በኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ ሳቢያ የሚመጡ መዋቅራዊ የአስተዳደር ሥርዓት ሽግግሮች የምርምር ሪፖርት

በኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ ሳቢያ የሚመጡ መዋቅራዊ የአስተዳደር ሥርዓት ሽግግሮች የምርምር ሪፖርት

የሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ሥርዓት መዋቅራዊ ጥብቅነት እና የአሠራር ሥነ ሥርዓት

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (ኢፌዴሪ) ሕገ መንግሥት የራሱን ድንጋጌዎች ለማሻሻል ያስቀመጠው ሥነ ሥርዓት እጅግ ጥብቅና ባለብዙ-ደረጃ አሠራርን የተከተለ ነው። በአንቀጽ 104 እና 105 ሥር የተዘረዘሩት ድንጋጌዎች ለሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ሁለት የተለዩ የአፈጻጸም መንገዶችን ያስቀምጣሉ። የመጀመሪያው መንገድ በሕገ መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ሥር የተደነገጉትን መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች እንዲሁም ራሱን የማሻሻያ ድንጋጌውን አንቀጽ 105 ለማሻሻል የሚተገበር ነው። ይህ ዓይነቱ ማሻሻያ እንዲጸድቅ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና የፌዴሬሽን ምክር ቤት በተናጠል በሁለት ሦስተኛ አብላጫ ድምፅ መደገፍ ያለባቸው ሲሆን፣ ከዚህ በተጨማሪም ሁሉም የፌዴሬሽኑ አባል የሆኑ የክልል ምክር ቤቶች ማሻሻያውን በድምፅ ብልጫ ማጽደቅ ይኖርባቸዋል። ይህ ፍጹም ስምምነትን (unanimity) የሚጠይቀው ድንጋጌ ለማንኛውም ነጠላ ክልል የማሻሻያ ሒደቱን ሙሉ በሙሉ የመግታት የቪቶ (veto) መዋቅራዊ ሥልጣን ይሰጠዋል። ሁለተኛው መንገድ ደግሞ ከእነዚህ ውጭ ያሉትን የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌዎች ለማሻሻል የሚያገለግል ሲሆን፣ የሁለቱ የፌዴራል ምክር ቤቶች የጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ሲያጸድቀው እና ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች መካከል የሁለት ሦስተኛው ክልሎች ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ ሲደግፉት ብቻ ተግባራዊ ይደረጋል።

ይህ በይዘት ላይ የተመሠረተ የደረጃ መዋቅር የሕገ መንግሥቱን ጥብቅነት የሚያረጋግጥ ቢሆንም፣ በተግባር ግን ከፍተኛ የአስተዳደር መዘጋትን (constitutional impasse) ሊያስከትል እንደሚችል በታሪክ ታይቷል። የሕግ ባለሙያዎች እንደሚከራከሩት፣ የመጀመሪያው የማሻሻያ ሥርዓት እጅግ የጠበቀ በመሆኑ መሠረታዊ ድንጋጌዎችን በጽሑፍ ደረጃ ማሻሻል በተግባር የማይቻል ያደርገዋል። በመሆኑም በአንቀጽ 39 ወይም በምዕራፍ ሦስት መብቶች ላይ የሚደረጉ መዋቅራዊ ለውጦች ከመደበኛ ሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ ይልቅ፣ አጠቃላይ መንግሥታዊ ውሉን ወደ መበተንና አዲስ የሀገር ግንባታ ውል ወደ መዋጋት የሚያመራ "ሕገ መንግሥታዊ አብዮት" የመሆን ዕድላቸው ከፍተኛ ነው። ይህንን ተግዳሮት ለመቅረፍ እንደ አማራጭ የሚወሰደው መንገድ መደበኛ የጽሑፍ ማሻሻያ ከማድረግ ይልቅ፣ በፌዴሬሽን ምክር ቤት በኩል በሚሰጡ የሕገ መንግሥት ትርጓሜዎች አማካኝነት መዋቅራዊ ማስተካከያዎችን (interpretive adjustments) ማከናወን ነው።

