

Although Ethiopia previously had a Red Sea coastline before Eritrea's independence in 1993, it is now a landlocked state. Ethiopia has argued that, despite lacking a coastline, its economy and security are deeply tied to the Red Sea because almost all of its maritime trade depends on ports in neighbouring countries.

Egypt and Eritrea, however, oppose giving Ethiopia a formal security role in Red Sea governance.

3. Ethiopia's Somaliland Agreement

Relations between Ethiopia and Somalia deteriorated after Ethiopia signed a memorandum of understanding with Somaliland in early 2024.

Although diplomatic engagement later resumed, Somalia continues to oppose any arrangement it views as undermining its territorial integrity.

Because Somalia was one of the participants in the Cairo meeting, inviting Ethiopia would likely have complicated discussions.

4. Eritrea's Strategic Interests

Eritrea has opposed Ethiopia's calls for greater maritime access and has expressed concern that Ethiopian ambitions could eventually challenge the regional status quo.

For Asmara, cooperating closely with Egypt strengthens a shared position opposing changes to Red Sea security arrangements.

5. The United States' Balancing Strategy

The participation of U.S. Presidential Adviser Massad Boulos suggests Washington was engaging with key regional partners on multiple crises, including Sudan, Libya, and the Horn of Africa.

The U.S. often conducts diplomacy through different formats rather than including every regional actor in every meeting. Ethiopia remains an important U.S. partner, but Washington may have viewed this gathering as a consultation among countries sharing similar immediate concerns.

What Does Ethiopia Lose?

Being absent from such discussions has several implications:

Ethiopia has less opportunity to influence conversations about Red Sea security.

Regional narratives may increasingly develop without Ethiopian participation.

Egypt, Eritrea, and Somalia can coordinate their positions before engaging Addis Ababa.

Ethiopia may need to strengthen bilateral diplomacy to avoid strategic isolation.

Is Ethiopia Being Isolated?

Not necessarily.

This meeting appears to reflect a coalition of states with overlapping interests, rather than a formal effort to isolate Ethiopia. Ethiopia continues to play an indispensable role in the Horn through its size, economy, military, and influence in regional organizations. However, repeated exclusion from regional security consultations could reduce its diplomatic leverage if alternative forums are not pursued.

The Way Forward

For lasting stability in the Horn of Africa, regional security discussions are likely to be more effective if they eventually include all major stakeholders, including Ethiopia. The Horn's challenges—conflicts in Sudan, instability in Somalia, migration, terrorism, and maritime security—are deeply interconnected. Sustainable solutions will require dialogue among both coastal and landlocked states, balancing the sovereignty of littoral countries with the legitimate economic and security interests of their neighbours.

Ultimately, while the Cairo meeting highlights shifting regional alignments, it does not eliminate Ethiopia's strategic importance. Any durable security architecture for the Horn of Africa and the Red Sea will almost certainly need Ethiopia's participation alongside Egypt, Eritrea, Somalia, Djibouti, Sudan, and other regional actors.

ከአምሳ ዓመታት በኋላ የሚቀሰቀስ ታሪካዊ ትውስታ፡ የ1966ቱ ረቂቅ ሕገ መንግሥት እና የዘመኑ የኢትዮጵያ አገራዊ ምክክር መዋቅራዊ ትንታኔታሪካዊው ትውስታ እና የመነሻ ሰሌዳ

ከአምሳ ዓመታት በኋላ የሚቀሰቀስ ታሪካዊ ትውስታ፡ የ1966ቱ ረቂቅ ሕገ መንግሥት እና የዘመኑ የኢትዮጵያ አገራዊ ምክክር መዋቅራዊ ትንታኔ

ታሪካዊው ትውስታ እና የመነሻ ሰሌዳ

በሐምሌ 8 ቀን 2018 ዓ.ም (ጁላይ 15, 2026 እ.ኤ.አ.) በአዲስ አበባ ከተማ ከ4,000 በላይ ተሳታፊዎችን በአንድ ጣሪያ ሥር ያሰባሰበው የአንድ ወር አገር አቀፍ የምክክር መድረክ በይፋ መጀመሩ የተሰማው ዜና፣ በኢትዮጵያ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ ትልቅ ትርጉም ያለውንና በአምሳ ዓመት ልዩነት የተከሰተን ሌላ የታሪክ ምዕራፍ በትውስታ ላይ እንዲያድር ያደርጋል። ይህ ትውስታ በቀጥታ የሚገናኘው አገሪቱ ካጋጠማት ታላቅ አብዮታዊ ማዕበል ጋር ለመሳለመድ ባለቀ ሰዓት ተዘጋጅቶ በነበረውና በተግባር ሳይተረጎም በከሸፈው የ1966 ዓ.ም. (1974 እ.ኤ.አ.) ረቂቅ ሕገ መንግሥት ታሪካዊ ሂደት ላይ ነው።

ዛሬ የሚካሄደው አገራዊ ምክክር ሥር የሰደዱ የፖለቲካና የመዋቅር አለመግባባቶችን በውይይት ለመፍታት የሚጥርበት አካሄድ፣ በ1966 ዓ.ም. አገሪቱ ከንጉሣዊው አገዛዝ ወደ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ለመሸጋገር ካደረገችው ሙከራ ጋር ቀጥተኛ የታሪክ ትይዩነት አለው። ያ ዘመናዊ ረቂቅ ሕገ መንግሥት በወቅቱ በነበረው የሕገ መንግሥት አርቃቂ ኮሚሽን አማካኝነት ለስድስት ወራት ተዘጋጅቶ በሐምሌ 30 ቀን 1966 ዓ.ም. ለጠቅላይ ሚኒስትር ሚካኤል እምሩ ቀርቦ የነበረ ቢሆንም፣ የደርግ ወታደራዊ ኮሚቴ ሥልጣን መቆጣጠሩን ተከትሎ ሳይተገበር ቀርቷል። ይህ ታሪካዊ ሂደት በዛሬው የምክክር መድረክ ላይ ለሚሳተፉ ልሂቃን ሰፊ መዋቅራዊ ግንዛቤንና ታሪካዊ ትምህርትን የሚሰጥ ነው።

የኢትዮጵያ ዘመናዊ ሕገ መንግሥታዊ ሽግግር ታሪካዊ አመጣጥ

በኢትዮጵያ ረዥም የታሪክ ጉዞ ውስጥ ዘመናዊ የተጻፈ ሕገ መንግሥት የተጀመረው አፄ ኃይለ ሥላሴ ወደ ዙፋን በመጡ ማግስት በመጋቢት 24 ቀን 1922 ዓ.ም. (1930 እ.ኤ.አ.) ነበር። ይህ የመጀመሪያው ሕገ መንግሥት የንጉሠ ነገሥቱን ፍጹም ሥልጣን ሕጋዊ መሠረት ለማስያዝ እና አገሪቱ የተማከለ ዘመናዊ የመንግሥት መዋቅር ያላት መሆኑን ለውጭው ዓለም ለማሳየት የታለመ ነበር። ሰነዱ እስከ 1948 ዓ.ም. (1955 G.C.) ድረስ ካገለገለ በኋላ፣ በወቅቱ ከነበረው ዓለም አቀፋዊና አገራዊ ነባራዊ ሁኔታ ጋር ለማስማማት እንዲሻሻል ተደርጓል።

የተሻሻለው የ1948ቱ ሕገ መንግሥት በይዘቱ የሕዝቡን የፖለቲካ ተሳትፎ በከፊል የሚያሰፋና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (የታችኛው ምክር ቤት) አባላት በሕዝብ ቀጥተኛ ድምፅ እንዲመረጡ የሚፈቅድ ቢሆንም፣ የንጉሡን ፍጹምና የማይደፈር ሥልጣን እንደጠበቀ የቆየ ነበር። ይህ የሥልጣን አለመመጣጠንና በመሬት ይዞታ ላይ የነበረው ኋላቀር የፊውዳል ሥርዓት፣ በ1960ዎቹ መገባደጃ ላይ ለተቀሰቀሰው ሕዝባዊ አመፅና ለንጉሣዊው አገዛዝ መፈራረስ መሠረታዊ ምክንያት ሆኗል።

