የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የታሪካዊ እና ህገ-መንግስታዊ ውዝግቡ መነሻና የሁኔታዎች እድገት

በሰሜን ኢትዮጵያ የሚገኘው የወልቃይት አካባቢ (በይፋዊ አደረጃጀቱ ወልቃይት ጠገዴ ሰቲት ሁመራ) በሀገሪቱ የፖለቲካ እና የደህንነት ምህዳር ውስጥ እጅግ አስቸጋሪ ከሆኑ የታሪክ፣ የማንነት እና የወሰን ውዝግቦች አንዱ ነው። አካባቢው ከ1983 ዓ.ም በፊት በጎንደር ክፍለ ሀገር ስር ይተዳደር የነበረ ቢሆንም፣ የህወሓት/ኢህአዴግን ወደ ስልጣን መምጣት ተከተሎ በሀገሪቱ በተዘረጋው ብሔር ተኮር ፌዴራሊዝም መዋቅር ስር ወደ ትግራይ ክልላዊ መንግስት በምዕራባዊ ዞንነት እንዲጠቃለል ተደርጓል። ይህ አደረጃጀት በአካባቢው ተወላጆች እና በአማራ ብሔረሰብ ኤሊቶች ዘንድ በኃይል የተካሄደ የመሬት እና የማንነት ቅማጃ ተደርጎ የተወሰደ ሲሆን፣ ለሶስት አሥርተ ዓመታት የዘለቀ የማንነት ጥያቄ እና የፖለቲካ ትግል እንዲቀሰቀስ ምክንያት ሆኗል።

በ2013 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. 2020) በፌደራል መንግስቱ እና በትግራይ ኃይሎች መካከል የተቀሰቀሰውን ደም አፋሳሽ ጦርነት ተከተሎ፣ የአማራ ክልል ልዩ ኃይል እና የፋኖ ሚሊሻዎች አካባቢውን በቁጥጥራቸው ስር በማድረግ አዲስ ጊዜያዊ አስተዳደር መሥርተዋል። ይህ ወታደራዊ እና አስተዳደራዊ ውቅር በስፍራው የነበረውን የስነ-ሕዝብ አቀማመጥ እና የኢኮኖሚ ቁጥጥር በከፍተኛ ሁኔታ የለወጠው ሲሆን፣ በተለይም በሰሊጥ ምርት እና ኤክስፖርት ላይ የተመሰረተውን የድንበር ኢኮኖሚ መዋቅር አሻሽሎታል። የወልቃይት ውዝግብ በቀላሉ የሁለት ክልሎች የወሰን ግጭት ብቻ ሳይሆን፣ ከሀገራዊ ደህንነት፣ ከጂኦ-ፖለቲካዊ ስትራቴጂ እንዲሁም ከኢፌዴሪ ህገ-መንግስታዊ ማዕቀፍ ህሊናዊነት ጋር የተሳሰረ ውስብስብ ቀውስ ነው።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እና የፌደራል መንግስቱ ዋና አቋሞች

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት የተነሱ ጥያቄዎችን መሠረት በማድረግ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ስለ ወልቃይት ጉዳይ የሰጡት ማብራሪያ የፌደራል መንግስቱን የፖሊሲ አቅጣጫ ግልጽ ያደርጋል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ የጉዳዩን አጠቃላይ ውስብስብነት ሲያብራሩ "ለአንዱ ወገን ምላሽ በመስጠት፣ አንዱን ከጥያቄው ጋር እንዲቆይ በማድረግ ዘላቂ ሰላም አናመጣም" ሲሉ ገልጸዋል። ይህ አቋም የሚያሳየው የፌደራል መንግስቱ ውዝግቡን በዜሮ-ድምር የፖለቲካ ጨዋታ የመፍታት አካሄድ አጥፊ እንደሆነ መገንዘቡን ነው። ለአንዱ ወገን ሙሉ በሙሉ የተሳካ አሸናፊነት መስጠት የሌላኛውን ወገን ቁስል እና የቂም በቀል ፍላጎት ህያው አድርጎ ስለሚያቆየው፣ ዘላቂ ሰላም የሚገኘው የሁለቱንም ህዝቦች ፍላጎት እና ታሪካዊ ስጋት ባካተተ ሚዛናዊ የመፍትሔ ፍኖተ-ካርታ ብቻ እንደሆነ ተመልክቷል።

ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሰጡት ተጨማሪ ማብራሪያ፣ በኃይል የተወሰደ መሬትን በኃይል የመመለስ አካሄድ ዘላቂ ሰላምን እንደማያመጣ አፅንኦት ሰጥተዋል። ህወሓት ከህገ-መንግስቱ መጽደቅ በፊት አካባቢውን በግድ ስለወሰደ፣ አሁን ደግሞ ሌላው ወገን በግድ የሚወስድ ከሆነ ጉዳዩ በስምምነት የሚቋጭ ሳይሆን በኃይል የሚፈታ እንደሚያደርገው አስረድተዋል። የጦር ኃይል በመጠቀም የሚደረግ የወሰን የበላይነት ጊዜያዊ እንጂ ዘላቂ መፍትሔ አለመሆኑን፣ አሁን ያሉት አመራሮች እና ታጣቂዎች ሲያረጁ እና ሲደክሙ የቀደመው የግጭት ዑደት ተመልሶ እንደሚከሰት አመልክተዋል። በመሆኑም ዘላቂ ሰላም የሚረጋገጠው በህግ፣ በስርዓት እና በህዝብ ፍላጎት ላይ በተመሰረተ ንግግር ብቻ እንደሆነ ገልጸዋል።

በደቡብ አፍሪካ ፕሪቶሪያ የተደረገው የቋሚ ተኩስ ማቆም ስምምነት (CoHA) የወልቃይትን ባለቤትነት ለአንዱ ወገን ለመስጠት ወይም ለመከልከል የተደረገ ስምምነት አለመሆኑንም ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተናግረዋል። የስምምነቱ ዋና ዓላማ የሰሜን ኢትዮጵያን ጦርነት ማስቆም እና ህገ-መንግስታዊ ስርዓቱን መመለስ እንጂ የወልቃይትን ባለቤትነት መወሰን እንዳልሆነ ገልጸው፣ የፕሪቶሪያው ጉባኤ የኢትዮጵያን መሬት ለአንዱ ክልል የመስጠት ስልጣን እንደሌለው አብራርተዋል። በተጨማሪም በሀገሪቱ ውስጥ ተመሳሳይ የወሰን እና የማንነት ጥያቄዎች እንዳሉ ጠቁመው፣ እነዚህ ሁሉ ጉዳዮች በሀገሪቱ ህግ እና ስርዓት እንጂ በአለም አቀፍ ድርድር እንደማይወሰኑ አስረድተዋል።

የጠቅላይ ሚኒስትሩ ማብራሪያ ሌላው ትኩረት የሚስበው ነጥብ የወልቃይትን ህዝብ ማህበራዊ እና ባህላዊ ስብጥር የተመለከተው ትንተና ነው። ወልቃይት የተወላገደ አማርኛ እና የተወላገደ ትግርኛ የሚናገር፣ የሁለቱ ህዝቦች ድልድይ የሆነ፣ የተጋባ እና የተዋለደ ህዝብ እንደሆነ ገልጸዋል። ህዝቡ የጠየቀው "ወልቃይቴነቴን አትንኩብኝ" የሚለውን የማንነት ጥያቄ እንደሆነ ጠቅሰው፣ ይህንን ማህበራዊ ድልድይነት ወደ ፖለቲካዊ ግድግዳ መቀየር ለአማራና ትግራይ ህዝቦች አብሮ መኖር እንደማይጠቅም አመልክተዋል።

የህዝበ-ውሳኔ (Referendum) ጥያቄ እና ተዛማጅ ተዳፍኖዎች

የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን የወሰን ውዝግብ በዘላቂነት ለመፍታት ያስቀመጠው ዋና ህገ-መንግስታዊ ዘዴ በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት የሚካሄድ ህዝበ-ውሳኔ ነው። ነገር ግን ይህንን ህዝበ-ውሳኔ በተግባር ለመተርጎም የሚደረገው ሂደት በከፍተኛ አወዛጋቢ ስነ-ሕዝባዊ እና ፖለቲካዊ ውስብስብነቶች የተከበበ ነው።