የማኅበራዊ መሠረቶች ሽግግር፦ የብሔር ሉዓላዊነት፣ የማንነት ፖለቲካ እና የትርጉም ማስተካከያ አማራጮች

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መግቢያ "እኛ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች..." በማለት የሚጀምረው ሐረግ፣ በአንድ ወጥ ሕዝብ (singular demos) ፈንታ በርካታ የሉዓላዊነት ባለቤቶች (multiple demos) መኖራቸውን የሚያረጋግጥ ነው። በአንቀጽ 8 መሠረት፣ የሀገሪቱ የሉዓላዊ ሥልጣን ባለቤቶች እነዚህ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ሲሆኑ፣ ሕገ መንግሥቱም የዚሁ ሉዓላዊነት መግለጫ ተደርጎ ይወሰዳል። ይህንን መርሕ የሚደግፈውና እጅግ አከራካሪ የሆነው የአንቀጽ 39 ድንጋጌ ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ ያለገደብ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን እስከመገንጠል ያለው መብት በሕግ እንዲጠበቅ ያደርጋል።

ይህንን ማኅበራዊ መሠረት ለማሻሻል የሚደረጉ ጥረቶች በአስተዳደር ሥርዓቱ ላይ ጥልቅ የሆነ ሁለተኛ እና ሦስተኛ ደረጃ ተፅዕኖዎችን ያስከትላሉ። ሉዓላዊነትን ከብሔረሰቦች ወደ ግለሰብ ዜጋ (civic citizenship) የሚያዛውር ማሻሻያ ከተደረገ፣ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ አወቃቀር ከማንነት ፌዴራሊዝም ወደ መልክዓ ምድራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን ብቻ መሠረት ያደረገ ሲቪክ ፌዴራሊዝም ይቀየራል። ይህ ሽግግር በክልል ደረጃ ያሉ አብላጫና አናሳ ግንኙነቶችን መዋቅር ሙሉ በሙሉ የሚገለብጥ ሲሆን፣ በተለይም የክልል መንግሥታት ማንነትን መሠረት አድርገው የሚዘረጉትን የፖለቲካና የኢኮኖሚ ጥበቃ ሥርዓት ያፈርሰዋል።

በተጨማሪም በአንቀጽ 39 ሥር በተቀመጠው "እስከመገንጠል" በሚለው ሐረግ ላይ የሚደረግ የጽሑፍ ማሻሻያ እጅግ አስቸጋሪ በመሆኑ፣ ሕገ መንግሥታዊ ትርጓሜ እንደ አማራጭ መፍትሔ ይወሰዳል። ሕገ መንግሥት አርቃቂዎቹ በመጀመሪያ ያሰቡትን ሐሳብ መነሻ በማድረግ፣ "መገንጠል" የሚለውን ጽንሰ ሐሳብ ከሀገር መገንጠል (external secession) ይልቅ፣ በሀገሪቱ ሉዓላዊነት ሥር አዲስ የአስተዳደር መዋቅር ወይም ክልል ወደ መመሥረት (internal secession/restructuring) የሚያመራ መብት አድርጎ መተርጎም ይቻላል። ይህ ዓይነቱ የትርጉም ማስተካከያ አጠቃላይ የሕገ መንግሥቱን መንፈስ ሳይንድ፣ የአስተዳደር ሥርዓቱን መረጋጋት ለማረጋገጥ የሚያስችል ስልታዊ መሣሪያ ነው።

ከቡድን መብቶች ጎን ለጎን፣ ማኅበራዊ መሠረቶችን ከጾታ እኩልነት፣ ከአካል ጉዳተኞች መብት ጥበቃ እና ከማኅበራዊ ደኅንነት አንጻር ማሻሻል የአስተዳደር ሥርዓቱን አካታችነት ይወስናል። የጾታ እኩልነትንና የአዎንታዊ እርምጃ (affirmative action) መርሆዎችን በሕገ መንግሥታዊ ደረጃ ይበልጥ ማጠናከር፣ የመንግሥት የልማትና ማኅበራዊ ፖሊሲዎች በሴቶችና በተገለሉ የኅብረተሰብ ክፍሎች ላይ ትኩረት እንዲያደርጉ ያስገድዳል። ይህ ሽግግር የመንግሥት የአስተዳደር መዋቅር ከባህላዊውና ከቡድን መብት ተኮር የፖለቲካ ሥርዓት ወደ ሰብዓዊ ልማትና የግለሰብ ደኅንነት ተኮር የአገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት እንዲለወጥ ያደርገዋል።