የ1966ቱ (1974 እ.ኤ.አ.) ረቂቅ ሕገ መንግሥት እና የከፍተኛው ጉባዔ አወቃቀር

በ1966 ዓ.ም. የነበረው የኢትዮጵያ ካቢኔ በአገሪቱ ከተቀሰቀሰው ሰፊ ሕዝባዊ አመፅ፣ የሠራተኞችና የታክሲ ነጂዎች የሥራ ማቆም አድማ፣ እንዲሁም የወሎ ረሃብን ተከትሎ የመጣውን ውጥረት ለማርገብ ከፍተኛ ጥረት አድርጓል። በዚህም መሠረት በንጉሡ ትእዛዝ 30 አባላት ያሉት የከፍተኛው ሕገ መንግሥት ጉባዔ (የሕገ መንግሥት አርቃቂ ኮሚሽን) ተቋቁሞ አዲስ ሕገ መንግሥት ማርቀቅ ጀመረ። ኮሚሽኑ አገሪቱን ወደ ሰላማዊ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት ለማሸጋገር የሚያስችል ረቂቅ በስድስት ወራት ጊዜ ውስጥ አዘጋጅቶ በሐምሌ 30 ቀን 1966 ዓ.ም. ለጠቅላይ ሚኒስትር ልጅ ሚካኤል እምሩ አቅርቧል።

ይህንን የታሪክ ምዕራፍ የሚያሳይና በወቅቱ ረቂቁ ለጠቅላይ ሚኒስትር ሚካኤል እምሩ ሲረከብ የተቀረጸው አጭር ፊልም በአሁኑ ወቅት ያለድምፅ ተቀምጦ የሚገኝ ታሪካዊ ቅርስ ነው። ይህ ቪዲዮ የሲቪል አስተዳደሩ አገሪቱን ከግጭትና ከጦርነት አዙሪት ለማዳን ያደረገውን የመጨረሻ ሰላማዊ ሙከራ በምስል የሚያሳይ ሰነድ ተደርጎ ይወሰዳል።

በወቅቱ የተቋቋመውና ይህንን ረቂቅ ያዘጋጀው የከፍተኛው ሕገ መንግሥት ጉባዔ አባላት ስብጥር በጊዜው የነበሩ የታሪክ ምሁራንን፣ የሕግ ባለሙያዎችን፣ የቀድሞ ዲፕሎማቶችን፣ እንዲሁም የተለያዩ የእምነት መሪዎችን ያካተተ ነበር። የጉባዔው አባላት ዝርዝር እና መዋቅራዊ ድርሻቸው በሚከተለው ሰንጠረዥ ቀርቧል፦

ተ.ቁ.

የጉባዔው አባል ስም

በጉባዔው ውስጥ የነበራቸው መዋቅራዊ ድርሻና ማዕረግ

1 አቶ ተክለ ጻድቅ መኩሪያ

ሊቀ መንበር (ታዋቂ የታሪክ ምሁርና የቀድሞ ዲፕሎማት)

2 አቶ አማኑኤል ዓምደ ሚካኤል

ምክትል ሊቀ መንበር

3 ዶ/ር አብረሃም ደመወዝ

አባልና ሪፖርተር

4 አቶ ወርቁ ተፈራ

አባልና ሪፖርተር

5 አቶ ነጋሽ ገብረ ማርያም

አባልና ቃል አቀባይ

6 አቶ ይልማ ደሬሳ

አባል (የቀድሞ የገንዘብ ሚኒስትር)

7 አቶ አበበ ረታ

አባል

8 ቢትወደድ አስፍሐ ወልደ ሚካኤል

አባል (ከኤርትራ ጋር የነበረውን ግንኙነት የመሩ ታዋቂ ፖለቲከኛ)

9 አቶ ሐዲስ ዓለማየሁ

አባል (ታዋቂ ደራሲና የቀድሞ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር)

10 ደጃዝማች ግርማቸው ተክለሐዋሪያት

አባል (የቀድሞ ሚኒስትርና የአማርኛ ሥነ ጽሑፍ ምሁር)

11 ብላታ ትርፌ ሹምዬ

አባል

12 አፈ ንጉሥ ቅጣው ይታጠቁ

አባል (ከፍተኛ የፍትሕ አካል መሪ)

13 ብላታ ማትያስ ኀለተወርቅ

አባል

14 አፈ ንጉሥ ታደሰ መንገሻ

አባል

15 አቶ ጎይቶም ጴጥሮስ

አባል

16 ወይዘሪት ዮዲት እምሩ

አባል (ታዋቂ ሴት ዲፕሎማትና የጠቅላይ ሚኒስትሩ እህት)

17 አቶ አሰፋ ሊበን

አባል

18 ዶ/ር አክሊሉ ሀብቴ

አባል (የቀድሞ የኃይለ ሥላሴ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዚዳንት)

19 ቀኛዝማች አብዱልአዚዝ ሼኽ ሙሐመድ

አባል (የእስልምና እምነት ተወካይ)

20 አቶ ተፈራ ደገፌ

አባል (ታዋቂ የባንክ ባለሙያና የኢኮኖሚ ምሁር)

21 መላከ ሰላም ተከስተ ብርሃን

አባል (የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ተወካይ)

22 ሐጂ መሐመድ ሳኒ

አባል (የእስልምና እምነት ተወካይና ታዋቂ ዓሊም)

23 ሐጂ ዩሱፍ አብዱራህማን

አባል (የእስልምና እምነት ተወካይ)

24 ፊታውራሪ ሐዳድ ካራር

አባል

25 ፊታውራሪ ገብረ ሕይወት ወልደ ሐዋርያት

አባል

26 አቶ ብርሃኑ ዋቆያ

አባል

27 አቶ ፍሥሐ ባየህ

አባል

28 አቶ ፍሥሐ ጽዮን ተክኤ

አባል

29 ዶ/ር ኃይሌ ወልደ ሚካኤል

አባል (የማኅበራዊ ሳይንስ ምሁርና የቀድሞ ሚኒስትር)

30 ሻለቃ ወንድአየን ምሕረቱ

አባል (የጦር ሠራዊት ተወካይ)

የ1966ቱ ረቂቅ ሕገ መንግሥት መዋቅራዊ ይዘትና ሥር ነቀል ለውጦች

ይህ ረቂቅ ሕገ መንግሥት ቢጸድቅና ተግባራዊ ቢሆን ኖሮ በኢትዮጵያ ዘመናዊ የመንግሥት አወቃቀር ላይ መሠረታዊና ተራማጅ ለውጦችን ያስከትል የነበረ ሰነድ ነበር። የረቂቁ ቁልፍ ይዘቶችና የተደረጉት መዋቅራዊ ሽግግሮች በሚከተሉት መሠረታዊ ምሰሶዎች ላይ የተመሠረቱ ነበሩ፦

የሥልጣን ክፍፍል እና የንጉሡ ሚና

ሕገ መንግሥቱ አገሪቱን ወደ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት የሚያሸጋግር ድንጋጌ የነበረው ሲሆን፣ ንጉሡ የአገር መሪና የብሔራዊ አንድነት ምልክት ብቻ ሆኖ እንዲቀጥል ወስኗል። የንጉሡ አካል ቅዱስና ክብሩ የማይደፈር ቢሆንም፣ የፖለቲካና የአስፈጻሚነት ሥልጣኑ ሙሉ በሙሉ በሕዝብ ለሚመረጠውና በፓርላማ ለሚሾመው ጠቅላይ ሚኒስትር እንዲተላለፍ ተደርጓል። ይህ ደግሞ በ1931 እና በ1955 ሕገ መንግሥታት ከነበረው የንጉሡ ፍጹም አምባገነናዊ ሥልጣን ጋር ሲነጻጸር ትልቅ መዋቅራዊ መሻሻል ነበር።

