ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

የፓርቲን ሥራ ከመንግሥት ሥራ ሳንለይ የኢትዮጵያን ፖለቲካ ከ“ሁሉን አሸንፍ ወይም ሁሉን አጣ” ጨዋታ ማውጣት አንችልም

  በሀብታሙ ኒኒ አቢኖ

በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ፖለቲካ ለሕዝብ የሚቀርብ አገልግሎት ነው፤ ለግለሰብ፣ ለቤተሰብ፣ ለፓርቲ ወይም ለብሔር የሚከፈት የሀብት በር መሆን የለበትም። ሰው ወደ ፖለቲካ የሚገባው ከመንግሥት ለመብላት ሳይሆን፣ ጊዜውን፣ እውቀቱን፣ ልምዱንና አንዳንዴም ገንዘቡን አውጥቶ ሕዝብን ለማገልገል መሆን አለበት።

ይህ መርህ በተቋማዊ ደረጃ ባልተገነባባቸው ሀገራት ግን ፖለቲካ ከአገልግሎት ወደ “means of survival” — የኑሮ መተዳደሪያ ይቀየራል።

ከዚያ በኋላ ምርጫ ማሸነፍ ማለት ፖሊሲን ለመተግበር የሕዝብ ፈቃድ ማግኘት ብቻ አይሆንም። ሥራ፣ በጀት፣ መሬት፣ ኮንትራት፣ ብድር፣ ፈቃድ፣ ጥበቃና ተፅዕኖ ማግኘትም ይሆናል።

ምርጫ መሸነፍም የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይሆንም፤ ለአንዳንዶች ከእነዚህ ሀብቶችና እድሎች መገለል ማለት ይሆናል።

ፖለቲካ የኑሮ መንገድ ሲሆን ዴሞክራሲ የካርድ ጨዋታ ይሆናል።

ካናዳ የምታስተምረን፦ ፓርቲ አንድ ነገር፣ መንግሥት ሌላ ነገር ነው

የካናዳን ሥርዓት መቅዳት አያስፈልገንም፤ ነገር ግን ከተቋማዊ ልምዷ የምንማረው ብዙ ነገር አለ።

በካናዳ ፌዴራልና ክልላዊ (provincial) ፖለቲካ በግልጽ የሥልጣን ክፍፍል ውስጥ ይሠራሉ። አንድ ዜጋ በፌዴራል ምርጫ Liberal ደግፎ፣ በኦንታሪዮ ምርጫ Progressive Conservative ሊደግፍ ይችላል። ይህ እንደ ፖለቲካዊ ክህደት አይታይም።

ከዚህ የበለጠ ወሳኙ ነገር ግን ማን ቢመረጥ የመንግሥት መሠረታዊ ሥራ መቀጠሉ ነው።

ምርጫ ተሸናፊው ፖለቲከኛ ወደ ሕግ ሙያው፣ ወደ ዩኒቨርሲቲው፣ ወደ ንግዱ ወይም ወደ ሌላ ሙያው ሊመለስ ይችላል። ሥልጣን ማጣቱ የመኖር መብቱን አያሳጣውም።

በተመሳሳይ መልኩ፣ መንግሥት ሲቀየር ፓስፖርት የሚያዘጋጀው ሠራተኛ፣ ነርሷ፣ መምህሩ፣ ፖሊሱ፣ የግብር ሠራተኛውና ሌሎች የሲቪል ሰርቪስ ባለሙያዎች በሙሉ በፓርቲ አባልነታቸው መሠረት አይቀየሩም።

መንግሥት ይቀየራል፤ ሀገር ግን ትቀጥላለች።

ይህ የተቋማዊ መንግሥት መሠረታዊ ምልክት ነው።

በኢትዮጵያ ዋናው ችግር፦ ፓርቲ፣ መንግሥትና ሀብት ሲደባለቁ

በኢትዮጵያ የፖለቲካ ችግርን ስንመረምር ሁልጊዜ ወደ ሕገ-መንግሥት፣ ብሔር፣ ፌዴራሊዝምና ወሰን እንሄዳለን። እነዚህ ትልቅ ጉዳዮች ናቸው። ነገር ግን ከእነሱ በታች ያለ ሌላ መሠረታዊ ችግር አለ፦ ፓርቲና መንግሥትን በተግባር አለመለየት።

ገዢ ፓርቲ መንግሥት ከሆነ፣ መንግሥትም ፓርቲ ከሆነ፣ የሕዝብ ሀብትና የፓርቲ ሀብት ድንበር ይደበዝዛል።

የመንግሥት ሹመት የፓርቲ ሽልማት ይሆናል። የሲቪል ሰርቪስ ሥራ የፖለቲካ ታማኝነት መግዣ ይሆናል። ኮንትራት፣ መሬት፣ ፈቃድና ሌሎች የኢኮኖሚ እድሎችም በፖለቲካዊ ቅርበት እንዲወሰኑ አደጋ ይፈጠራል።

ይህ ሲሆን “የእኛ ሰው ሥልጣን ላይ መሆን አለበት” የሚለው አስተሳሰብ ይጠናከራል።

ምክንያቱም “የእኛ ሰው” መሸነፉ የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይመስልም፤ “የእኛ ቡድን ሀብትና እድል አጣ” ተብሎ ይታያል።

ከዚያም ፓርቲ ቀስ በቀስ የፖሊሲ ተቋም መሆኑን ትቶ የቡድን ሀብት ማከፋፈያ መሣሪያ ይሆናል።

ፊንፊኔም የዚህ የከፍተኛ ዋጋ ፖለቲካ ምሳሌ ናት

የፊንፊኔ/አዲስ አበባን ጉዳይ ከዚህ መዋቅራዊ ችግር ለይቶ ማየት አይቻልም።

ከተማዋ የፌዴራል ሥልጣን፣ የመሬት ዋጋ፣ የንግድ፣ የሥራ፣ የበጀት፣ የዲፕሎማሲና የተቋማት ማዕከል ናት። ስለዚህ ስለ ፊንፊኔ የሚካሄደው ክርክር በሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ብቻ አይገለጽም፤ ከሀብትና ከሥልጣን ስርጭትም ጋር ይገናኛል።

ይህ ማለት ግን ሕገ-መንግሥታዊ ጥያቄዎቹ እውነተኛ አይደሉም ማለት አይደለም።

የፌዴራል ሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 49 የአዲስ አበባን የፌዴራል ዋና ከተማነት እና የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ይደነግጋል። በሌላ በኩል፣ በ2005 በአዋጅ ቁጥር 94/2005 የተሻሻለው የኦሮሚያ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 6 “Finfinne shall be the Capital City of the Regional State of Oromia” በማለት ፊንፊኔን የኦሮሚያ ዋና ከተማ አድርጎ ይደነግጋል።