የፖለቲካ ኢኮኖሚ መዋቅር ሽግግር፦ የመሬት ባለቤትነት፣ የሀብት ክፍፍል እና ልማት መብት

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት የፖለቲካ ኢኮኖሚ መሠረቱን የጣለው በመንግሥት ቁጥጥር ሥር ባለው የመሬትና ተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት መዋቅር ላይ ነው። በአንቀጽ 40 ንዑስ አንቀጽ 3 መሠረት፣ የገጠርም ሆነ የከተማ መሬትና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት መብት የመንግሥትና የሕዝብ ብቻ ነው። መሬት የማይሸጥና የማይለወጥ የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች የጋራ ንብረት ሆኖ ተደንግጓል። አርሶ አደሮችና አርብቶ አደሮች መሬትን በነፃ የማግኘት፣ የመጠቀምና ከመሬታቸው ያለመነቀል መብት ሲኖራቸው፣ የግል ባለሀብቶች ደግሞ በኪራይ/በሊዝ ሥርዓት እንዲጠቀሙ ይደረጋል።

ኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥልጣን ውክልናን በከፍተኛ ደረጃ ወደ ክልሎች ያማከለች (decentralized) ብትሆንም፣ በኢኮኖሚ ረገድ ግን መሬትን በመንግሥት ሥር በማድረግ ከፍተኛ ማዕከላዊ ቁጥጥር ዘርግታለች። በአንቀጽ 40 ሥር መሬት የማይሸጥና የማይለወጥ ተደርጎ መደንገጉ፣ የክልል ልሂቃን መሬትን ለፖለቲካዊ ታማኝነት ማሳያነትና ለደንበኝነት (clientelism) ሥርዓት ግንባታ እንዲጠቀሙበት ዕድል ሰጥቷል። ይህ ድንጋጌ ተሻሽሎ መሬት የግል ይዞታ ቢሆን፣ የመንግሥት ኢኮኖሚያዊ ቁጥጥር የሚዳከም ሲሆን፣ አርሶ አደሮችና ከተሜዎች መሬታቸውን ለብድር ዋስትናነት በመጠቀም ካፒታል እንዲያመነጩ ይረዳቸዋል። ነገር ግን፣ ይህ ማሻሻያ ተገቢ የሕግ ዋስትና ሳይኖረው ቢተገበር፣ አነስተኛ አርሶ አደሮች ከመሬታቸው ተፈናቅለው ለከፋ ማኅበራዊ ቀውስ ሊዳረጉ ይችላሉ።

በተጨማሪም በአንቀጽ 43 ሥር የተደነገገው የልማት መብት እና በአንቀጽ 89 ሥር የተቀመጡት የኢኮኖሚ ዓላማዎች መንግሥት ሀብትንና የልማት ዕድሎችን ፍትሐዊ በሆነ መልኩ የማከፋፈል ግዴታ እንዳለበት ይደነግጋሉ። የሀብት ክፍፍልንና የፊሲካል ፌዴራሊዝምን የሚመለከቱ ድንጋጌዎች ሲሻሻሉ፣ በማዕከላዊው መንግሥትና በክልሎች መካከል ያለውን የፋይናንስ ኃይል ሚዛን ይቀይሩታል። የክልሎች የፊሲካል ራስን የመቻል አቅም ከተጠናከረ፣ ክልሎች ከማዕከላዊ በጀት ጥገኝነት በመውጣት ገለልተኛ የልማት ፖሊሲዎችን የመቅረጽና የመተግበር ዕድል ያገኛሉ። በአንጻሩ ማዕከላዊው መንግሥት የሀብት ክፍፍሉን ይበልጥ ከተቆጣጠረው፣ የአስተዳደር ሥርዓቱ በስም ፌዴራላዊ በግብር ግን ማዕከላዊ (unitary) ሆኖ እንዲቀጥል ያደርገዋል።