የመሬት ይዞታ ማሻሻያ እና ማኅበራዊ ፍትሕ

ረቂቁ «መሬት ላራሹ» የሚለውን የዘመኑን መሠረታዊ ሕዝባዊ ጥያቄ ለመመለስ ከፍተኛ ጥረት አድርጓል። በዚህም መሠረት መሬት በሙሉ የኢትዮጵያ ሕዝብ የጋራ ሀብትና ነጻ ሸቀጥ እንዲሆን የተደነገገ ሲሆን፣ መንግሥት እንደየአካባቢው ነባራዊ ሁኔታ የግልና የጋራ መሬት ይዞታዎችን ከፍተኛና ዝቅተኛ መጠን በሕግ እንዲወስን ሥልጣን ተሰጥቶታል። ይህም በወቅቱ የነበረውንና በከፍተኛ ባላባቶችና መኳንንት እጅ ተይዞ የነበረውን የመሬት ሞኖፖሊ ለመስበር ያለመ ነበር።

የሃይማኖትና የመንግሥት መለያየት (Secularism)

በቀድሞዎቹ ሕገ መንግሥታት ውስጥ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት የመንግሥት ሃይማኖት ሆኖ በግልጽ ይቀመጥ የነበረ ሲሆን፣ የ1966ቱ ረቂቅ ግን ይህንን ቁርኝት በማላላት የመንግሥትን ዓለማዊነት (secularism) መሠረት የጣለ ሰነድ ነበር። ምንም እንኳ ንጉሡ የኦርቶዶክስ እምነት ተከታይ መሆን እንዳለበት ቢደነግግም፣ የመንግሥት መዋቅር ግን ከሃይማኖት ተቋማት ተፅዕኖ ነጻ እንዲሆንና የሁሉም እምነቶች እኩልነት እንዲከበር የሚያስችል ድንጋጌ አካቶ ነበር =።

የባለሥልጣናት ተጠያቂነትና የሀብት ምዝገባ

ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናትና የሲቪል ሰርቫንቶች ከጥቅም ግጭት (conflict of interest) ነጻ እንዲሆኑ፣ ሌላ ተጨማሪ ተከፋይ ሥራ እንዳይሠሩና በንግድ ሥራ ላይ እንዳይሳተፉ የሚከለክል ድንጋጌ ተካቶ ነበር። በተጨማሪም ባለሥልጣናት የያዙትን የሀብት መጠን በይፋ እንዲያስመዘግቡ የሚያስገድድ ዘመናዊ የሙስና መከላከያ መዋቅር ተዘርግቶ ነበር።

የሽግግሩ መክሸፍ መሠረታዊ ምክንያቶች

ይህ እጅግ ተራማጅ የነበረው ረቂቅ ሕገ መንግሥት በፓርላማ ቀርቦ ሳይጸድቅና በተግባር ሳይተረጎም የመክሸፉ ታሪካዊ ምክንያቶች በርካታ መዋቅራዊ ድክመቶችን ያሳያሉ፦

የሕዝባዊ ተሳትፎና የሕዝበ ውሳኔ ክፍተት፦ የጉባዔው አባላት በወቅቱ የነበረውን የታሪክ ውጥረት ከግምት ውስጥ በማስገባት ረቂቁን በፍጥነት ቢያዘጋጁትም፣ ሰነዱ ከመጽደቁ በፊት ለሰፊው የኢትዮጵያ ሕዝብ ቀርቦ እንዲወያይበትና በሕዝበ ውሳኔ (referendum) እንዲጸድቅ የሚያስችል ምቹ የፖለቲካ ምኅዳር አልተፈጠረም ነበር። ይህ ደግሞ ሰነዱ የሕዝብ ባለቤትነት እንዳይኖረው አድርጓል።

የታጠቁ ኃይሎች (የደርግ) መነሳት፦ በወቅቱ የነበረው የሲቪል ካቢኔ በፖለቲካዊ ድክመትና በአገሪቱ የኢኮኖሚ ቀውስ መፈራረቅ ሳቢያ በታጠቁ የጦር ኃይሎች መዋቅር በቀላሉ ተገፍቷል። ደርግ የሕዝቡን አብዮታዊ ስሜትና እንደ «መሬት ላራሹ» ያሉ መፈክሮችን በፍጥነት በመቀማት የራሱን ወታደራዊ አገዛዝ ለማንገሥ ተጠቅሞበታል።

የተቃዋሚ ኃይሎች መበታተንና አለመቻቻል፦ በወቅቱ የነበሩት ተራማጅ የፖለቲካ ድርጅቶችና የልሂቃን ስብስቦች እርስ በርሳቸው መቻቻል ባለመቻላቸውና የጋራ መግባባት ላይ መድረስ ባለመቻላቸው፣ ወታደራዊው ኃይል በመካከላቸው የነበረውን ልዩነት ተጠቅሞ ሁሉንም እንዲያጠፋቸው ዕድል ሰጥቶታል።

የ2018ቱ (2026 እ.ኤ.አ.) አገራዊ ምክክር መዋቅርና ወቅታዊ ውጥረቶች

በአምሳ ዓመት ልዩነት የተጀመረው የዘመኑ የኢትዮጵያ አገራዊ ምክክር፣ አገሪቱ ካጋጠማት መዋቅራዊ የፖለቲካ ቀውስና ከቀጠሉት የትጥቅ ግጭቶች ለመውጣት ያዘጋጀችው ሌላ ታሪካዊ መድረክ ነው። በሐምሌ 8 ቀን 2018 ዓ.ም. የተጀመረው ይህ መድረክ ከ4,000 በላይ ተወካዮችን በማሳተፍ ለአንድ ወር የሚቆይ ውይይት የጀመረ ቢሆንም፣ ከጅምሩ ታላላቅ የፖለቲካና የመዋቅር ፈተናዎች ገጥመውታል።

በወቅቱ የተነሱት ዋና ዋና መዋቅራዊ ውጥረቶችና ከተለያዩ የፖለቲካ ኃይሎች የቀረቡት ትችቶች በሚከተለው ሰንጠረዥ ተጠቃለዋል፦

የተቃዋሚ ኃይል / ሲቪል ማኅበር

የቀረበው መሠረታዊ ትችት እና የፖለቲካ አቋም

የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ (ኢሕአፓ)

ሂደቱ እውነተኛ አገራዊ መግባባት ለመፍጠር የሚያስፈልጉ ቅድመ ሁኔታዎች (የፖለቲካ እስረኞች መፈታት፣ የትጥቅ ግጭቶች መቆም፣ የሀሳብ ነጻነት መከበር) የሉትም በማለት ሙሉ በሙሉ ውድቅ አድርጎታል። «ቀውሱን የፈጠረው ገዥው የብልጽግና ፓርቲ መፍትሔ ሊሆን አይችልም» ሲል ይከሳል።

የኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ)

የፓርቲው ሊቀመንበር ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና «ሂደቱ ገና ሳይጀመር የሞተ ነው» በማለት፣ አሁን ባለው አካሄድ ዘላቂ ሰላምና ዴሞክራሲያዊ አስተዳደርን በፍጹም ሊያመጣ እንደማይችል ገልጸዋል።

የአምስት የሶማሌ ክልል የፖለቲካ ፓርቲዎች ስብስብ

ውሳኔዎች በ70 በመቶ የአብላጫ ድምፅ መጽደቅ አለባቸው የሚለው የኮሚሽኑ መመሪያ አናሳ ድምፅና ውክልና ያላቸውን ብሔረሰቦች መብት የሚጋፋና በሌሎች ድምፅ ብልጫ ሁልጊዜ እንዲሸነፉ የሚያደርግ መሆኑን ገልጸዋል። እንደ ፌደራል ሥርዓትና የክልል ወሰን ያሉ ሕገ መንግሥታዊ ጉዳዮች በድምፅ ብልጫ ሳይሆን በሰፊ ስምምነት (consensus) መወሰን አለባቸው ሲሉ ተቃውመዋል።

የመብቶችና ዲሞክራሲ ዕድገት ማዕከል (CARD)

የምክክር ኮሚሽኑ «የአካታችነት እና የግልጸኝነት ክፍተቶች» አሉበት በማለት፣ ሂደቱ ይበልጥ አካታችና ግልጽ እንዲሆን ለመጠየቅ ሰፊ የፊርማ ማሰባሰብ ዘመቻ ጀምሯል።

የትግራይ ጊዜያዊ አስተዳደር (ህወሓት)