ችግሩ እነዚህን ጉዳዮች በሕግና በተቋም በበቂ ሁኔታ ከመፍታት ይልቅ በየጊዜው ወደ ፖለቲካ ካርድነት መመለሳቸው ነው።

“ኦሮሚያ ካሸነፈች ፌዴራሉ ይሸነፋል” የሚለውን ስሌት መስበር

ጤናማ ፌዴራሊዝም የ“እኔ ወይም አንተ” ሥርዓት አይደለም።

ኦሮሚያ የራሷን ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ስትጠቀም ፌዴራሉ መሸነፍ የለበትም። ፌዴራሉ የራሱን ሥልጣን ሲጠቀምም ኦሮሚያ መሸነፍ የለባትም።

የሚፈለገው የሥልጣን ድንበርን ግልጽ ማድረግ ነው።

ኦሮሚያ የኦሮሚያን ጉዳይ ታስተዳድር፤ ፌዴራሉ የፌዴራሉን ጉዳይ ያስተዳድር፤ ተደራራቢ ጉዳዮች ደግሞ በግልጽ ሕግና በጋራ ተቋም ይመሩ።

ይህ የፌዴራሊዝም መሠረታዊ ሐሳብ ነው።

ለውጡ ሕግ በመቀየር ብቻ አይመጣም

ይህ ሁሉ በአምስት ዓመት ወይም በአንድ ምርጫ ዑደት ይፈታል ብሎ ማሰብ አይገባም።

ምክንያቱም ሦስት ትላልቅ ነገሮችን መለወጥ ይጠይቃል፤ ኢኮኖሚን፣ ተቋማትንና የፖለቲካ ባህልን።

መንግሥት ብቸኛው የኢኮኖሚ እድል ምንጭ እስከሆነ ድረስ ፖለቲካ የኑሮ ጉዳይ ሆኖ ይቀጥላል። ጠንካራ የግል ዘርፍ፣ ገለልተኛ ሙያዊ ተቋማት፣ ነፃ ንግድና ከፓርቲ ውጭ የሚገኙ የኑሮ እድሎች መስፋፋት አለባቸው።

ፍርድ ቤት፣ ፖሊስ፣ ሲቪል ሰርቪስ፣ ትምህርትና ሌሎች የመንግሥት ተቋማትም “ማን ነው የሚገዛው?” በሚለው መሠረት መለዋወጥ የለባቸውም።

የፖለቲካ ባህሉም “የእኛ ቡድን ካልገዛ እኛ እንጠፋለን” ከሚል ፍርሃት ወደ “ተቃዋሚዬ ቢያሸንፍም መብቴና ኑሮዬ በሕግ ይጠበቃል” ወደሚል የተቋም እምነት መሸጋገር አለበት።

ይህ በአንድ ትውልድ ላይጠናቀቅ ይችላል።

ግን ዛሬ ልንጀምራቸው የምንችላቸው ሦስት ነገሮች አሉ

ለውጡ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ ምንም አናድርግ ማለት አይደለም። በተቃራኒው፣ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ መጀመር አለብን።

1. ሲቪል ሰርቪሱን ከፓርቲ ቁጥጥር ማላቀቅ። የመንግሥት ሠራተኛ በሙያ፣ በብቃትና በአፈጻጸም መቀጠርና መገምገም አለበት፤ የፓርቲ ካርድ የሥራ መስፈርት መሆን የለበትም።

2. የፓርቲ ገንዘብና የመንግሥት ገንዘብን በግልጽ መለየት። የሕዝብ በጀት፣ መኪና፣ ቢሮ፣ ሚዲያ፣ ሠራተኛና ሌሎች ሀብቶች የገዢ ፓርቲ ንብረት አይደሉም። ፓርቲዎች የራሳቸውን ሕጋዊና ግልጽ የፋይናንስ ሥርዓት ሊኖራቸው ይገባል።

3. ፍትሕና የመንግሥት አገልግሎትን ፖለቲካዊ ዕውር ማድረግ። ዜጋው የትኛውን ፓርቲ እንደሚደግፍ ሳይጠየቅ ፖሊስ፣ ፍርድ ቤት፣ ትምህርት፣ ጤና፣ ፈቃድና ሌሎች አገልግሎቶችን በእኩልነት ማግኘት አለበት።

የሚፈለገው “አሰልቺ መንግሥት” ነው

አንዳንድ ጊዜ ዴሞክራሲ በጣም ቀላል በሆነ ምልክት ሊለካ ይችላል፦ ምርጫ መሸነፍ ምን ያህል ደህና ነው?

ተቃዋሚ ፓርቲ ቢያሸንፍ የቀድሞው ገዢ ፓርቲ አባላት ሥራቸውን፣ ቤታቸውን፣ ንግዳቸውን፣ ደህንነታቸውንና መብታቸውን እንደሚያጡ ከፈሩ፣ ሥልጣንን በሰላም አያስረክቡም።

በተቃራኒው፣ “ዛሬ ተሸንፌያለሁ፤ ነገ እንደገና እወዳደራለሁ” ማለት የሚቻልበት ሥርዓት ካለ፣ ፖለቲካው ከጦርነት ወደ ውድድር ይሸጋገራል።

ይህ ነው ኢትዮጵያ ልትደርስበት የሚገባት።

ፓርቲ ይወዳደር፤ መንግሥት ያገልግል።

ፓርቲ ፖሊሲ ያቅርብ፤ ሲቪል ሰርቪስ ሕግን ያስፈጽም።

ፓርቲ የራሱን ገንዘብ ያሰባስብ፤ የሕዝብ ገንዘብ የሕዝብ ብቻ ይሁን።

ምርጫ የሚወስነው ማን ለጊዜው እንደሚያስተዳድር እንጂ ማን እንደሚበላና ማን እንደሚራብ መሆን የለበትም።

ይህን ድንበር መገንባት ስንጀምር ነው የፊንፊኔን፣ የኦሮሚያን፣ የፌዴራሊዝምንና ሌሎች ትልልቅ የፖለቲካ ጉዳዮች ከ“የማን ሕልውና?” ጨዋታ ወደ “የትኛው ፖሊሲ ይሻላል?” ውይይት ማሸጋገር የምንጀምረው።

ለውጡ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ይችላል። ምናልባትም ትውልዶችን። ነገር ግን የመጀመሪያው መርህ ዛሬውኑ ግልጽ መሆን ይችላል፦

የፓርቲ ሥራ ከመንግሥት የዕለት ተዕለት ሥራ መለየት አለበት።

ይህ ሲሆን ፖለቲካ የመትረፍ ትግል መሆኑን ቀስ በቀስ ያቆማል፤ ሥልጣንም የሚበላበት ጠረጴዛ ሳይሆን ሕዝብን የሚያገለግሉበት ወንበር ይሆናል።