የዲሞክራሲ፣ የውክልና እና የምርጫ ሂደት መርሆዎች ማሻሻያ

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት በአንቀጽ 45 መሠረት የፓርላማ የአስተዳደር ሥርዓትን ዘርግቷል። በአንቀጽ 56 መሠረት ደግሞ በምክር ቤቱ ከፍተኛ መቀመጫ ያገኘው የፖለቲካ ፓርቲ ወይም ጥምረት አስፈጻሚውን አካል ይመራል። የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት በአብላጫ ድምፅ (First-Past-the-Post) የምርጫ ሥርዓት በቀጥታ የሚመረጡ ሲሆን፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት ደግሞ በክልል ምክር ቤቶች በኩል በተዘዋዋሪ ይመረጣሉ። በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ፓርላማ በአስፈጻሚውና በሕግ አውጪው አካል መካከል ባለው የሥልጣን ውሕደት (fusion of power) ሳቢያ የአስፈጻሚው የበላይነት የሚንጸባረቅበትና "የካቢኔ አምባገነንነትን" የሚያበረታታ ሆኖ ይገኛል።

ይህንን ሥርዓት ወደ ፕሬዝዳንታዊ ወይም ከፊል-ፕሬዝዳንታዊ ሥርዓት የሚቀይር ማሻሻያ ከተደረገ፣ በአስፈጻሚውና በሕግ አውጪው መካከል ግልጽ የሆነ የሥልጣን ክፍፍልና ቁጥጥር (checks and balances) ይፈጠራል። ይህ መዋቅራዊ ለውጥ አስፈጻሚው አካል ከፓርላማው ቁጥጥር ወጥቶ በቀጥታ ከሕዝብ የሥልጣን ውክልና እንዲያገኝ የሚያደርግ ሲሆን፣ የአስተዳደር ሥርዓቱን መረጋጋት ያሳድጋል። ይሁን እንጂ፣ ፕሬዝዳንቱና የፓርላማው አብላጫ ወገን ከተለያዩ የፖለቲካ ኃይሎች በሚሆኑበት ጊዜ የአስተዳደር ሽባነትን ሊያስከትል ይችላል።

በምርጫ ሥርዓቱ ረገድ ከአብላጫ ድምፅ ሥርዓት ወደ ተመጣጣኝ ውክልና (Proportional Representation) ወይም ወደ ቅይጥ ሥርዓት መሸጋገር የአስተዳደር ሥርዓቱን አካታች ያደርገዋል። የአብላጫ ድምፅ ሥርዓት ጥቂት የፖለቲካ ድጋፍ ያላቸውን ትናንሽ ፓርቲዎችና የብሔር ቡድኖችን ከፓርላማ ውጭ በማድረግ የአንድ ወገን የበላይነትን ያበረታታል። የምርጫ ሥርዓቱ ወደ ተመጣጣኝ ውክልና ከተቀየረ፣ የቅንጅት መንግሥት (coalition government) ምስረታ የግድ የሚል ሲሆን፣ ይህም የፖለቲካ ስምምነትንና የሊበራል ኮንሶሺየሽናሊዝም መርሆዎችን በአስተዳደሩ ውስጥ ያሰርጻል።

በተጨማሪም በአንቀጽ 12 ሥር የተቀመጡት የመንግሥት አሠራር ግልጽነትና ተጠያቂነት መርሆዎች እንዲሁም የሕዝብ ተወካዮችን የመሻር (right of recall) መብት ማሻሻል፣ በዜጎችና በባለሥልጣናት መካከል ያለውን ቀጥተኛ ተጠያቂነት ይወስናል። እነዚህ መርሆዎች ሲሻሻሉና ተጠያቂነትን የሚያረጋግጡ ጠንካራ ገለልተኛ ተቋማት (ለምሳሌ የምርጫ ቦርድ፣ የሕዝብ ዕንባ ጠባቂ እና የኦዲት መሥሪያ ቤቶች) ሲቋቋሙ፣ የአስተዳደር ሥርዓቱ ከአምባገነናዊ ባህል ወደ ተቋማዊ ዲሞክራሲ ይሸጋገራል።

በመጨረሻም፣ የፌዴራል ከተሞች (የአዲስ አበባ እና የድሬዳዋ) ሕጋዊ አቋምና አስተዳደራዊ ወሰኖች መወሰን ከአስተዳደር ሥርዓቱ ጋር ቀጥተኛ ትስስር አለው። በአንቀጽ 49 ሥር የአዲስ አበባ አስተዳደር ራስን የማስተዳደር መብትና ለፌዴራል መንግሥት ያለው ተጠያቂነት፣ እንዲሁም ከኦሮሚያ ክልል ጋር ያለው ልዩ ጥቅም ግንኙነት በግልጽ ተቀምጧል። ይህ ድንጋጌ እንዲሁም የድሬዳዋ አስተዳደር ቻርተርና ግንኙነቶች ሲሻሻሉ፣ በፌዴራሉና በአጎራባች ክልሎች መካከል ያለውን መልክዓ ምድራዊና ኢኮኖሚያዊ ትስስር የሚወስኑ ሲሆን፣ የድንበር ግጭቶችንና የበጀት ክፍፍል ውጥረቶችን ለመፍታት ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ።