አዲሱ የትግራይ ክልላዊ መንግሥት በአገራዊ የምክክር መድረኩ ላይ እንደማይሳተፍና ሂደቱን ሙሉ በሙሉ ውድቅ እንደሚያደርግ በይፋ አስታውቋል።

ሁለተኛና ሦስተኛ ደረጃ መዋቅራዊ ትንታኔ፡ የታሪክ ትይዩዎች ትምህርት

በ1966ቱ የረቂቅ ሕገ መንግሥት ሂደት እና በ2018ቱ አገራዊ ምክክር መካከል ያለውን ግንኙነት በጥልቀት ስንመለከት፣ የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት አሁንም ከተመሳሳይ መዋቅራዊ አዙሪት መውጣት አለመቻሉን እንረዳለን።

የልሂቃን የላይኛው መዋቅር ውይይት እና የሕዝብ ባለቤትነት ጥያቄ

በ1966 ዓ.ም. የተቋቋመው ከፍተኛ የሕገ መንግሥት ጉባዔ በአገሪቱ ታዋቂ የሆኑ ልሂቃንን ያሰባሰበ ቢሆንም፣ ሰፊውን የሕብረተሰብ ክፍልና በተለይም በአብዮታዊ ማዕበሉ ውስጥ የነበሩትን ወጣቶችና የታጠቁ ኃይሎችን በቀጥታ ማሳተፍ አልቻለም ነበር። ዛሬም በ2018 ዓ.ም. እየተካሄደ ያለው ምክክር በከተሞችና ደጋፊዎች መካከል የተገደበ የመሆን አደጋ ተደቅኖበታል። በትግራይ፣ በአማራና በኦሮሚያ ክልሎች ባሉ የትጥቅ ግጭቶች ሳቢያ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዜጎች ከውይይቱ ውጪ መሆናቸው፣ አሁንም የሚደረሰው ማንኛውም ስምምነት የታችኛው መዋቅር ባለቤትነት እንዳይኖረው ያደርገዋል።

የታጠቁ ኃይሎች የቪቶ (Veto) ሥልጣን

በ1966 ዓ.ም. የሲቪል ካቢኔው እጅግ ተራማጅ የሕግ ረቂቅ ቢያዘጋጅም፣ በጦር ሜዳ ላይ ለነበረውና የታጠቀ ኃይል ለነበረው ደርግ ምንም ዓይነት ግምት አልሰጠም ነበር። በመጨረሻም የጦር መሣሪያ የነበረው ኃይል የሃሳብ የበላይነት የነበረውን የሲቪል መዋቅር በቀላሉ ዋጠው። ዛሬም በአገሪቱ ውስጥ በርካታ የታጠቁ ኃይሎች በጦር ሜዳ ላይ እያሉ፣ እነዚህን ኃይሎች ሳያካትትና ግጭቶችን ሳያስቆም የሚደረግ ማንኛውም አገራዊ ምክክር በተግባር መሬት ላይ መተርጎም የማይችልና በታጠቁ ኃይሎች በቀላሉ ሊፈርስ የሚችል የታሪክ ዕድል ነው።

የአብላጫ ድምፅ አሰጣጥ እና የብዝኃ-ብሔር ውጥረት

የሶማሌ ክልል የፖለቲካ ፓርቲዎች ያነሱት የ70 በመቶ ድምፅ አሰጣጥ ትችት በብዝኃ-ብሔር አገሮች ውስጥ እጅግ ወሳኝ መዋቅራዊ ጥያቄ ነው። መሠረታዊ የሆኑ የፌደራል ሥርዓትና የክልል ወሰን ጥያቄዎች በድምፅ ብልጫ የሚወሰኑ ከሆነ፣ ቁጥራቸው አነስተኛ የሆኑ ብሔረሰቦች ሁልጊዜ በድምፅ ብልጫ እየተሸነፉ እንዲወጡ ያደርጋል። ይህ ደግሞ አገራዊ ምክክሩ ሰላም ከመፍጠር ይልቅ አዳዲስ የቂምና የግጭት መንስኤዎችን እንዲያመርት መንገድ ሊከፍት ይችላል።

ማጠቃለያ እና ምክረ ሐሳቦች

የ1966ቱ የረቂቅ ሕገ መንግሥት ሂደት በወታደራዊ ኃይል መክሸፉ፣ ለዛሬው የኢትዮጵያ አገራዊ ምክክር ትልቅ የታሪክ ትምህርት ነው። ማንኛውም አገራዊ ስምምነትና ሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ዘላቂ ሰላም ሊያመጣ የሚችለው በጠረጴዛ ዙሪያ ባሉ ልሂቃን ድምፅ ብቻ ሳይሆን፣ መሬት ላይ ያሉትን የታጠቁ ኃይሎችና የተገለሉ የሕብረተሰብ ክፍሎችን ማካተት ሲችል ብቻ ነው።

የአሁኑ አገራዊ ምክክር ውጤታማ እንዲሆንና የ1966ቱ ዓይነት ታሪካዊ ክሽፈት እንዳይደገም የሚከተሉት እርምጃዎች በአስቸኳይ መወሰድ አለባቸው፦

የተኩስ አቁም ስምምነት መድረስ፦ በየክልሎቹ የሚገኙ የታጠቁ ኃይሎች በአስቸኳይ ውጊያዎችን አቁመው የምክክሩ አካል እንዲሆኑ የሚጋብዝ ግልጽ የሰላም መንገድ መዘርጋት አለበት።

የውሳኔ አሰጣጥ መመሪያውን ማሻሻል፦ የኮሚሽኑ የ70 በመቶ የአብላጫ ድምፅ መመሪያ ተሻሽሎ፣ መሠረታዊ በሆኑ ሕገ መንግሥታዊና የፌደራል መዋቅር ጉዳዮች ላይ ፍጹም የሆነ የጋራ ስምምነት (consensus) እንደ ዋና መሣሪያ ጥቅም ላይ መዋል አለበት።

የፖለቲካ ምኅዳሩን ማቃለል፦ የታሰሩ የፖለቲካ መሪዎችን በመፍታትና የሲቪል ማኅበራትን ተሳትፎ በማሳደግ፣ የሂደቱን አካታችነትና ተአማኒነት ማሳደግ ያስፈልጋል።

 

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ውይይት ተከታይ ሥነ-ሥርዓቶች እና የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሂደቶች ዝርዝር ትንተናየሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ጉባኤ ማጠቃለያ እና የሪፖርት አቀራረብ ሥነ-ሥርዓት

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ውይይት ተከታይ ሥነ-ሥርዓቶች እና የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሂደቶች ዝርዝር ትንተና

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ጉባኤ ማጠቃለያ እና የሪፖርት አቀራረብ ሥነ-ሥርዓት

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) በአዋጅ ቁጥር 1265/2014 (በአውሮፓውያን አቆጣጠር 1265/2021) መሠረት የተቋቋመው በአገሪቱ ውስጥ ያሉ መሠረታዊ ፖለቲካዊና ማኅበራዊ ቅራኔዎችን በውይይት ለመፍታትና ብሔራዊ መግባባትን ለመፍጠር ነው። ኮሚሽኑ በተለያዩ ወረዳዎችና ክልሎች ባካሄደው የአጀንዳ ማሰባሰብ ሂደት ካጠናቀቀ በኋላ ወደ መጨረሻው የብሔራዊ ምክክር ጉባኤ ምዕራፍ ተሸጋግሯል። ይህ ብሔራዊ የምክክር ጉባኤ የመጨረሻ ውይይቱንና ድርድሩን ካጠናቀቀ በኋላ የሚከተሉት ሕጋዊ፣ አስተዳደራዊና ሥነ-ሥርዓታዊ ተግባራት በኮሚሽኑ ማቋቋሚያ አዋጅ ላይ በግልጽ ተደንግገዋል። እነዚህ ተከታይ ሥነ-ሥርዓቶች የምክክሩን ውጤቶች ተቋማዊ መሠረት በማስያዝ ወደ ተግባር ለመለወጥ የሚያገለግሉ ዋና ዋና መንገዶች ናቸው።