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር፦ ሦስቱም በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ፤ ግን በአንድነት ሲሠሩ ብቻ ሀገርን ያረጋጋሉ

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር፦ ሦስቱም በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ፤ ግን በአንድነት ሲሠሩ ብቻ ሀገርን ያረጋጋሉ

በፖለቲካ ውይይት ውስጥ “ዴሞክራሲ”፣ “የሕግ የበላይነት” እና “መልካም አስተዳደር” የሚሉት ቃላት ብዙ ጊዜ አንድ ነገር ይመስላሉ። ነገር ግን በፖለቲካ ሳይንስና በሕገ-መንግሥታዊ አስተሳሰብ ሦስቱ የተለያዩ ጥያቄዎችን ይመልሳሉ።

ዴሞክራሲ “ሥልጣን በማን እጅ ነው?” የሚለውን ይመልሳል።
የሕግ የበላይነት “ያ ሥልጣን የት ድረስ ይዘልቃል?” የሚለውን ይመልሳል።
መልካም አስተዳደር ደግሞ “ያ ሥልጣን በተግባር ለሕዝብ እንዴት ይውላል?” የሚለውን ይመልሳል።

ይህ ልዩነት ቀላል የቃላት ጉዳይ አይደለም። ሀገር ለምን ዴሞክራሲ ኖሯትም እንኳ የማትረጋጋ፣ ለምን ሕግ ኖሯትም እንኳ ፍትሕ የማይሰማባት፣ ለምን መንግሥት ኖሯትም እንኳ ሕዝብ አገልግሎት የማያገኝባት እንደሆነ ለመረዳት ዋና መሠረት ነው።

ዴሞክራሲ፦ ሥልጣን ከሕዝብ ይመጣል

ዴሞክራሲ በመሠረቱ ሕዝብ መሪዎቹን የሚመርጥበት፣ ፓርቲዎች የሚወዳደሩበት፣ የፖለቲካ ሥልጣን በምርጫ የሚሰጥና የሚወሰድበት ሥርዓት ነው።

ዴሞክራሲ ማለት በየአምስት ዓመቱ ምርጫ ማካሄድ ብቻ አይደለም። የአስተያየት ነፃነት፣ የመደራጀት መብት፣ የፓርቲ ውድድር፣ የአብላጫ ውሳኔና የአናሳ መብት ጥበቃ የዴሞክራሲ ክፍሎች ናቸው።

ነገር ግን ምርጫ ብቻ ዴሞክራሲን አያረጋግጥም።

አንድ መንግሥት በምርጫ ሥልጣን ሊይዝ ይችላል፤ ከዚያ በኋላ ግን ፍርድ ቤቶችን ሊጫን፣ ተቃዋሚዎችን ሊያስር፣ ሚዲያን ሊዘጋ፣ ሕገ-መንግሥቱን ሊዘልና የአብላጫውን ድምፅ እንደ ፍጹም ሥልጣን ሊጠቀም ይችላል።

ይህን ሁኔታ “የአብላጫ ጭቆና” ማለት ይቻላል።

ምርጫ አለ፤ ግን የሥልጣን ገደብ የለም።

የሕግ የበላይነት፦ ማንም ከሕግ በላይ አይደለም

የሕግ የበላይነት የዴሞክራሲን ሥልጣን የሚገድብ መርህ ነው።

ፕሬዚዳንት፣ ጠቅላይ ሚኒስትር፣ ሚኒስትር፣ ፖሊስ፣ ዳኛ፣ ባለሀብት ወይም ተራ ዜጋ—ሁሉም በሕግ ሥር ናቸው።

መንግሥት አንድን ሰው ስለማይወደው ብቻ ሊያስረው አይችልም።

ፖሊስ ሕጋዊ ሂደትን ማክበር አለበት።

ፍርድ ቤት ከፖለቲካ ጫና ነፃ መሆን አለበት።

ሕገ-መንግሥት ለመንግሥት ሥልጣን ይሰጣል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ያንን ሥልጣን ይገድባል።

ይህ የሕግ የበላይነት ዋና ፍልስፍና ነው።

መልካም አስተዳደር፦ መንግሥት በተግባር ይሠራልን?

ዴሞክራሲ ሥልጣንን ከሕዝብ ያመጣል።

የሕግ የበላይነት ሥልጣኑን ይገድባል።

መልካም አስተዳደር ግን ያ ሥልጣን ለሕዝብ በተግባር ጥቅም ላይ ውሏልን ብሎ ይጠይቃል።

መንገዱ ተሠርቷልን?

ሆስፒታሉ መድኃኒት አለውን?

ትምህርት ቤቱ መጽሐፍና መምህር አለውን?

የመሬት አገልግሎት በሙስና ሳይሆን በሕግ ይሰጣልን?

የመንግሥት በጀት ለሕዝብ ይፋ ነውን?

የኦዲት ሪፖርት ሲወጣ ተጠያቂነት ይከተላልን?

ዜጋ ቅሬታ ሲያቀርብ መልስ ያገኛልን?

እነዚህ የመልካም አስተዳደር ጥያቄዎች ናቸው።

ሦስቱ በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ

ብዙ ጊዜ የምንሳሳተው እዚህ ላይ ነው።

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር ሁልጊዜ እንደ አንድ ጥቅል አይመጡም።

አንድ ሀገር ምርጫ ሊያካሂድ ይችላል፣ ግን ፍርድ ቤቱ ነፃ ላይሆን ይችላል።

ሌላ ሀገር ጥሩ አገልግሎት ሊሰጥ ይችላል፣ ግን ሕዝቡ መሪዎቹን ለመምረጥ እድል ላይኖረው ይችላል።

ሌላ ሀገር ጥሩ ሕጎች ሊኖሯት ይችላሉ፣ ግን አስተዳደሩ ደካማ ሊሆን ይችላል።

ስለዚህ የሦስቱ መኖር አንዱ ሌላውን በራሱ አያረጋግጥም።

ዴሞክራሲ ያለ የሕግ የበላይነት፦ የአብላጫ ጭቆና

ሕዝብ ይመርጣል።

አሸናፊው ግን “ሕዝብ መርጦኛል፤ ስለዚህ የምፈልገውን ማድረግ እችላለሁ” ይላል።

ከዚያ ፍርድ ቤት ይጫናል።

ተቃዋሚ ይታሰራል።

ሚዲያ ይገደባል።

ሕገ-መንግሥታዊ ገደቦች ይዘለላሉ።

ይህ ዴሞክራሲ አለ ማለት ሊያስችል ይችላል፤ ግን ሊበራል ዴሞክራሲ አይደለም።

ዴሞክራሲ ያለ መልካም አስተዳደር፦ ባዶ ምርጫ

ሕዝብ ይመርጣል።

ፓርላማ አለ።

ፍርድ ቤት በወረቀት አለ።

ነገር ግን ሆስፒታል አይሠራም።

መንገድ አይጠገንም።

ቢሮ ሰዎችን ሳምንታት ያንገላታል።

በጀት ይባክናል።

ሙስና ሲገኝ ተጠያቂነት የለም።

ከዚያ ሕዝብ አንድ ቀላል ጥያቄ ይጠይቃል፦

“ምርጫው ሕይወቴን ካልቀየረ ምን ጥቅም አለው?”