በ2020 የተከሰተው የምርጫ መራዘም ቀውስ እና የተነሱት አማራጮች—የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን መበተን (አንቀጽ 60)፣ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ማወጅ (አንቀጽ 93)፣ ሕገ መንግሥታዊ ትርጓሜ መጠየቅ ወይም የሽግግር መንግሥት ማቋቋም—ሕገ መንግሥቱ ለድንገተኛ የፖለቲካ ሽግግሮች ያለውን ዝግጁነት በግልጽ ያሳያል። መሠረታዊ የምርጫ መርሆዎች ላይ የሚደረግ ማሻሻያ ለእንደዚህ ዓይነት የሽግግር ወቅት ቀውሶች ግልጽ የሕግ ማዕቀፍን ሊፈጥር ይችላል።

የመሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ የአስተዳደር ሥርዓት ሽግግር ንጽጽራዊ ትንተና

ከዚህ በታች ያለው ሰንጠረዥ በሕገ መንግሥቱ መሠረታዊ መርሆዎች ላይ የሚደረጉ ለውጦች በአስተዳደር ሥርዓቱ ላይ የሚያስከትሉትን ሁለተኛ እና ሦስተኛ ደረጃ መዋቅራዊ ሽግግሮች በንጽጽር ያሳያል፦

መሠረታዊ ሕገ መንግሥታዊ መርሕ

ወቅታዊ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌ እና ይዘት

ሊደረግ የሚችል የማሻሻያ አቅጣጫ

በአስተዳደር ሥርዓቱ ላይ የሚኖረው ሁለተኛ እና ሦስተኛ ደረጃ ተፅዕኖ

ሉዓላዊነት እና የራስን ዕድል በራስ መወሰን (አንቀጽ 8 እና 39)

ሉዓላዊነት የብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ነው፤ እስከመገንጠል ያለውን መብት ያካትታል።

ሉዓላዊነትን ለአጠቃላይ ዜጎች መስጠት፤ የመገንጠል መብትን መሻር ወይም በሕገ መንግሥት ትርጓሜ ወደ ክልል ምስረታ መብት ማጥበብ።

ከብሔር ፌዴራሊዝም ወደ ዜግነት ፌዴራሊዝም መሸጋገር፤ የክልሎችን የማንነት ፖለቲካ ማዳከም፤ የወሰንና የማንነት ግጭቶች መፈጠር።

የመሬትና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት (አንቀጽ 40)

የመሬት ባለቤትነት የመንግሥትና የሕዝብ ብቻ ነው፤ መሸጥና መለወጥ አይቻልም።

መሬትን በግል ባለቤትነት መፍቀድ እና የይዞታ መብትን ወደ ሙሉ ንብረትነት ማሳደግ።

ከመንግሥት ቁጥጥር ስር ካለ የፖለቲካ ኢኮኖሚ ወደ ነጻ ገበያ ሥርዓት መሸጋገር፤ የክልል ልሂቃንን የፖለቲካና የደንበኝነት ቁጥጥር ማዳከም።

የመንግሥት ቅርጽና የሥልጣን ክፍፍል (አንቀጽ 45 እና 56)

የፓርላማ የአስተዳደር ሥርዓት፤ በአስፈጻሚውና ሕግ አውጪው መካከል የሥልጣን ውሕደት አለ።

ወደ ፕሬዝዳንታዊ ወይም ከፊል-ፕሬዝዳንታዊ ሥርዓት መቀየር።

የሥልጣን ክፍፍልን ማጠናከር፤ አስፈጻሚውን ከፓርላማ ተፅዕኖ ማላቀቅ፤ የአስተዳደር ሽባነት (gridlock) ሥጋት መፈጠር。

የምርጫ ሥርዓት (አንቀጽ 54)