የህዝበ-ውሳኔው ዋነኛ ማነቆ የሚሆነው በህዝበ-ውሳኔው ላይ ድምፅ የመስጠት መብት ያለው ማን ነው የሚለው ጥያቄ ነው። የአማራ ወገን ከ1972 ዓ.ም እና ከ1983 ዓ.ም በኋላ በሺዎች የሚቆጠሩ የሀገር ውስጥ ተፈናቃይ አማራዎች ከአካባቢው እንዲሰደዱ መደረጉን እና በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የትግራይ ተወላጆች በስፍራው እንዲሰፍሩ መደረጉን ይሞግታሉ። በመሆኑም ከ30 ዓመታት በላይ የተፈናቀሉ አማራዎች ሳይመለሱ እና በውጭ ሀገራት ያሉ የወልቃይት ተወላጆች ድምፅ ሳይሰጡ የሚደረግ ህዝበ-ውሳኔ ፍትሃዊ አይሆንም የሚል አቋም አላቸው። በሌላ በኩል፣ የትግራይ ወገን ከ2013 ዓ.ም የሰሜኑ ጦርነት በኋላ ከምዕራብ ትግራይ የተፈናቀሉ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ትግራዋዮች ወደ ቀያቸው ሳይመለሱ እና በአካባቢው ያለው የአማራ አስተዳደርና ታጣቂ ኃይል ሳይነሳ ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ አይቻልም ብለው ይከራከራሉ።

ይህ ሁኔታ በፖለቲካ ሳይንስ አጠናን የምእራብ ሰሐራ ተዳፍኖ ከሚባለው ሁኔታ ጋር ይመሳሰላል። በሞሮኮ እና በፖሊሳሪዮ መካከል የመራጮች ምዝገባ መመዘኛ ላይ ስማምነት ባለመኖሩ ምክንያት ለዐሥርተ ዓመታት ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ እንዳልተቻለው ሁሉ፣ በወልቃይትም የመራጮች ብቁነትን መወሰን አቃታቸው ባሉት የሁለቱ ክልሎች ኤሊቶች መካከል ስምምነት ላይ መድረስ እጅግ አዳጋች ሆኗል።

የፖለቲካ-ኢኮኖሚ፣ የደህንነት ውቅሮች እና የጂኦ-ፖለቲካዊ ተፅዕኖዎች

የወልቃይት ጉዳይ የፖለቲካ ውዝግብ ብቻ ሳይሆን ከፍተኛ የኢኮኖሚ እና የደህንነት ጥቅም የተሳሰረበት ቀጠና ነው። ወልቃይት፣ ጠገዴ እና ሁመራ በኢትዮጵያ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ዋጋ ያለውን የሰሊጥ ምርት የሚያመርቱ ለም መሬቶች ናቸው። ከ2013 ዓ.ም በፊት የሰሊጥ ምርት ኤክስፖርት እና የፋይናንስ እንቅስቃሴ በዋናነት በትግራይ ኩባንያዎች እና ባለሀብቶች ይደወር የነበረ ሲሆን፣ ከጦርነቱ በኋላ ግን ቁጥጥሩ ወደ አማራ ክልል ባለሀብቶች እና ጊዜያዊ አስተዳደር ተሸጋግሯል። ይህ የሀብት ክፍፍል ለክልላዊ ኤሊቶች ከፍተኛ የፋይናንስ ምንጭ በመሆኑ፣ ወሰኑን የመልቀቅ ወይም የመስጠት ውሳኔን የበለጠ ውስብስብ ያደርገዋል።

በአካባቢው ያለው የደህንነት ሁኔታም እጅግ አሳሳቢ ደረጃ ላይ ይገኛል። በአማራ ክልል የሚንቀሳቀሱት የፋኖ ታጣቂዎች እና በወልቃይት ጊዜያዊ አስተዳደር የተደራጀው የ"ተከዜ ዘብ" ሚሊሻ አካባቢውን አሳልፎ ላለመስጠት እና የፌደራል መንግስቱ ህዝበ-ውሳኔን ጨምሮ የሚያደርጋቸውን ማናቸውንም የፖለቲካ ድርደራዎች በኃይል ለመቃወም ዝግጁነታቸውን ገልጸዋል። በሌላ በኩል የትግራይ ኃይሎች (TDF) የፕሪቶሪያው ስምምነት በተሟላ ሁኔታ አልተተገበረም፣ ተፈናቃዮች አልተመለሱም በሚል በቅርቡ በተከዜ ወንዝ በኩል ወታደራዊ እንቅስቃሴዎችን በማድረግ በጸለምት እና አካባቢው ቁጥጥር ለማድረግ መሞከራቸው አዲስ የሞቅታ ቀጠና ፈጥሯል። በተጨማሪም ኤርትራ ከትግራይ ጋር ባላት የታሪካዊ ጠላትነት ምክንያት፣ ህወሓት ወደ ምዕራብ ትግራይ/ወልቃይት ተመልሶ ከሱዳን ጋር የድንበር መስመር እንዲያገኝ አትፈልግም። ይህም ኤርትራ በአካባቢው የኃይል ሚዛን ላይ ቀጥተኛ ያልሆነ ተፅዕኖ እንድታሳድር አድርጓታል።