ይህ ዴሞክራሲን በጣም የሚያዳክም ጥያቄ ነው።

የሕግ የበላይነት ያለ ዴሞክራሲስ?

አንዳንድ ሥርዓቶች በሥርዓት የሚሠሩ ቢሮክራሲዎች፣ የተወሰነ የሕግ አክብሮትና ጥሩ አገልግሎት ሊኖራቸው ይችላል።

ግን ሕዝቡ መሪዎቹን በነፃ እንዲመርጥ ካልቻለ ይህ ዴሞክራሲ አይደለም።

መንግሥቱ ጥሩ ሊሠራ ይችላል፤ ግን ዜጋው እሱን ለመቀየር ሕጋዊ ኃይል ከሌለው ተጠያቂነት የተወሰነ ይሆናል።

“ጥሩ አምባገነን” የሚለው ሐሳብ እዚህ ይነሳል።

ግን ዋናው ችግር ይህ ነው፦ ጥሩ መሪ እስከ መቼ? ከእሱ በኋላስ?

ዘላቂ ሥርዓት በጥሩ ሰው ላይ ሳይሆን በጥሩ ተቋም ላይ መመሥረት አለበት።

ሦስቱ አብረው ሲሠሩ፦ ሊበራል ዴሞክራሲ

ሕዝብ መሪዎቹን ይመርጣል።

የተመረጡት መሪዎች ግን በሕግ ይገደባሉ።

ፍርድ ቤቶች ነፃ ይሆናሉ።

መንግሥት ለሕዝብ ይጠየቃል።

በጀት ይፋ ይሆናል።

ኦዲት ተግባራዊ ውጤት ያመጣል።

አገልግሎቶች ይሠራሉ።

የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ይኖራል።

ዜጋ ለመንግሥት ቅሬታ ማቅረብና መልስ ማግኘት ይችላል።

ይህ የሦስቱ መተሳሰር ነው።

ዴሞክራሲ ሥልጣንን ይሰጣል።
የሕግ የበላይነት ሥልጣንን ይገድባል።
መልካም አስተዳደር ሥልጣንን ለሕዝብ ጥቅም ያውላል።

መልካም አስተዳደር በተግባር ምንድን ነው?

መልካም አስተዳደር አንድ የሚያምር መፈክር አይደለም።

በተግባር ቢያንስ እነዚህን ይጠይቃል፦

ተጠያቂነት፣ ግልጽነት፣ የሕግ የበላይነት፣ ፈጣን ምላሽ፣ ፍትሃዊ ተሳትፎ፣ ውጤታማነት፣ የዜጎች ተሳትፎና የሙስና መከላከል።

መሪ ውሳኔ ከወሰነ ለምን እንደወሰነ ሊያስረዳ ይገባል።

መንግሥት የሕዝብን ገንዘብ ካወጣ የት እንደዋለ ሕዝቡ ሊያውቅ ይገባል።

ሙስና ከተገኘ የፓርቲ አባል ስለሆነ መታለፍ የለበትም።

የመንግሥት ቢሮ ዜጎችን በእኩልነት ማገልገል አለበት።

ይህ ነው መልካም አስተዳደር።

ኢትዮጵያ ላይ ያለው ፈተና

ኢትዮጵያ ውስጥ ይህንን ጉዳይ ከ2018 በኋላ በተለይ ማየት ይቻላል።

የፖለቲካ ቦታ በአንዳንድ ዘርፎች ተከፈተ።

ተቃዋሚ ፓርቲዎች ታዩ።

ሚዲያና ማህበራዊ ውይይት በብዙ መልኩ ተስፋፋ።

ምርጫም ተካሄደ።

ግን አንድ ትልቅ ጥያቄ ቀረ፦

የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር ከዴሞክራሲያዊ መክፈቻው ጋር በተመሳሳይ ፍጥነት ተጠናክረዋልን?

ፍርድ ቤቶች ደካማ ከሆኑ፣

የፓርላማ ክትትል ወደ መደበኛ ማፅደቅ ብቻ ከተቀየረ፣

የዋና ኦዲተር ሪፖርቶች ተግባራዊ ተጠያቂነት ካላመጡ፣

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ክርክሮችን ከግጭት በፊት በተቋማዊ መንገድ ማስተናገድ ካልቻለ፣

የሰብዓዊ መብትና የእንባ ጠባቂ ተቋማት የዜጎችን እምነት ካላገኙ፣

ከዚያ ምርጫ ብቻ የፖለቲካ ሥርዓቱን ለማረጋጋት አይበቃም።

አቅም እጥረትም መልካም አስተዳደርን ያዳክማል

ሕግ መጻፍ ብቻ በቂ አይደለም።

አንድ ክልል ሕገ-መንግሥታዊ ራስ አስተዳደር ሊኖረው ይችላል።

ግን በቂ ባለሙያ፣ በጀት፣ ስልጠናና ተቋማዊ አቅም ከሌለው ዜጎች ጥሩ አገልግሎት አያገኙም።

የውኃ ቢሮ ሥልጣን ኖሮት ውኃ ማቅረብ ካልቻለ፣

የጤና ቢሮ ኖሮት መድኃኒት ካልደረሰ፣

የመሬት አስተዳደር ኖሮት ፋይል በሙስና ከሚንቀሳቀስ፣

የሕግ መኖር ብቻ የሕዝብን ሕይወት አይቀይርም።

የፓርቲ ፖለቲካና ተቋማዊ ገለልተኝነት

መልካም አስተዳደር ያለ ገለልተኛ ተቋም አይገነባም።

የሰብዓዊ መብት ተቋም የፓርቲ አካል ተደርጎ ከታየ፣ ሕዝብ አያምነውም።

የምርጫ ተቋም ከፓርቲ ጋር ከተያያዘ፣ የምርጫ ውጤቱ በራሱ ጥርጣሬ ውስጥ ይገባል።

የሲቪል ሰርቪስ ቅጥር በብቃት ሳይሆን በፓርቲ ታማኝነት ከተመራ፣ የመንግሥት አገልግሎት ደካማ ይሆናል።

የመልካም አስተዳደር ዋና መርህ ይህ ነው፦ ተቋም ለሕዝብ ነው፤ ለፓርቲ አይደለም።

በቀውስ ጊዜ የሚጠፋው መጀመሪያ ምንድነው?