በአንድ ምርጫ ክልል አንድ አሸናፊ የሚወጣበት የአብላጫ ድምፅ (First-Past-the-Post) ሥርዓት።

ወደ ተመጣጣኝ ውክልና (Proportional Representation) የምርጫ ሥርዓት መቀየር።

የብዙኃን ፓርቲዎችን ውክልና ማሳደግ፤ የቅንጅት መንግሥት ምስረታን ማበረታታት፤ የአንድ ፓርቲ የበላይነትን መቀነስ።

የመንግሥትና የሃይማኖት መለያየት (አንቀጽ 11)

መንግሥትና ሃይማኖት ፍጹም የተለያዩ ናቸው፤ በመካከላቸው ጣልቃ ገብነት የለም።

በሃይማኖታዊ ተቋማትና በመንግሥት መዋቅር መካከል ሕጋዊ ትስስር መፍጠር።

ዓለማዊ (secular) የአስተዳደር መዋቅርን ማዳከም፤ ሃይማኖታዊ እሴቶች በሕዝባዊ ፖሊሲ ላይ ሕጋዊ ተፅዕኖ እንዲኖራቸው ማድረግ።

የመንግሥት አሠራርና ተጠያቂነት (አንቀጽ 12)

የአሠራር ግልጽነት፣ የኃላፊዎች ተጠያቂነት እና ተመራጮችን በሕዝብ የመሻር መብት።

ተጠያቂነትንና የመሻር ሥነ ሥርዓቱን ይበልጥ ተፈጻሚ የሚያደርጉ ገለልተኛ ተቋማትን መዘርጋት።

የዜጎችን ቀጥተኛ የቁጥጥር አቅም ማሳደግ፤ የመንግሥት ቢሮክራሲን ለሕዝብ ፍላጎት ተገዥ ማድረግ፤ ሙስናንና አስተዳደራዊ በደሎችን መቀነስ።

ማጠቃለያ እና ስልታዊ ምክረ ሐሳቦች

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት መሠረታዊ መርሆዎች ማሻሻያ ጉዳይ የሕግ ቃላትን ከመቀየር ባለፈ፣ የሀገሪቱን ማኅበራዊ ውል፣ የፖለቲካ ኢኮኖሚ አቅጣጫ እና የሥልጣን ክፍፍል ሥርዓትን መሠረታዊ በሆነ መልኩ የመቅረጽ አቅም አለው። በአሁኑ ወቅት በሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን በኩል የቀረቡት አጀንዳዎች—የመንግሥት አደረጃጀት ቅርጽ፣ የአንቀጽ 39 ትርጓሜ፣ የመሬት ይዞታ መብት እና የፍትሕ ሥርዓቱ ገለልተኝነት—እነዚህኑ መሠረታዊ መርሆዎች ለመፈተሽና ብሔራዊ መግባባትን ለመፍጠር ያለሙ ናቸው።

የአስተዳደር ሥርዓቱ ወደ ተሻለ ዴሞክራሲያዊና የተረጋጋ መዋቅር እንዲሸጋገር ከተፈለገ፣ የሚደረጉ ማሻሻያዎች በሕግ አውጪውና በአስፈጻሚው መካከል ያለውን የሥልጣን ሚዛን የሚጠብቁ፣ የግለሰብና የቡድን መብቶችን በስምምነት የሚያስታርቁ፣ እና ኢኮኖሚያዊ ነፃነትን የሚያረጋግጡ መሆን ይኖርባቸዋል። ይህ ሳይሆን ቀርቶ የሚደረጉ ድንገተኛና የአንድ ወገን ፍላጎትን ብቻ ያማከሉ መዋቅራዊ ለውጦች ግን፣ ሀገሪቱን ወደ ከፋ ሕገ መንግሥታዊ ቀውስና የፖለቲካ አለመረጋጋት ሊመሯት ይችላሉ።

References:

1. UNCONSTITUTIONAL CONSTITUTIONAL AMENDMENTS IN ETHIOPIA: THE PRACTICE UNDER VEIL AND DEVOID OF A WATCH DOG Zelalem Eshetu Degifie - HeinOnline, https://access.heinonline.com/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/haramlr4&section=7

 2. Apprising Constitutional Amendment in Ethiopia: Vexing Questions and Qualms Zelalem Eshetu Degifie - ELSA, https://etelsa.org/resources/article/dd52ff8b-244e-11ed-9962-0a0027000027/b8a5faa2-244f-11ed-9962-0a0027000027.pdf 