የፖሊሲ ማቀፊያዎች እና የዘላቂ ሰላም አማራጭ መፍትሔዎች

በወልቃይት ውዝግብ ዙሪያ ያሉትን የተለያዩ የመፍትሔ አማራጮች፣ አፈፃፀማቸውን እና ተዛማጅ ስጋቶቻቸውን በሚከተለው የንፅፅር ሠንጠረዥ ማሳየት ይቻላል፦

የተሳታፊ ወገን / የመፍትሔ ሞዴል

ዋና አፈፃፀም እና ስልታዊ አቅጣጫ

ዋና ዋና ስልታዊ ጥቅሞች

ሊከሰቱ የሚችሉ ዋና ዋና ስጋቶች

የፌደራል መንግስት / ህዝበ-ውሳኔ

በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት ህዝቡ ለአማራ ወይም ለትግራይ እንዲመርጥ ማድረግ።

ህገ-መንግስታዊ ህጋዊነት ያለው እና የህዝብ ፍላጎትን የሚያንፀባርቅ መሆኑ።

የመራጮች ማንነት ላይ አለመስማማት እና ተሸናፊው ወገን ውጤቱን በኃይል ለመቃወም መነሳቱ።

ቀጥተኛ የፌደራል አስተዳደር

አካባቢውን በሁለቱም ክልሎች ስር ሳያደርጉ በፌደራል መንግስት ስር በልዩ ሁኔታ ማስተዳደር።

በሁለቱ ክልሎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግጭት መቀነስ እና ገለልተኛ የደህንነት ማዕቀፍ መዘርጋት።

ህገ-መንግስታዊ መሰረት ማጣቱ (ህገ-መንግስቱ ክልሎችን እንጂ የፌደራል ግዛቶችን አያውቅም)።

ልዩ ራስን የማስተዳደር ቀጣና

የአካባቢውን ህዝብ (ወልቃይቴዎችን) የሁለቱም ክልሎች ድልድይ አድርጎ የራሳቸውን ልዩ ዞን እንዲመሩ ማድረግ።

የነዋሪዎችን ሁለገብ ማንነት ማከበር እና የቋንቋ/ባህል ብዝሃነትን መጠበቅ።

የሁለቱም ክልሎች የፅንፈኛ ኤሊቶች "ሙሉ በሙሉ የእኔ ካልሆነ" የሚል ተቃውሞ።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እንደሚያመላክተው፣ የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን ውዝግብ በወታደራዊ ኃይል ለመፍታት የሚደረግን ማንኛውንም ሙከራ ውድቅ ያደርጋል። ለአንዱ ወገን ብቻ ምላሽ በመስጠት ሌላውን ቅሬታ ውስጥ የሚተው ውሳኔ ዘላቂ ሰላም እንደማያመጣ የተሰጠው ማብራሪያ የችግሩን ጥልቀት ያሳያል። ይሁን እንጂ በፌደራል መንግስቱ የታሰበው የህዝበ-ውሳኔ መስመር በራሱ በስነ-ሕዝብ ለውጦች፣ በተፈናቃዮች አመላለስ እና በመራጮች መመዘኛ ምክንያት በከፍተኛ ደረጃ የመደናቀፍ አደጋ አጋጥሞታል።