ጦርነት፣ መፈናቀል፣ ኢኮኖሚያዊ ጫና፣ የዋጋ ግሽበትና የደህንነት ቀውስ ሲኖር መንግሥታት “አሁን ጊዜ የለንም፤ በኋላ እንገልጻለን” የሚል አስተሳሰብ ይዘው ሊሄዱ ይችላሉ።

ብዙ ጊዜ በመጀመሪያ የሚቀነሱት ግልጽነት፣ ተሳትፎና ተጠያቂነት ናቸው።

ግን ችግሩ ይህ ነው፦ እነዚህን ለጊዜው ማቆም ቀላል ነው፤ እንደገና መመለስ ግን ከባድ ነው።

ስለዚህ ቀውስ የሕግ የበላይነትን ለማጥፋት ፈቃድ መሆን የለበትም።

መፍትሔው በተቋማት ውስጥ ነው

መልካም አስተዳደር በአንድ ታላቅ ንግግር አይገነባም።

በተቋማት ይገነባል።

ፓርላማ በጀትን ማፅደቅ ብቻ ሳይሆን አስፈጻሚውን በትክክል መቆጣጠር አለበት።

የፌዴሬሽን ምክር ቤት የፌዴራልና የክልል ግጭቶች ወደ የፀጥታ ቀውስ ከመቀየራቸው በፊት ተቋማዊ መፍትሔ ማቅረብ አለበት።

የዋና ኦዲተር ሪፖርት በመደርደሪያ ላይ ሊቀመጥ አይገባም፤ ምርመራና ተጠያቂነት ሊከተለው ይገባል።

የእንባ ጠባቂና የሰብዓዊ መብት ተቋማት ዜጎች ቅሬታቸውን የሚያቀርቡበትና መልስ የሚያገኙበት እውነተኛ ተቋም መሆን አለባቸው።

የሲቪል ሰርቪስ ቅጥር በብቃትና በሙያ መመራት አለበት፤ በፓርቲ ታማኝነት አይደለም።

መልካም አስተዳደር “አሰልቺ” ነው—ግን ሀገርን የሚያቆየው እሱ ነው

የፖለቲካ መድረኮች ታላላቅ ንግግሮችን ይወዳሉ።

ማህበራዊ ሚዲያ አጭርና ኃይለኛ መልዕክት ይወዳል።

ሕዝብም ፈጣን መፍትሔ ይፈልጋል።

ግን መልካም አስተዳደር ከዚህ በተቃራኒ ብዙ ጊዜ አሰልቺ ነው።

መንገዱ ተጠገነ?

በጀቱ በትክክል ወጣ?

ፋይሉ በሕጋዊ ጊዜ ተጠናቀቀ?

የኦዲት ሪፖርቱ ተከታተለ?

ቢሮው ደብዳቤዬን መለሰ?

ሙሰኛው ባለሥልጣን ተጠየቀ?

ይህ ነው መልካም አስተዳደር።

ታላቅ መፈክር አይፈልግም፤ ታማኝ ተቋም ይፈልጋል።

መደምደሚያ፦ ሦስቱን ከፋፍለን ሀገር ማረጋጋት አንችልም

ዴሞክራሲ ለዜጋ የመምረጥ መብት ይሰጣል።

የሕግ የበላይነት ከሥልጣን ግፍ ይጠብቀዋል።

መልካም አስተዳደር ደግሞ መንግሥትን በዕለት ተዕለት ሕይወቱ እንዲሰማው ያደርጋል።

አንዱ ብቻ በቂ አይደለም።

ምርጫ ብቻ ዴሞክራሲን አያድንም።

ሕግ ብቻ ፍትሕን አያረጋግጥም።

ጥሩ አገልግሎት ብቻ የፖለቲካ ነፃነትን አይተካም።

ዘላቂ ሥርዓት የሚገነባው ዴሞክራሲ + የሕግ የበላይነት + መልካም አስተዳደር አብረው ሲሠሩ ነው።

ኢትዮጵያ የምርጫ ብቻ ሀገር መሆን የለባትም።

የሕግ ብቻ ሀገርም መሆን የለባትም።

የጥሩ አገልግሎት ብቻ ሀገርም መሆን የለባትም።

ሕዝብ የሚመርጥባት፣ ሥልጣን በሕግ የሚገደብባትና መንግሥት በተግባር ለሕዝብ የሚሠራባት ሀገር መሆን አለባት።

ይህ ነው ዴሞክራሲን ከመፈክር ወደ ሕይወት የሚቀይረው።

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የታሪካዊ እና ህገ-መንግስታዊ ውዝግቡ መነሻና የሁኔታዎች እድገት

በሰሜን ኢትዮጵያ የሚገኘው የወልቃይት አካባቢ (በይፋዊ አደረጃጀቱ ወልቃይት ጠገዴ ሰቲት ሁመራ) በሀገሪቱ የፖለቲካ እና የደህንነት ምህዳር ውስጥ እጅግ አስቸጋሪ ከሆኑ የታሪክ፣ የማንነት እና የወሰን ውዝግቦች አንዱ ነው። አካባቢው ከ1983 ዓ.ም በፊት በጎንደር ክፍለ ሀገር ስር ይተዳደር የነበረ ቢሆንም፣ የህወሓት/ኢህአዴግን ወደ ስልጣን መምጣት ተከተሎ በሀገሪቱ በተዘረጋው ብሔር ተኮር ፌዴራሊዝም መዋቅር ስር ወደ ትግራይ ክልላዊ መንግስት በምዕራባዊ ዞንነት እንዲጠቃለል ተደርጓል። ይህ አደረጃጀት በአካባቢው ተወላጆች እና በአማራ ብሔረሰብ ኤሊቶች ዘንድ በኃይል የተካሄደ የመሬት እና የማንነት ቅማጃ ተደርጎ የተወሰደ ሲሆን፣ ለሶስት አሥርተ ዓመታት የዘለቀ የማንነት ጥያቄ እና የፖለቲካ ትግል እንዲቀሰቀስ ምክንያት ሆኗል።