3. The Implications of Constittuional Amendemnt Procedures on the Protection of Human Rights under the Fdre Constitution - HeinOnline, https://heinonline.org/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/hujl4&section=8 

4. በሕገ መንግሥት ማሻሻያ አንቀጽ 39ኝን መቀየር ይቻል ይሆን? - Abyssinia Law, https://abyssinialaw.com/blog/constitutional-amendment-and-article-39?tmpl=component&print=1&format=print 5. Constitutional Impasse in Ethiopia - Verfassungsblog, https://verfassungsblog.de/constitutional-impasse-in-ethiopia/ 

6. Normative Jurisprudence: Finding a Solution for the Current Constitutional Impasse on the Postponement of the 2020 General Election in Ethiopia - EDP Network - External Democracy Promotion, https://www.external-democracy-promotion.eu/normative-jurisprudence-finding-a-solution-for-the-current-constitutional-impasse-on-the-postponement-of-the-2020-general-election-in-ethiopia/ 

7. 7.1. Introduction - Brill, https://brill.com/display/book/9789004235533/B9789004235533-s008.pdf 

8. HUMAN RIGHTS UNDER THE ETHIOPIAN CONSTITUTION: A DESCRIPTIVE OVERVIEW - Amazon S3, https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/figshare-production-eu-ids-storage8193-eu-west-1/48108544/AdemKassie.pdf?X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIARRFKZQ25KQLNL3G6/20260422/eu-west-1/s3/aws4_request&X-Amz-Date=20260422T220419Z&X-Amz-Expires=86400&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Signature=749f6dedffc02984ff7deca079e16fdd608f1cf7b71894b84479a84fa25301b8

 9. HUMAN RIGHTS UNDER THE ETHIOPIAN CONSTITUTION: A D ESCRIPTIVE OVERVIEW - ELSA, https://etelsa.org/resources/article/f83732f3-28f5-11ed-9578-0a0027000027/d2d20fa7-28f6-11ed-9578-0a0027000027.pdf 

10. Constitution of the Federal Democratic Republic of Ethiopia, Ethiopia, WIPO Lex, https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/7438 

11. ስለኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት አንዳንድ ነጥቦች - Addis Maleda, https://addismaleda.com/archives/6755 

12. Controversy of Ethiopia's Article 39 | PDF | Secession | Self Determination - Scribd, https://www.scribd.com/document/543314908/civic 

13. The Right to Self-determination under the FDRE Constitution: Issues, Challenges and the Way Forward - Hilaris Publisher, https://www.hilarispublisher.com/open-access/the-right-to-selfdetermination-under-the-fdre-constitution-issues-challenges-and-the-way-forward.pdf 

14. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ, https://constitutii.files.wordpress.com/2013/02/amh-constitution.pdf 15. DANIEL HAILU - Ethnic Federalism and Public Land Ownership in Ethiopia - The Elephant, https://www.theelephant.info/opinion/2025/05/29/ethnic-federalism-and-public-land-ownership-in-ethiopia/ 

16. The Four Faces of Ethiopian Federalism, https://hrp.law.harvard.edu/wp-content/uploads/2023/02/pp.-157-190.pdf 

17. Comprehensiveness or Otherwise of Article 39 of the FDRE Constitution in Addressing Irredentism - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/358564377_Comprehensiveness_or_Otherwise_of_Article_39_of_the_FDRE_Constitution_in_Addressing_Irredentism 

18. የሥርዓተ-ፆታ እኩልነት እና ማህበራዊ አካታችነት አካቶ ትግበራ መመሪያ - Climate and Development Knowledge Network (CDKN), https://cdkn.org/sites/default/files/2025-01/Gender%20Mainstreaming%20Guideline_Amharic_Final_Jan%202025.pdf

 19. አንቀጽ 39ን ጨምሮ ኢትዮጵያን ወደ መከራ ያመሩ ጉዳዮች ለምክክሩ ይቀርባሉ፤ ኢትዮጵያ [ከልጆቿ] ቀናነትን እየተማጸነች ነው፤ “ታሪካዊ መስቀለኛ መንገድ” | Addis Reporter, https://addisreporter.com/2026/06/25/historic-crossroads-addressing-article-39-and-ethiopias-past-miseries-through-national-dialogue/ 20. 1 Ethiopia Introductory Notes By Adem Kassie Abebe, University of Pretoria, South Africa I. Origins and Historical Development, https://www.icla.up.ac.za/images/country_reports/ethiopia_country_report.pdf