በዚህም መሠረት ከዕርቀ-ሰላምና ከመጨረሻው የውይይት ጉባኤ ማጠቃለያ በኋላ ኮሚሽኑ የሚከተሉትን ተከታታይ ሕጋዊ ሂደቶች የማከናወን ኃላፊነት አለበት፦

• የመጨረሻ ሪፖርትና ምክረ-ሐሳብ ማዘጋጀት፦ ኮሚሽኑ የምክክር ጉባኤውን አጀንዳዎች፣ የውይይቱን ሂደት፣ በስምምነት የተደረሱ ውሳኔዎችንና የተገኙ ምክረ-ሐሳቦችን በጥልቀት በመተንተን ዝርዝር ሰነድ ያዘጋጃል። ይህ ሰነድ ምክረ-ሐሳቦቹ በተግባር ላይ ሊውሉ የሚችሉበትን ስትራቴጂና ዝርዝር ፍኖተ-ካርታ ማካተት ይኖርበታል።

• ሪፖርቱን ለሚመለከታቸው አካላት ማቅረብ፦ በአዋጁ አንቀጽ 10 ንዑስ አንቀጽ 10 መሠረት ኮሚሽኑ ያዘጋጀውን ዝርዝር ሰነድ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ ለአስፈጻሚው የመንግሥት አካል (ለጠቅላይ ሚኒስትሩና ለሚኒስትሮች ምክር ቤት) እና ለሌሎች ለሚመለከታቸው የመንግሥት ተቋማት ያቀርባል።

• ሪፖርቱን ለሕዝብ ይፋ ማድረግ፦ የምክክር ሂደቱ ሙሉ በሙሉ ግልጽነትና ተዓማኒነት እንዲኖረው ለማድረግ ኮሚሽኑ የተዘጋጀውን የመጨረሻ ሰነድ ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ በይፋ ያሰራጫል።

• የሰነዶችና የታሪክ ጥበቃ ማረጋገጥ፦ ኮሚሽኑ በሥራ ዘመኑ ያዘጋጃቸውን ሰነዶች፣ ዝርዝር ቃለ-ጉባዔዎች፣ የድምፅና የምስል ቅጂዎችን በጥንቃቄ አደራጅቶ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጽሕፈት ቤት እና ለኢትዮጵያ ቤተ-መዛግብትና ቤተ-መጻሕፍት አገልግሎት (ብሔራዊ መዝገብ ቤት) የማስረከብ ሕጋዊ ግዴታ አለበት።

ከዚህ በተጨማሪ፣ ኮሚሽኑ መንግሥት ከአገራዊ ውይይቶቹ የተገኙ ምክረ-ሐሳቦችን በተግባር ላይ ማዋል እንዲችል ግልጽና ተጨባጭ ዕቅድ እንዲያዘጋጅ አስፈላጊውን የሙያና የቴክኒክ እገዛ ያደርጋል። የምክረ-ሐሳቦቹን አፈጻጸም በየደረጃው ለመከታተል የሚያስችል የቁጥጥር ሥርዓት የመዘርጋት ኃላፊነትም የኮሚሽኑ የሥራ ድርሻ ነው።

ከምክረ-ሐሳብ ወደ ሕገ-መንግሥታዊ ማሻሻያ፡ የአንቀጽ 104 እና 105 ትስስር

በሀገራዊ ምክክሩ ወቅት ከሚነሱትና ከፍተኛ ክርክር ከሚደረግባት ዋነኛ አጀንዳዎች መካከል የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ጥያቄ አንዱ ነው። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (ኢፌዴሪ) የ1995 (የ1987 ዓ.ም.) ሕገ-መንግሥት ሆን ተብሎ በጥብቅና አስቸጋሪ በሆነ ሥነ-ሥርዓት እንዲሻሻል ተደርጎ የተዘጋጀ ሰነድ ነው። በመሆኑም ከሀገራዊ ምክክሩ የሚወጡ የምክረ-ሐሳብ ውጤቶች በራሳቸው በቀጥታ ሕገ-መንግሥቱን ማሻሻል አይችሉም። ይልቁንም፣ የምክክር ጉባኤው ምክረ-ሐሳቦች ሕገ-መንግሥታዊ ማሻሻያን የሚጠይቁ ከሆኑ፣ ሂደቱ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 104 እና 105 ላይ የተደነገጉትን ጥብቅ የሕግ መሥፈርቶች ተከትሎ መፈጸም አለበት።

በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 104 መሠረት፣ የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሐሳብን በይፋ ማመንጨትና ማቅረብ የሚችሉት ሦስት ሕጋዊ አካላት ብቻ ናቸው፦

1. የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) አብላጫ ድምፅ ሲደግፈው፣ ወይም

2. የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) አብላጫ ድምፅ ሲደግፈው፣ ወይም

3. ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች መካከል አንድ ሦስተኛው (1/3) የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ ሲደግፉት ነው።

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽኑ የመጨረሻ ምክረ-ሐሳቡን ካቀረበ በኋላ፣ ከላይ የተጠቀሱት ሕገ-መንግሥታዊ አካላት የምክክር ኮሚሽኑን ውጤቶች ተቀብለው በራሳቸው ስም የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሐሳብ ማመንጨት ይኖርባቸዋል። የማሻሻያ ሐሳቡ በአንቀጽ 104 መሠረት ከቀረበ በኋላ፣ ለውይይትና ለውሳኔ ለመላው ሕዝብና የሕገ-መንግሥቱ መሻሻል ለሚመለከታቸው የኅብረተሰብ ክፍሎች ይቀርባል።

በመቀጠልም ማሻሻያውን በሕግ ለማጽደቅ የሚከተለው ሂደት የሚወሰነው በሚሻሻለው የሕገ-መንግሥቱ ክፍል ላይ ነው። ሕገ-መንግሥቱ ማሻሻያዎችን በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፍላቸዋል፦

የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሥነ-ሥርዓቶች ንፅፅራዊ መዋቅር

በሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ 11 ሥር በአንቀጽ 104 እና 105 የተደነገጉትን የማሻሻያ ሂደቶች በቀላሉ ለመረዳት የሚከተለው ሰንጠረዥ ዝርዝር ንፅፅር ያቀርባል፦

የሕገ-መንግሥቱ ክፍል	የሚመለከታቸው ድንጋጌዎች	የማሻሻያ ሐሳብ ማመንጨት (አንቀጽ 104)	የፌዴራል ተቋማት ማጽደቂያ ድንጋጌ (አንቀጽ 105)	የክልል ምክር ቤቶች ማጽደቂያ ድንጋጌ (አንቀጽ 105)	የሕዝበ ውሳኔ (Referendum) አስፈላጊነት
፩. መሠረታዊ ድንጋጌዎች (Fundamental Provisions)	- ምዕራፍ አንድ (ጠቅላላ ድንጋጌዎች) - ምዕራፍ ሦስት (መሠረታዊ መብቶችና ነጻነቶች) - አንቀጽ 104 (ማሻሻያ ማመንጨት) - አንቀጽ 105 (የማሻሻያ ሥነ-ሥርዓት)	- የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - የፌዴሬሽን ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - 1/3 የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ	- የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) ድምፅ፣ እና - የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) ድምፅ ሲያጸድቁት	ሁሉም (100%) የክልል ምክር ቤቶች የቀረበውን ማሻሻያ በድምፅ ብልጫ ሲያጸድቁት ብቻ	አያስፈልግም (ሂደቱ በፌዴራልና በክልል ምክር ቤቶች ብቻ ይወሰናል)
፪. ሌሎች የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች (Other Provisions)	ከላይ ከተጠቀሱት መሠረታዊ ድንጋጌዎች ውጭ ያሉ ማናቸውም የሕገ-መንግሥቱ ክፍሎች	- የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - የፌዴሬሽን ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - 1/3 የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ	የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና የፌዴሬሽን ምክር ቤት በጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ (2/3) ድምፅ ሲያጸድቁት	ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች መካከል ሁለት ሦስተኛው (2/3) የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ ሲያጸድቁት	አያስፈልግም (በሕገ-መንግሥቱ ውስጥ የሕዝበ ውሳኔ ግዴታ አልተቀመጠም)