በ2013 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. 2020) በፌደራል መንግስቱ እና በትግራይ ኃይሎች መካከል የተቀሰቀሰውን ደም አፋሳሽ ጦርነት ተከተሎ፣ የአማራ ክልል ልዩ ኃይል እና የፋኖ ሚሊሻዎች አካባቢውን በቁጥጥራቸው ስር በማድረግ አዲስ ጊዜያዊ አስተዳደር መሥርተዋል። ይህ ወታደራዊ እና አስተዳደራዊ ውቅር በስፍራው የነበረውን የስነ-ሕዝብ አቀማመጥ እና የኢኮኖሚ ቁጥጥር በከፍተኛ ሁኔታ የለወጠው ሲሆን፣ በተለይም በሰሊጥ ምርት እና ኤክስፖርት ላይ የተመሰረተውን የድንበር ኢኮኖሚ መዋቅር አሻሽሎታል። የወልቃይት ውዝግብ በቀላሉ የሁለት ክልሎች የወሰን ግጭት ብቻ ሳይሆን፣ ከሀገራዊ ደህንነት፣ ከጂኦ-ፖለቲካዊ ስትራቴጂ እንዲሁም ከኢፌዴሪ ህገ-መንግስታዊ ማዕቀፍ ህሊናዊነት ጋር የተሳሰረ ውስብስብ ቀውስ ነው።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እና የፌደራል መንግስቱ ዋና አቋሞች

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት የተነሱ ጥያቄዎችን መሠረት በማድረግ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ስለ ወልቃይት ጉዳይ የሰጡት ማብራሪያ የፌደራል መንግስቱን የፖሊሲ አቅጣጫ ግልጽ ያደርጋል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ የጉዳዩን አጠቃላይ ውስብስብነት ሲያብራሩ "ለአንዱ ወገን ምላሽ በመስጠት፣ አንዱን ከጥያቄው ጋር እንዲቆይ በማድረግ ዘላቂ ሰላም አናመጣም" ሲሉ ገልጸዋል። ይህ አቋም የሚያሳየው የፌደራል መንግስቱ ውዝግቡን በዜሮ-ድምር የፖለቲካ ጨዋታ የመፍታት አካሄድ አጥፊ እንደሆነ መገንዘቡን ነው። ለአንዱ ወገን ሙሉ በሙሉ የተሳካ አሸናፊነት መስጠት የሌላኛውን ወገን ቁስል እና የቂም በቀል ፍላጎት ህያው አድርጎ ስለሚያቆየው፣ ዘላቂ ሰላም የሚገኘው የሁለቱንም ህዝቦች ፍላጎት እና ታሪካዊ ስጋት ባካተተ ሚዛናዊ የመፍትሔ ፍኖተ-ካርታ ብቻ እንደሆነ ተመልክቷል።

ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሰጡት ተጨማሪ ማብራሪያ፣ በኃይል የተወሰደ መሬትን በኃይል የመመለስ አካሄድ ዘላቂ ሰላምን እንደማያመጣ አፅንኦት ሰጥተዋል። ህወሓት ከህገ-መንግስቱ መጽደቅ በፊት አካባቢውን በግድ ስለወሰደ፣ አሁን ደግሞ ሌላው ወገን በግድ የሚወስድ ከሆነ ጉዳዩ በስምምነት የሚቋጭ ሳይሆን በኃይል የሚፈታ እንደሚያደርገው አስረድተዋል። የጦር ኃይል በመጠቀም የሚደረግ የወሰን የበላይነት ጊዜያዊ እንጂ ዘላቂ መፍትሔ አለመሆኑን፣ አሁን ያሉት አመራሮች እና ታጣቂዎች ሲያረጁ እና ሲደክሙ የቀደመው የግጭት ዑደት ተመልሶ እንደሚከሰት አመልክተዋል። በመሆኑም ዘላቂ ሰላም የሚረጋገጠው በህግ፣ በስርዓት እና በህዝብ ፍላጎት ላይ በተመሰረተ ንግግር ብቻ እንደሆነ ገልጸዋል።

በደቡብ አፍሪካ ፕሪቶሪያ የተደረገው የቋሚ ተኩስ ማቆም ስምምነት (CoHA) የወልቃይትን ባለቤትነት ለአንዱ ወገን ለመስጠት ወይም ለመከልከል የተደረገ ስምምነት አለመሆኑንም ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተናግረዋል። የስምምነቱ ዋና ዓላማ የሰሜን ኢትዮጵያን ጦርነት ማስቆም እና ህገ-መንግስታዊ ስርዓቱን መመለስ እንጂ የወልቃይትን ባለቤትነት መወሰን እንዳልሆነ ገልጸው፣ የፕሪቶሪያው ጉባኤ የኢትዮጵያን መሬት ለአንዱ ክልል የመስጠት ስልጣን እንደሌለው አብራርተዋል። በተጨማሪም በሀገሪቱ ውስጥ ተመሳሳይ የወሰን እና የማንነት ጥያቄዎች እንዳሉ ጠቁመው፣ እነዚህ ሁሉ ጉዳዮች በሀገሪቱ ህግ እና ስርዓት እንጂ በአለም አቀፍ ድርድር እንደማይወሰኑ አስረድተዋል።

የጠቅላይ ሚኒስትሩ ማብራሪያ ሌላው ትኩረት የሚስበው ነጥብ የወልቃይትን ህዝብ ማህበራዊ እና ባህላዊ ስብጥር የተመለከተው ትንተና ነው። ወልቃይት የተወላገደ አማርኛ እና የተወላገደ ትግርኛ የሚናገር፣ የሁለቱ ህዝቦች ድልድይ የሆነ፣ የተጋባ እና የተዋለደ ህዝብ እንደሆነ ገልጸዋል። ህዝቡ የጠየቀው "ወልቃይቴነቴን አትንኩብኝ" የሚለውን የማንነት ጥያቄ እንደሆነ ጠቅሰው፣ ይህንን ማህበራዊ ድልድይነት ወደ ፖለቲካዊ ግድግዳ መቀየር ለአማራና ትግራይ ህዝቦች አብሮ መኖር እንደማይጠቅም አመልክተዋል።

የህዝበ-ውሳኔ (Referendum) ጥያቄ እና ተዛማጅ ተዳፍኖዎች

የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን የወሰን ውዝግብ በዘላቂነት ለመፍታት ያስቀመጠው ዋና ህገ-መንግስታዊ ዘዴ በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት የሚካሄድ ህዝበ-ውሳኔ ነው። ነገር ግን ይህንን ህዝበ-ውሳኔ በተግባር ለመተርጎም የሚደረገው ሂደት በከፍተኛ አወዛጋቢ ስነ-ሕዝባዊ እና ፖለቲካዊ ውስብስብነቶች የተከበበ ነው።