 21. Ethiopian Public Domain and Expropriation Law | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/945974012/Lost 

22. COMPARATIVE ANALYSIS ON OWNERSHIP OF IMMOVABLE PROPERTY BY FOREIGNERS AND ITS IMPLICATION ON FDI: THE CASE OF ETHIOPIA AND KENYA - HU-Journals - Hawassa University, https://journals.hu.edu.et/hu-journals/index.php/hujl/article/download/681/253/3059 

23. Legal and Institutional Frameworks Regulating Rural Land Governance in Ethiopia: Towards a Comparative Analysis on the Best Practices of Other African Countries - Scirp.org., https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=97794 24. አዋጅ ቁጥር 1/1987 - የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት - Abyssinia Law, https://www.abyssinialaw.com/?view=article&id=7853&catid=430 25. Land Rights in Ethiopia | - Law Explorer, https://lawexplores.com/land-rights-in-ethiopia/ 

26. Federalism and Ethnic Accommodation in Ethiopia: A Promised Solution or a Persistent Dilemma?, https://50shadesoffederalism.com/case-studies/federalism-and-ethnic-accommodation-in-ethiopia-a-promised-solution-or-a-persistent-dilemma/ 

27. A Implications of Land Administration for Urban Development in Southern Ethiopia, https://revues.imist.ma/index.php/AJLP-GS/article/download/51104/28494/156000 

28. THE RIGHT TO DEVELOPMENT UNDER THE CONSTITUTION OF THE FEDERAL DEMOCRATIC REPUBLIC OF ETHIOPIA: SOME REFLECTIONS” By - Loyola University Chicago, https://www.luc.edu/media/lucedu/prolaw/documents/volume4/E.%20THE%20RIGHT%20TO%20DEVELOPMENT%20UNDER%20THE%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20FEDERAL%20DEMOCRATIC%20REPUBLIC%20OF%20ETHIOPIA%20M4.pdf 

29. Dual Constitutions and Concurrence of Constitutional Powers in Ethiopia: Who Has the Mandate to Determine Particulars by Law - ELSA, https://etelsa.org/resources/article/f4f0f4e0-243d-11ed-9962-0a0027000027/5eae28b2-243e-11ed-9962-0a0027000027.pdf 

30. The Ethiopian Parliament, https://assets.ctfassets.net/xkbace0jm9pp/fyKXnfBa4oIo4mACWMEUk/08833a3cfbe04ad68fe579f1f0bda1d7/Ethiopia_-_PSA_SpecLegGp_Paper.pdf 

31. Executive Accountability in Parliamentary Democracies: A Comparative Overview: Britain, Germany, India and Ethiopia - Scirp.org., https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=87998 

32. Federal Parliamentary Assembly - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Parliamentary_Assembly 

33. Legislative – Executive Relations in the Ethiopian Parliamentary System: Towards Institutional and Legal Reform - Assefa Fiseha, https://dullahomarinstitute.org.za/constitution-making-in-africa-conference/constitution-building-in-africa-conference-papers/Assefa%20Fiseha%20-%20Legislativeexecutiverelationsinethsafricachapter.pdf 34. Addressing Winner-Takes-All Politics in Ethiopia: Inclusive Majoritarianism through Liberal Consociationalism, https://hrp.law.harvard.edu/wp-content/uploads/2023/02/pp.-333-354.pdf 

35. የምርጫ ሥርዓት ማለት ምን ማለት ነው? ( ክፍል ሦስት) | Amharic news borkena, https://amharic.borkena.com/2025/08/06/%E1%8B%A8%E1%88%9D%E1%88%AD%E1%8C%AB-%E1%88%A5%E1%88%AD%E1%8B%93%E1%89%B5-%E1%88%9B%E1%88%88%E1%89%B5-%E1%88%9D%E1%8A%95-%E1%88%9B%E1%88%88%E1%89%B5-%E1%8A%90%E1%8B%8D-%E1%8A%AD/ 

36. Currently Applicable Laws Volume 1 | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/911905492/Currently-Applicable-Laws-Volume-1 

37. የአዲስ አበበ ከተማ አስተዳደር በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ - Law Ethiopia, https://www.lawethiopia.com/images/addis%20ababa/Addis%20Ababa%20consolidated%20laws%20volume%201.pdf