ይህ ንፅፅር እንደሚያሳየው፣ የአገሪቱ መሠረታዊ ድንጋጌዎች (በተለይም በምዕራፍ ሦስት የተዘረዘሩት ሰብዓዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች) ላይ ማሻሻያ ለማድረግ የሁሉም ክልሎች ፍጹም ስምምነት (consensus) የግድ አስፈላጊ ነው። ይህም በክልሎችና በፌዴራል መንግሥቱ መካከል ያለውን የሥልጣን ሚዛን ለመጠበቅ ታስቦ የተደነገገ ጥብቅ መከላከያ ሥርዓት ነው።

የሰነዶች ጥበቃ፣ የአፈጻጸም ክትትል እና የተቋማት ኃላፊነት

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽኑ የመጨረሻ ድርድሮችንና ውይይቶችን አጠናቆ ምክረ-ሐሳቡን ካቀረበ በኋላ፣ የአፈጻጸምና የሰነዶች ጥበቃ ሂደቱ በሚከተሉት ተቋማዊ አሠራሮች ውስጥ ያልፋል፦

• የመንግሥትና የአስፈጻሚው አካል ኃላፊነት፦ ምክረ-ሐሳቡ በይፋ ከቀረበ በኋላ፣ አስፈጻሚው የመንግሥት አካል ከኮሚሽኑ በሚያገኘው ድጋፍ መሠረት ተጨባጭና ግልጽ የሆነ ብሔራዊ የትግበራ ዕቅድ ያዘጋጃል። መንግሥት የምክክሩን ውጤቶች በፖሊሲና በሕግ ደረጃ ተግባራዊ የማድረግ ከፍተኛ የፖለቲካ ግዴታ አለበት።

• የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ክትትል፦ ኮሚሽኑ ተጠሪነቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በመሆኑ፣ ምክር ቤቱ የምክረ-ሐሳቦቹን አፈጻጸም በቅርብ የመከታተልና የመቆጣጠር ሥልጣን አለው። ኮሚሽኑም የአፈጻጸም ክትትል ሥርዓቱን በመዘርጋት ሪፖርቶችን ለምክር ቤቱ ያቀርባል።

• የሰነዶችና የታሪክ ጥበቃ ሥርዓት፦ በአገራዊ ምክክሩ ወቅት የተዘጋጁ ማናቸውም ሰነዶች፣ የተመዘገቡ ቃለ-ጉባዔዎችና ተዛማጅ የታሪክ መዛግብት በሕግ ተደራጅተው ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጽሕፈት ቤትና ለኢትዮጵያ ቤተ-መዛግብትና ቤተ-መጻሕፍት አገልግሎት (ብሔራዊ መዝገብ ቤት) ይተላለፋሉ። ይህ አሠራር ለወደፊቱ ብሔራዊ የምርምርና የታሪክ ማጣቀሻነት የሚያገለግል ትልቅ ብሔራዊ ሀብት ይፈጥራል።

ይህ የተቋማት የሥራ ድርሻና ትስስር፣ ብሔራዊ ምክክሩ በውይይት ብቻ ታጥሮ እንዳይቀርና በተግባር አገሪቱን ወደ ዲሞክራሲያዊ ሥርዓት ሽግግር ለመምራት የሚያስችል መዋቅራዊ ዋስትና ለመስጠት የተነደፈ ነው።

የፖለቲካዊና ተቋማዊ ተግዳሮቶች ትንተና እና የወደፊት ተስፋዎች

ምንም እንኳን የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን በአዋጅና በሕግ የተደነገጉ ግልጽ የአሠራር ሥርዓቶችና ተከታይ ሂደቶች ቢኖሩትም፣ በተግባር ግን ሂደቱ በርካታ መዋቅራዊና ፖለቲካዊ ፈተናዎችን እንደሚጋፈጠው የዘርፉ ተንታኞች በጥልቀት ያሳስባሉ። በአማራ፣ በኦሮሚያና በትግራይ ክልሎች የሚስተዋሉት ቀጣይነት ያላቸው የታጠቁ ግጭቶች እንዲሁም አንዳንድ ተቃዋሚ ኃይሎች በሂደቱ ላይ ያላቸው እምነት ማጣትና አለመሳተፍ፣ የምክክሩን የመጨረሻ ምክረ-ሐሳቦች ሕጋዊ ቅቡልነትና አገራዊ ተፈጻሚነት በእጅጉ ሊገታው ይችላል። በተጨማሪም በልሂቃን መካከል ያለው ሥር የሰደደ አለመተማመንና ፖለቲካዊ መከፋፈል በምክክር ሂደቱ ማጠቃለያ ላይ የሚደረሱ ስምምነቶችን ለመተግበር እንቅፋት ሊሆን ይችላል።

ከዚህ አኳያ፣ ብሔራዊ ምክክሩ ወደ ስኬታማ ፍጻሜ እንዲያመራና ከመጨረሻው ውይይት በኋላ ያሉት ሥነ-ሥርዓቶች በአግባቡ እንዲተገበሩ የሚከተሉት ስልታዊ እርምጃዎች መወሰድ ይኖርባቸዋል፦

• ሁለት መሥመር ያለው የሰላምና የውይይት መዋቅር (Two-track peace architecture) መዘርጋት፦ በአንድ በኩል ከታጠቁ ኃይሎች ጋር በቀጥታ የሚደረግ የፖለቲካ ድርድርና የተኩስ አቁም ስምምነት መፍጠር፣ በሌላ በኩል ደግሞ ሕዝባዊና ሲቪክ የምክክር መድረኮችን ማስቀጠል አስፈላጊ ነው።

• የመንግሥት የፖለቲካ ቁርጠኝነት፦ መንግሥት በምክክር ሂደቱና በኮሚሽኑ የውሳኔ አሰጣጥ ላይ ምንም ዓይነት ጣልቃ ገብነት ሳያደርግ ነጻነቱን ማክበርና ከምክክሩ የሚወጡትን የፖሊሲና የሕግ ማሻሻያ ምክረ-ሐሳቦች ለመቀበልና ለመተግበር ዝግጁ መሆኑን በተግባር ማሳየት አለበት።

• ሕገ-መንግሥታዊ ሥነ-ሥርዓቶችን በጥንቃቄ መከተል፦ በምክክሩ የመጨረሻ ውይይት የሚደረሱ ስምምነቶች የሕገ-መንግሥት ማሻሻያን የሚጠይቁ ሲሆን፣ በአንቀጽ 104 እና 105 የተቀመጡትን እጅግ ጥብቅና ግልጽ የሆኑትን የፌዴራልና የክልል ምክር ቤቶች የአጸዳደቅ ሂደቶች በጥንቃቄ መከተልና ሕጋዊ ሒደቱን ማክበር ይገባል።

በአጠቃላይ፣ የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር የመጨረሻ ስኬት የሚለካው በተደረጉት ስብሰባዎችና ውይይቶች ብዛት ሳይሆን፣ የምክክሩ ማጠቃለያ ምክረ-ሐሳቦች በጥንቃቄ ተቋማዊ ሆነው፣ በሕገ-መንግሥታዊ ሥነ-ሥርዓቶች ውስጥ አልፈው፣ ወደ ተጨባጭ ሰላም፣ ዕርቅና ዲሞክራሲያዊ የሥርዓት ግንባታ መሸጋገር ሲችሉ ብቻ ነው።

 

የኢትዮጵያና ሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ መክሸፍ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና፡ ታሪካዊ ስህተትን የማስወገድ “በስውር የተገኘ በረከት”

የኢትዮጵያና ሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ መክሸፍ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና፡ ታሪካዊ ስህተትን የማስወገድ “በስውር የተገኘ በረከት”

የዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ መከራከሪያ መነሻ እና የታሪክ ዳራ

እ.ኤ.አ. ጁላይ 10 ቀን 2026 በወጣው ዘ ሶማሊ ዋየር (The Somali Wire) እትም ቁጥር 965 ላይ የታተመው የዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ መጣጥፍ በኢትዮጵያ እና በሶማሊላንድ መካከል ተፈርሞ በነበረው እና በአሁኑ ወቅት በክሽፈት ደረጃ ላይ በሚገኘው የመግባቢያ ሰነድ (MoU) ላይ ሰፊ ትንተና አቅርቧል ። ዶክተር አህመድ በሃርጌሳ የሚገኘው አባርሶ ቴክ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዝዳንት እና የተግባራዊ ምርምርና ስልጠና ተቋም (IPRT) ዋና ዳይሬክተር ሲሆኑ፣ ቀደም ሲል በጆንስ ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የህክምና ትምህርት ቤት ረዳት ፕሮፌሰር እና በፓሪስ ፓስተር ኢንስቲትዩት ተመራማሪ በመሆን ያገለገሉ ታዋቂ ምሁር ናቸው ። የእሳቸው ዋና መከራከሪያ ሃሳብ የዚህ መግባቢያ ሰነድ መስተጓጎል ኢትዮጵያ ታላቅ ታሪካዊ ምዕራፍ እንድታጣ ቢያደርጋትም፣ ለሶማሊላንድ ግን ታሪካዊ ስህተትን እንድታስወግድ የረዳ “በስውር የተገኘ ታላቅ በረከት” (Blessing in disguise) ሆኖላታል የሚል ነው [Image]።

ይህ “በስውር የተገኘ በረከት” የሚለው እሳቤ በሶማሊላንድ ፖለቲካዊ ታሪክ ውስጥ አዲስ አይደለም ። እ.ኤ.አ. በ2014 የሀገሪቱ የኃይል እና ማዕድን ሚኒስትር የነበሩት ሁሴን አብዲ ዱአሌህ፣ ሶማሊላንድ ዓለም አቀፍ እውቅና ባለማግኘቷ ምክንያት ቀጥተኛ የውጭ እርዳታ አለማግኘቷን እንደ ትልቅ በረከት ገልጸውት ነበር ። ይህም ሀገሪቱን ከውጭ ዕዳ ነጻ በማድረግ፣ በስደት በሚኖሩ ዜጎች የገንዘብ ዝውውር እና በራሷ የሀብት ምንጮች ላይ የተመሰረተ ጠንካራ እና ሉዓላዊ የራስ መተማመን ስነ-ልቦና ያላት ዴሞክራሲ እንድትገነባ ረድቷታል ። ዶክተር አህመድም በአሁኑ ወቅት የMoU ስምምነቱ መክሸፍ በተመሳሳይ መልኩ ሶማሊላንድን ከከፋ ስልታዊ አደጋ የታደገ ታሪካዊ ክስተት እንደሆነ ይከራከራሉ ።

የጥር 2024 ስምምነት እና የስልታዊ ቁማሩ ውስጣዊ ቅራኔዎች

ስምምነቱ በጥር 1 ቀን 2024 በሶማሊላንድ የቀድሞ ፕሬዝዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ እና በኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ መካከል ሲፈረም የቀጠናውን ጂኦፖለቲካ ሙሉ በሙሉ የሚቀይር ታሪካዊ ክስተት ተደርጎ ተወስዶ ነበር ። የዚህ ስምምነት ዋና ዓላማ ሶማሊላንድ ለኢትዮጵያ በባብ አል-ማንደብ ወሽመጥ ላይ ለ50 ዓመታት የሚቆይ የ20 ኪሎ ሜትር የባህር ዳርቻ ኪራይ ለጦር ሰፈር እንድትሰጥ እና በምላሹ ኢትዮጵያ ለሶማሊላንድ ሉዓላዊ እውቅና እንድትሰጥ ነበር ። ሆኖም ይህ ስምምነት ከመጀመሪያው ጀምሮ በበርካታ ውስጣዊ ቅራኔዎች የተሞላ ነበር ።

የመጀመሪያው ቅራኔ የስምምነቱ ህጋዊ መዋቅር ደካማነት ነው ። ስምምነቱ የተፈረመው እንደ አስገዳጅ ዓለም አቀፍ ውል ሳይሆን እንደ መግባቢያ ሰነድ (MoU) በመሆኑ እና ይዘቱም በሚስጥር መያዙ በሶማሊላንድ ህዝብ ዘንድ ከፍተኛ ጥርጣሬን ፈጥሮ ነበር ። ይህ ሚስጥራዊ አያያዝ ሶማሊላንድ በታሪክ ከምትታወቅበት ግልጽነት ባለው እና በጋራ ምክክር ላይ በተመሰረተ የዴሞክራሲ አካሄድ ጋር የሚቃረን ነበር ። በተጨማሪም የስምምነቱ የጊዜ ሰሌዳ ማለትም ኢትዮጵያ ወደቡን ከመረከቧ በፊት ወይስ በኋላ እውቅና ትሰጣለች የሚለው ጥያቄ ግልጽ ባለመሆኑ በሀርጌሳ እና አዲስ አበባ መካከል የፍላጎት መዛባት ፈጥሮ ነበር ።

ቀጠናዊ እና ዓለም አቀፋዊ ግብረመልሶች፡ የውክልና ጦርነት ስጋቶች

የMoU ስምምነቱ ይፋ መደረግ በቀጠናው ላይ ታይቶ የማይታወቅ የዲፕሎማሲ ቀውስ እና የጦርነት ስጋት አስከትሏል ። የሶማሊያ ፌደራል መንግስት ስምምነቱን ሉዓላዊነቱን የጣሰ ወረራ አድርጎ በመፈረጅ ሙሉ በሙሉ ውድቅ አደረገው ። ሞቃዲሾ ይህንን አጋጣሚ በመጠቀም ከቱርክ እና ግብፅ ጋር አዳዲስ ወታደራዊ ስምምነቶችን ፈጠረች ። በተለይም የግብፅ ጦር ኃይል በአዲሱ የአፍሪካ ህብረት የሶማሊያ ድጋፍ እና ማረጋጊያ ተልዕኮ (AUSSOM) ስር በሶማሊያ ምድር ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ እንዲሰማራ መፈቀዱ የቀይ ባህርን ፍጥጫ በቀጥታ ወደ ሶማሊላንድ በር ያመጣ ክስተት ነበር ።

በሌላ በኩል ጅቡቲ በኢኮኖሚ ህልውናዋ ላይ የተጋረጠባትን ስጋት ተከትሎ በስምምነቱ ላይ ከፍተኛ ተቃውሞ አሰማች ። የጅቡቲ ኢኮኖሚ ከ95% በላይ በኢትዮጵያ ገቢና ወጪ ንግድ ላይ ጥገኝነት ያለው በመሆኑ፣ ኢትዮጵያ ወደ በርበራ ወደብ የምታደርገው ሽግግር ጅቡቲን ክፉኛ አስደንግጧት ነበር ። በዚህም ሳቢያ የጅቡቲው ፕሬዝዳንት እስማኤል ዑመር ጌሌ በሶማሊላንድ ውስጥ አለመረጋጋት ለመፍጠር የሚንቀሳቀሱትን የአውዳል ግዛት ንቅናቄ (Awdal State Movement) እና የኤስ.ኤ.ሲ-ኻቱሞ (SSC-Khaatumo) አመራሮችን በሀገራቸው በማስተናገድ በሶማሊላንድ ላይ የውክልና ግፊት ማሳደር ጀምረው ነበር ።

በተጨማሪም ዓለም አቀፍ ጫናዎች በኢትዮጵያ ላይ በርትተው ነበር ። የቀድሞው የሶማሊላንድ ፕሬዝዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ በታህሳስ 2025 በሰጡት ቃለ ምልልስ እንደገለጹት፣ የአፍሪካ ህብረት፣ የዓረብ ሊግ እና የአሜሪካ መንግስት ስምምነቱን በጽኑ ተቃውመውታል ። የአፍሪካ ህብረት ኢትዮጵያ ከስምምነቱ ካልወጣች ዋና መሥሪያ ቤቱን ከአዲስ አበባ ለማዛወር መወያየቱ ኢትዮጵያ ስምምነቱን በዝምታ እንድታቀዘቅዘው ካስገደዷት ዋና ዋና ምክንያቶች አንዱ ነበር ።