የህዝበ-ውሳኔው ዋነኛ ማነቆ የሚሆነው በህዝበ-ውሳኔው ላይ ድምፅ የመስጠት መብት ያለው ማን ነው የሚለው ጥያቄ ነው። የአማራ ወገን ከ1972 ዓ.ም እና ከ1983 ዓ.ም በኋላ በሺዎች የሚቆጠሩ የሀገር ውስጥ ተፈናቃይ አማራዎች ከአካባቢው እንዲሰደዱ መደረጉን እና በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የትግራይ ተወላጆች በስፍራው እንዲሰፍሩ መደረጉን ይሞግታሉ። በመሆኑም ከ30 ዓመታት በላይ የተፈናቀሉ አማራዎች ሳይመለሱ እና በውጭ ሀገራት ያሉ የወልቃይት ተወላጆች ድምፅ ሳይሰጡ የሚደረግ ህዝበ-ውሳኔ ፍትሃዊ አይሆንም የሚል አቋም አላቸው። በሌላ በኩል፣ የትግራይ ወገን ከ2013 ዓ.ም የሰሜኑ ጦርነት በኋላ ከምዕራብ ትግራይ የተፈናቀሉ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ትግራዋዮች ወደ ቀያቸው ሳይመለሱ እና በአካባቢው ያለው የአማራ አስተዳደርና ታጣቂ ኃይል ሳይነሳ ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ አይቻልም ብለው ይከራከራሉ።

ይህ ሁኔታ በፖለቲካ ሳይንስ አጠናን የምእራብ ሰሐራ ተዳፍኖ ከሚባለው ሁኔታ ጋር ይመሳሰላል። በሞሮኮ እና በፖሊሳሪዮ መካከል የመራጮች ምዝገባ መመዘኛ ላይ ስማምነት ባለመኖሩ ምክንያት ለዐሥርተ ዓመታት ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ እንዳልተቻለው ሁሉ፣ በወልቃይትም የመራጮች ብቁነትን መወሰን አቃታቸው ባሉት የሁለቱ ክልሎች ኤሊቶች መካከል ስምምነት ላይ መድረስ እጅግ አዳጋች ሆኗል።

የፖለቲካ-ኢኮኖሚ፣ የደህንነት ውቅሮች እና የጂኦ-ፖለቲካዊ ተፅዕኖዎች

የወልቃይት ጉዳይ የፖለቲካ ውዝግብ ብቻ ሳይሆን ከፍተኛ የኢኮኖሚ እና የደህንነት ጥቅም የተሳሰረበት ቀጠና ነው። ወልቃይት፣ ጠገዴ እና ሁመራ በኢትዮጵያ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ዋጋ ያለውን የሰሊጥ ምርት የሚያመርቱ ለም መሬቶች ናቸው። ከ2013 ዓ.ም በፊት የሰሊጥ ምርት ኤክስፖርት እና የፋይናንስ እንቅስቃሴ በዋናነት በትግራይ ኩባንያዎች እና ባለሀብቶች ይደወር የነበረ ሲሆን፣ ከጦርነቱ በኋላ ግን ቁጥጥሩ ወደ አማራ ክልል ባለሀብቶች እና ጊዜያዊ አስተዳደር ተሸጋግሯል። ይህ የሀብት ክፍፍል ለክልላዊ ኤሊቶች ከፍተኛ የፋይናንስ ምንጭ በመሆኑ፣ ወሰኑን የመልቀቅ ወይም የመስጠት ውሳኔን የበለጠ ውስብስብ ያደርገዋል።

በአካባቢው ያለው የደህንነት ሁኔታም እጅግ አሳሳቢ ደረጃ ላይ ይገኛል። በአማራ ክልል የሚንቀሳቀሱት የፋኖ ታጣቂዎች እና በወልቃይት ጊዜያዊ አስተዳደር የተደራጀው የ"ተከዜ ዘብ" ሚሊሻ አካባቢውን አሳልፎ ላለመስጠት እና የፌደራል መንግስቱ ህዝበ-ውሳኔን ጨምሮ የሚያደርጋቸውን ማናቸውንም የፖለቲካ ድርደራዎች በኃይል ለመቃወም ዝግጁነታቸውን ገልጸዋል። በሌላ በኩል የትግራይ ኃይሎች (TDF) የፕሪቶሪያው ስምምነት በተሟላ ሁኔታ አልተተገበረም፣ ተፈናቃዮች አልተመለሱም በሚል በቅርቡ በተከዜ ወንዝ በኩል ወታደራዊ እንቅስቃሴዎችን በማድረግ በጸለምት እና አካባቢው ቁጥጥር ለማድረግ መሞከራቸው አዲስ የሞቅታ ቀጠና ፈጥሯል። በተጨማሪም ኤርትራ ከትግራይ ጋር ባላት የታሪካዊ ጠላትነት ምክንያት፣ ህወሓት ወደ ምዕራብ ትግራይ/ወልቃይት ተመልሶ ከሱዳን ጋር የድንበር መስመር እንዲያገኝ አትፈልግም። ይህም ኤርትራ በአካባቢው የኃይል ሚዛን ላይ ቀጥተኛ ያልሆነ ተፅዕኖ እንድታሳድር አድርጓታል።

የፖሊሲ ማቀፊያዎች እና የዘላቂ ሰላም አማራጭ መፍትሔዎች

በወልቃይት ውዝግብ ዙሪያ ያሉትን የተለያዩ የመፍትሔ አማራጮች፣ አፈፃፀማቸውን እና ተዛማጅ ስጋቶቻቸውን በሚከተለው የንፅፅር ሠንጠረዥ ማሳየት ይቻላል፦

የተሳታፊ ወገን / የመፍትሔ ሞዴል

ዋና አፈፃፀም እና ስልታዊ አቅጣጫ

ዋና ዋና ስልታዊ ጥቅሞች

ሊከሰቱ የሚችሉ ዋና ዋና ስጋቶች

የፌደራል መንግስት / ህዝበ-ውሳኔ

በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት ህዝቡ ለአማራ ወይም ለትግራይ እንዲመርጥ ማድረግ።

ህገ-መንግስታዊ ህጋዊነት ያለው እና የህዝብ ፍላጎትን የሚያንፀባርቅ መሆኑ።

የመራጮች ማንነት ላይ አለመስማማት እና ተሸናፊው ወገን ውጤቱን በኃይል ለመቃወም መነሳቱ።

ቀጥተኛ የፌደራል አስተዳደር

አካባቢውን በሁለቱም ክልሎች ስር ሳያደርጉ በፌደራል መንግስት ስር በልዩ ሁኔታ ማስተዳደር።

በሁለቱ ክልሎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግጭት መቀነስ እና ገለልተኛ የደህንነት ማዕቀፍ መዘርጋት።