የወልቃይት ቀውስ ዘላቂ መፍትሔ እንዲያገኝ በርካታ ስልታዊ እርምጃዎች በጥምረት መተግበር አለባቸው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ህዝበ-ውሳኔ ከመካሄዱ በፊት በገለልተኛ አካል የሚመራ የስነ-ሕዝብ ጥናት ማካሄድ እና ከ1983 ዓ.ም በፊት እንዲሁም ከ2013 ዓ.ም በኋላ የተፈናቀሉ ዜጎችን መዝግቦ መብታቸውን የሚያረጋግጥ ግልፅ መመሪያ ማዘጋጀት ያስፈልጋል። በሁለተኛ ደረጃ፣ በአካባቢው ያሉትን የክልል ታጣቂዎች ከድንበር ቀጠናው በማራቅ፣ የኢፌዴሪ ሀገር መከላከያ ሰራዊት አካባቢውን ሙሉ በሙሉ በፌደራል የደህንነት ጃንጥላ ስር እንዲጠብቅ ማድረግ የግድ ይላል። በሦስተኛ ደረጃ፣ ሁለትዮሽ በሆነ የወሰን ውድድር ውስጥ ከመግባት ይልቅ፣ ወልቃይት የራሱ ልዩ ራስን የማስተዳደር መዋቅር ኖሮት የሁለቱንም ክልሎች ባህል እና ቋንቋ የሚያስተናግድ የኢኮኖሚ እና ባህል ማዕከል እንዲሆን ማድረግ ይበልጥ አመርቂ ውጤት ያመጣል። በመጨረሻም፣ የአካባቢውን የግብርና እና የንግድ እንቅስቃሴ ከፖለቲካዊ ውጥረት በማላቀቅ፣ የሚገኘውን ገቢ ለአካባቢው ልማት እና ለተፈናቃዮች መልሶ ማቋቋሚያ የሚውልበትን ግልፅ የፋይናንስ መዋቅር መዘርጋት ለዘላቂ ሰላም መረጋገጥ ወሳኝ ድርሻ ይኖረዋል።

Reference:

1. Clashes in Tigray's Disputed Territories Threaten Peace Deal - February 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/clashes-tigrays-disputed-territories-threaten-peace-deal-february-2024 

2. Contested or plundered? Historical narratives and the politics of memory in Wolkait in the post-Pretoria Peace Agreement era - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/408656498_Contested_or_plundered_Historical_narratives_and_the_politics_of_memory_in_Wolkait_in_the_post-Pretoria_Peace_Agreement_era 

3. Uploaded by -! | PDF, https://www.scribd.com/document/753234364/%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%88%85%E1%8B%9D%E1%89%A5-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%8A%AD%E1%88%8D%E1%88%8B%E1%8B%8A-%E1%88%98%E1%8A%95%E1%8C%8D%E1%88%B5%E1%89%B5%E1%8A%93-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%89%A5%E1%88%8D%E1%8D%85%E1%8C%8D%E1%8A%93-%E1%89%80%E1%88%A8%E1%89%A0-%E1%8B%A8%E1%8D%8D%E1%89%B5%E1%88%95-%E1%8C%A5%E1%88%AA 

4. Ethiopia: Persecution of Tigrayans Unrelenting - Human Rights Watch, https://www.hrw.org/news/2026/04/22/ethiopia-persecution-of-tigrayans-unrelenting 

5. The 'conflict economy' of sesame in Ethiopia and Sudan - Chatham House, https://www.chathamhouse.org/2024/04/conflict-economy-sesame-ethiopia/04-role-sesame-driving-rivalries-ethiopia 

6. ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ ስለ ወልቃይት ምን አሉ? - Ethiopia Insider, https://ethiopiainsider.com/2022/8639/ 

7. Ethiopia: Peace Talk in South Africa Not About Which Side 'Wolkait' Should Go to: PM Abiy, https://allafrica.com/stories/202211150504.html 

8. ከወልቃይት ጋር በተያያዘ በሚነዙ አሉባልታዎች ውስጥ መንግስት እጁ የለበትም ሲሉ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ ተናገሩ - Your true media source, https://ethiopanorama.com/?p=181243

 9. የማንነት ጥያቄ ከህገ-መንግስት ድንጋጌዎች አንፃር, http://www.aigaforum.com/amharic-article-2018/identity-issue-and-constitution.pdf 

10. Ethiopia situation update (25 June 2025) - ReliefWeb, https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-update-25-june-2025

 11. Ethiopia Plans Referendum for Contested Western Tigray - VOA Africa, https://www.voaafrica.com/a/ethiopia-plans-referendum-for-contested-western-tigray/7344187.html 

12. የወልቃይት ጉዳይ በህገ-መንግስቱ የማይፈታበት ምክንያት (የዋግነሽ አድማሱ) - EthioReference, https://ethioreference.com/archives/10927

 13. The Welkait Quagmire Neither Ballots nor Bullets Can Resolve - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/03/02/the-welkait-quagmire-neither-ballots-nor-bullets-can-resolve/ 

14. Ethiopia: Fresh clashes renew fears for a return to conflict — Expert comment | ACLED, https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-fresh-clashes-renew-fears-return-conflict-expert-comment 

15. Abiy Ahmed at the Center: Power, Conflict and Identity in Welkait and Raya - Borkena, https://borkena.com/2024/04/28/abiy-ahmed-at-the-center-power-conflict-and-identity-in-welkait-and-raya/