የአብዲራህማን ኢሮ አዲሱ የዲፕሎማሲ ስትራቴጂ እና የሀይል አሰላለፍ ሽግግር

በመግባቢያ ሰነዱ ሳቢያ የተፈጠረው የውስጥ ፖለቲካ ቅሬታ በሶማሊላንድ የምርጫ ሂደት ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድሯል ። የዋዳኒ (Waddani) ፓርቲ እጩ የነበሩት አብዲራህማን ኢሮ የሙሴ ቢሂ መንግስት ስምምነቱን በምስጢር መያዙን በመተቸት እና ህዝባዊ መግባባትን ባለመፍጠሩ የተፈጠረውን ቅሬታ በመጠቀም ምርጫውን አሸንፈው ወደ ስልጣን መጥተዋል ። ፕሬዝዳንት ኢሮ ወደ ስልጣን ከመጡ በኋላ የሶማሊላንድን የውጭ ፖሊሲ ከቀድሞው ጠብ አጫሪ አካሄድ ወደ ረብሻ-አልባ እና ሚዛናዊ ዲፕሎማሲ ቀይረውታል ።

አዲሱ አስተዳደር በመጀመሪያ ደረጃ ወደ ጅቡቲ በማቅናት ከጎረቤት ሀገር ጋር የነበረውን የሻከረ ግንኙነት በማደስ፣ ጅቡቲ በሶማሊላንድ ምዕራባዊ ድንበር ላይ ትደግፋቸው የነበሩትን አማፂያን እንቅስቃሴ እንድታቆም አድርጓል ። በሁለተኛ ደረጃ፣ ሶማሊላንድ “እውቅናን ከመጠበቅ” ወደ “እውቅናን የማይቀሬ የማድረግ” (making recognition undeniable) አዲስ ስትራቴጂካዊ ሽግግር አድርጋለች ። ለዚህም ማሳያ የሚሆነው በታዋቂው እንግሊዛዊ ፖለቲከኛ ሰር ጋቪን ዊሊያምሰን የሚመራውን የሶማሊላንድ የነጻነት እና እውቅና ተቋም (SIRI) ማቋቋሟ ነው ።

ይህ አዲስ አካሄድ እ.ኤ.አ. በዲሴምበር 2025 እስራኤል ለሶማሊላንድ የሰጠችውን ታሪካዊ ሉዓላዊ እውቅና ተከትሎ ይበልጥ ጎልብቷል ። ፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ በጁን 2026 ወደ እስራኤል ያደረጉት ይፋዊ የሥራ ጉብኝት፣ ከፕሬዝዳንት ይስሐቅ ሄርዞግ እና ከጠቅላይ ሚኒስትር ቤንያሚን ኔታንያሁ ጋር የተደረገው ከፍተኛ ውይይት፣ እንዲሁም በኢየሩሳሌም አዲስ የሶማሊላንድ ኤምባሲ መከፈቱ ሶማሊላንድ በተናጠል ከሚደረጉ አደገኛ የጦር ሰፈር ኪራይ ስምምነቶች ውጪ አስተማማኝ ዓለም አቀፍ እውቅና ማግኘት እንደምትችል በተግባር ያሳየ ክስተት ሆኗል ።

የስምምነቱ ትግበራ አደጋዎች እና የመክሸፉ ስልታዊ ጥቅሞች ንፅፅር

የመግባቢያ ሰነዱ ቢተገበር ኖሮ ሊከሰቱ የሚችሉትን ቀውሶች እና አሁን ስምምነቱ በመስተጓጎሉ የተፈጠረውን የተረጋጋ ጂኦፖለቲካዊ እውነታ በሚከተለው ሰንጠረዥ ማነጻጸር ይቻላል።

የስልታዊ ግምገማ ዘርፎች

የመግባቢያ ሰነዱ ቢተገበር ኖሮ ሊከሰቱ የሚችሉ አደጋዎች

የመግባቢያ ሰነዱ በመስተጓጎሉ እና በአዲሱ ፖሊሲ የተገኘው እውነታ

የቀይ ባህር ደህንነት

የቀይ ባህር ወታደራዊ ውጥረት በቀጥታ ወደ ሶማሊላንድ የባህር ዳርቻ መምጣት እና የባብ አል-ማንደብ ቀውስ ሰለባ መሆን ።

የባህር ዳርቻው ሉዓላዊነት ሳይደፈር መቆየት እና የውጭ ወታደራዊ ፍጥጫዎችን ማስቀረት መቻል ።

የጎረቤት ሀገራት ግንኙነት

ከጅቡቲ ጋር ፍፁም ጠላትነት መፍጠር እና ጅቡቲ የአውዳል እና የኤስ.ኤስ.ሲ አማፂያንን እንድትደግፍ በር መክፈት ።

ከጅቡቲ ጋር ግንኙነትን ማደስ እና በምዕራባዊ እና ምስራቃዊ ድንበሮች ላይ የሚነሱ ግጭቶችን ማርገብ መቻል ።

ቀጠናዊ የውክልና ጦርነት

በግብፅ እና በኢትዮጵያ መካከል ለሚደረገው የቀጠናው የበላይነት ፉክክር ሶማሊላንድ ዋነኛ የውክልና የጦር ሜዳ መሆን ።

ከቀጥተኛ ቀጠናዊ ፍጥጫዎች ራስን ማግለል እና የሶማሊላንድን ሰላማዊ ዴሞክራሲያዊ ምስል ጠብቆ ማቆየት ።

የእውቅና ማግኛ ስልት

በአንድ አስተማማኝ ባልሆነ እና በውስጥ ቀውስ ውስጥ በሚገኝ አጋር (ኢትዮጵያ) ላይ ብቻ ሙሉ በሙሉ ጥገኝነት መፍጠር ።

ከተለያዩ ዓለም አቀፍ አጋሮች (ለምሳሌ ከእስራኤል የተገኘው እውቅና) ጋር የተመጣጠነ እና ተቋማዊ ግንኙነት መመስረት ።

የሀገር ውስጥ ፖለቲካ

የስምምነቱ ይዘት ግልጽ ባለመሆኑ በሀገር ውስጥ ተቃዋሚዎች እና እስላማዊ ኃይሎች መካከል የሚነሳው ህዝባዊ አመጽ መባባስ ።

በአዲሱ ፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ መሪነት አገራዊ ስምምነትን መልሶ መገንባት እና የፖለቲካ መረጋጋትን ማጠናከር ።

ማጠቃለያ እና ቀጣይ የጂኦፖለቲካዊ አቅጣጫዎች

በዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ የቀረበው ጥልቅ ትንተና እንደሚያሳየው፣ የመግባቢያ ሰነዱ መክሸፍ ለሶማሊላንድ ውድቀት ሳይሆን በተቃራኒው ራሷን ከትልቅ ታሪካዊ ስህተት ያዳነችበት ስልታዊ በረከት ነው ። ሶማሊላንድ ላለፉት ሦስት አሥርተ ዓመታት የገነባችው ሰላማዊ፣ ዴሞክራሲያዊ እና ሉዓላዊ መዋቅር የመነጨው ከውጭ ኃይሎች በሚገኝ ድጋፍ ሳይሆን በራሷ ዜጎች ጥረት እና ታሪካዊ ፅናት ነው ።

የቀድሞው ስምምነት ቢተገበር ኖሮ ሶማሊላንድን በቀጠናው ካሉ ትልልቅ ወታደራዊ ፍጥጫዎች ጋር በማቆራኘት የውስጥ ሰላሟን እና ሉዓላዊነቷን አደጋ ላይ የሚጥል ነበር ። አሁን ባለው ሁኔታ ግን፣ ሀገሪቱ በፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ መሪነት የምትከተለው አዲስ ሚዛናዊ እና ተቋማዊ የውጭ ፖሊሲ፣ ከጎረቤቶች ጋር ሰላምን እየገነባች ዓለም አቀፍ እውቅናዋን ይበልጥ አስተማማኝ እና የማይቀሬ በሆነ መንገድ እንድታስገንዝብ አስችሏታል ። ይህ የፖለቲካ ሽግግርም ሶማሊላንድ በቀጣይ የምስራቅ አፍሪካ ቀንድ የዲፕሎማሲ ምህዳር ውስጥ እንደ ብስል እና አስተማማኝ ሀገር እንድትወጣ የሚያደርጋት ታሪካዊ ምዕራፍ ነው።