ህገ-መንግስታዊ መሰረት ማጣቱ (ህገ-መንግስቱ ክልሎችን እንጂ የፌደራል ግዛቶችን አያውቅም)።

ልዩ ራስን የማስተዳደር ቀጣና

የአካባቢውን ህዝብ (ወልቃይቴዎችን) የሁለቱም ክልሎች ድልድይ አድርጎ የራሳቸውን ልዩ ዞን እንዲመሩ ማድረግ።

የነዋሪዎችን ሁለገብ ማንነት ማከበር እና የቋንቋ/ባህል ብዝሃነትን መጠበቅ።

የሁለቱም ክልሎች የፅንፈኛ ኤሊቶች "ሙሉ በሙሉ የእኔ ካልሆነ" የሚል ተቃውሞ።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እንደሚያመላክተው፣ የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን ውዝግብ በወታደራዊ ኃይል ለመፍታት የሚደረግን ማንኛውንም ሙከራ ውድቅ ያደርጋል። ለአንዱ ወገን ብቻ ምላሽ በመስጠት ሌላውን ቅሬታ ውስጥ የሚተው ውሳኔ ዘላቂ ሰላም እንደማያመጣ የተሰጠው ማብራሪያ የችግሩን ጥልቀት ያሳያል። ይሁን እንጂ በፌደራል መንግስቱ የታሰበው የህዝበ-ውሳኔ መስመር በራሱ በስነ-ሕዝብ ለውጦች፣ በተፈናቃዮች አመላለስ እና በመራጮች መመዘኛ ምክንያት በከፍተኛ ደረጃ የመደናቀፍ አደጋ አጋጥሞታል።

የወልቃይት ቀውስ ዘላቂ መፍትሔ እንዲያገኝ በርካታ ስልታዊ እርምጃዎች በጥምረት መተግበር አለባቸው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ህዝበ-ውሳኔ ከመካሄዱ በፊት በገለልተኛ አካል የሚመራ የስነ-ሕዝብ ጥናት ማካሄድ እና ከ1983 ዓ.ም በፊት እንዲሁም ከ2013 ዓ.ም በኋላ የተፈናቀሉ ዜጎችን መዝግቦ መብታቸውን የሚያረጋግጥ ግልፅ መመሪያ ማዘጋጀት ያስፈልጋል። በሁለተኛ ደረጃ፣ በአካባቢው ያሉትን የክልል ታጣቂዎች ከድንበር ቀጠናው በማራቅ፣ የኢፌዴሪ ሀገር መከላከያ ሰራዊት አካባቢውን ሙሉ በሙሉ በፌደራል የደህንነት ጃንጥላ ስር እንዲጠብቅ ማድረግ የግድ ይላል። በሦስተኛ ደረጃ፣ ሁለትዮሽ በሆነ የወሰን ውድድር ውስጥ ከመግባት ይልቅ፣ ወልቃይት የራሱ ልዩ ራስን የማስተዳደር መዋቅር ኖሮት የሁለቱንም ክልሎች ባህል እና ቋንቋ የሚያስተናግድ የኢኮኖሚ እና ባህል ማዕከል እንዲሆን ማድረግ ይበልጥ አመርቂ ውጤት ያመጣል። በመጨረሻም፣ የአካባቢውን የግብርና እና የንግድ እንቅስቃሴ ከፖለቲካዊ ውጥረት በማላቀቅ፣ የሚገኘውን ገቢ ለአካባቢው ልማት እና ለተፈናቃዮች መልሶ ማቋቋሚያ የሚውልበትን ግልፅ የፋይናንስ መዋቅር መዘርጋት ለዘላቂ ሰላም መረጋገጥ ወሳኝ ድርሻ ይኖረዋል።

Reference:

1. Clashes in Tigray's Disputed Territories Threaten Peace Deal - February 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/clashes-tigrays-disputed-territories-threaten-peace-deal-february-2024 

2. Contested or plundered? Historical narratives and the politics of memory in Wolkait in the post-Pretoria Peace Agreement era - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/408656498_Contested_or_plundered_Historical_narratives_and_the_politics_of_memory_in_Wolkait_in_the_post-Pretoria_Peace_Agreement_era 

3. Uploaded by -! | PDF, https://www.scribd.com/document/753234364/%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%88%85%E1%8B%9D%E1%89%A5-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%8A%AD%E1%88%8D%E1%88%8B%E1%8B%8A-%E1%88%98%E1%8A%95%E1%8C%8D%E1%88%B5%E1%89%B5%E1%8A%93-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%89%A5%E1%88%8D%E1%8D%85%E1%8C%8D%E1%8A%93-%E1%89%80%E1%88%A8%E1%89%A0-%E1%8B%A8%E1%8D%8D%E1%89%B5%E1%88%95-%E1%8C%A5%E1%88%AA 

4. Ethiopia: Persecution of Tigrayans Unrelenting - Human Rights Watch, https://www.hrw.org/news/2026/04/22/ethiopia-persecution-of-tigrayans-unrelenting 

5. The 'conflict economy' of sesame in Ethiopia and Sudan - Chatham House, https://www.chathamhouse.org/2024/04/conflict-economy-sesame-ethiopia/04-role-sesame-driving-rivalries-ethiopia 

6. ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ ስለ ወልቃይት ምን አሉ? - Ethiopia Insider, https://ethiopiainsider.com/2022/8639/ 

7. Ethiopia: Peace Talk in South Africa Not About Which Side 'Wolkait' Should Go to: PM Abiy, https://allafrica.com/stories/202211150504.html 

8. ከወልቃይት ጋር በተያያዘ በሚነዙ አሉባልታዎች ውስጥ መንግስት እጁ የለበትም ሲሉ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ ተናገሩ - Your true media source, https://ethiopanorama.com/?p=181243

 9. የማንነት ጥያቄ ከህገ-መንግስት ድንጋጌዎች አንፃር, http://www.aigaforum.com/amharic-article-2018/identity-issue-and-constitution.pdf 

10. Ethiopia situation update (25 June 2025) - ReliefWeb, https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-update-25-june-2025

 11. Ethiopia Plans Referendum for Contested Western Tigray - VOA Africa, https://www.voaafrica.com/a/ethiopia-plans-referendum-for-contested-western-tigray/7344187.html 

12. የወልቃይት ጉዳይ በህገ-መንግስቱ የማይፈታበት ምክንያት (የዋግነሽ አድማሱ) - EthioReference, https://ethioreference.com/archives/10927

 13. The Welkait Quagmire Neither Ballots nor Bullets Can Resolve - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/03/02/the-welkait-quagmire-neither-ballots-nor-bullets-can-resolve/ 

14. Ethiopia: Fresh clashes renew fears for a return to conflict — Expert comment | ACLED, https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-fresh-clashes-renew-fears-return-conflict-expert-comment 

15. Abiy Ahmed at the Center: Power, Conflict and Identity in Welkait and Raya - Borkena, https://borkena.com/2024/04/28/abiy-ahmed-at-the-center-power-conflict-and-identity-in-welkait-and-raya/