ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

የፓርቲን ሥራ ከመንግሥት ሥራ ሳንለይ የኢትዮጵያን ፖለቲካ ከ“ሁሉን አሸንፍ ወይም ሁሉን አጣ” ጨዋታ ማውጣት አንችልም

  በሀብታሙ ኒኒ አቢኖ

በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ፖለቲካ ለሕዝብ የሚቀርብ አገልግሎት ነው፤ ለግለሰብ፣ ለቤተሰብ፣ ለፓርቲ ወይም ለብሔር የሚከፈት የሀብት በር መሆን የለበትም። ሰው ወደ ፖለቲካ የሚገባው ከመንግሥት ለመብላት ሳይሆን፣ ጊዜውን፣ እውቀቱን፣ ልምዱንና አንዳንዴም ገንዘቡን አውጥቶ ሕዝብን ለማገልገል መሆን አለበት።

ይህ መርህ በተቋማዊ ደረጃ ባልተገነባባቸው ሀገራት ግን ፖለቲካ ከአገልግሎት ወደ “means of survival” — የኑሮ መተዳደሪያ ይቀየራል።

ከዚያ በኋላ ምርጫ ማሸነፍ ማለት ፖሊሲን ለመተግበር የሕዝብ ፈቃድ ማግኘት ብቻ አይሆንም። ሥራ፣ በጀት፣ መሬት፣ ኮንትራት፣ ብድር፣ ፈቃድ፣ ጥበቃና ተፅዕኖ ማግኘትም ይሆናል።

ምርጫ መሸነፍም የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይሆንም፤ ለአንዳንዶች ከእነዚህ ሀብቶችና እድሎች መገለል ማለት ይሆናል።

ፖለቲካ የኑሮ መንገድ ሲሆን ዴሞክራሲ የካርድ ጨዋታ ይሆናል።

ካናዳ የምታስተምረን፦ ፓርቲ አንድ ነገር፣ መንግሥት ሌላ ነገር ነው

የካናዳን ሥርዓት መቅዳት አያስፈልገንም፤ ነገር ግን ከተቋማዊ ልምዷ የምንማረው ብዙ ነገር አለ።

በካናዳ ፌዴራልና ክልላዊ (provincial) ፖለቲካ በግልጽ የሥልጣን ክፍፍል ውስጥ ይሠራሉ። አንድ ዜጋ በፌዴራል ምርጫ Liberal ደግፎ፣ በኦንታሪዮ ምርጫ Progressive Conservative ሊደግፍ ይችላል። ይህ እንደ ፖለቲካዊ ክህደት አይታይም።

ከዚህ የበለጠ ወሳኙ ነገር ግን ማን ቢመረጥ የመንግሥት መሠረታዊ ሥራ መቀጠሉ ነው።

ምርጫ ተሸናፊው ፖለቲከኛ ወደ ሕግ ሙያው፣ ወደ ዩኒቨርሲቲው፣ ወደ ንግዱ ወይም ወደ ሌላ ሙያው ሊመለስ ይችላል። ሥልጣን ማጣቱ የመኖር መብቱን አያሳጣውም።

በተመሳሳይ መልኩ፣ መንግሥት ሲቀየር ፓስፖርት የሚያዘጋጀው ሠራተኛ፣ ነርሷ፣ መምህሩ፣ ፖሊሱ፣ የግብር ሠራተኛውና ሌሎች የሲቪል ሰርቪስ ባለሙያዎች በሙሉ በፓርቲ አባልነታቸው መሠረት አይቀየሩም።

መንግሥት ይቀየራል፤ ሀገር ግን ትቀጥላለች።

ይህ የተቋማዊ መንግሥት መሠረታዊ ምልክት ነው።

በኢትዮጵያ ዋናው ችግር፦ ፓርቲ፣ መንግሥትና ሀብት ሲደባለቁ

በኢትዮጵያ የፖለቲካ ችግርን ስንመረምር ሁልጊዜ ወደ ሕገ-መንግሥት፣ ብሔር፣ ፌዴራሊዝምና ወሰን እንሄዳለን። እነዚህ ትልቅ ጉዳዮች ናቸው። ነገር ግን ከእነሱ በታች ያለ ሌላ መሠረታዊ ችግር አለ፦ ፓርቲና መንግሥትን በተግባር አለመለየት።

ገዢ ፓርቲ መንግሥት ከሆነ፣ መንግሥትም ፓርቲ ከሆነ፣ የሕዝብ ሀብትና የፓርቲ ሀብት ድንበር ይደበዝዛል።

የመንግሥት ሹመት የፓርቲ ሽልማት ይሆናል። የሲቪል ሰርቪስ ሥራ የፖለቲካ ታማኝነት መግዣ ይሆናል። ኮንትራት፣ መሬት፣ ፈቃድና ሌሎች የኢኮኖሚ እድሎችም በፖለቲካዊ ቅርበት እንዲወሰኑ አደጋ ይፈጠራል።

ይህ ሲሆን “የእኛ ሰው ሥልጣን ላይ መሆን አለበት” የሚለው አስተሳሰብ ይጠናከራል።

ምክንያቱም “የእኛ ሰው” መሸነፉ የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይመስልም፤ “የእኛ ቡድን ሀብትና እድል አጣ” ተብሎ ይታያል።

ከዚያም ፓርቲ ቀስ በቀስ የፖሊሲ ተቋም መሆኑን ትቶ የቡድን ሀብት ማከፋፈያ መሣሪያ ይሆናል።

ፊንፊኔም የዚህ የከፍተኛ ዋጋ ፖለቲካ ምሳሌ ናት

የፊንፊኔ/አዲስ አበባን ጉዳይ ከዚህ መዋቅራዊ ችግር ለይቶ ማየት አይቻልም።

ከተማዋ የፌዴራል ሥልጣን፣ የመሬት ዋጋ፣ የንግድ፣ የሥራ፣ የበጀት፣ የዲፕሎማሲና የተቋማት ማዕከል ናት። ስለዚህ ስለ ፊንፊኔ የሚካሄደው ክርክር በሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ብቻ አይገለጽም፤ ከሀብትና ከሥልጣን ስርጭትም ጋር ይገናኛል።

ይህ ማለት ግን ሕገ-መንግሥታዊ ጥያቄዎቹ እውነተኛ አይደሉም ማለት አይደለም።

የፌዴራል ሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 49 የአዲስ አበባን የፌዴራል ዋና ከተማነት እና የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ይደነግጋል። በሌላ በኩል፣ በ2005 በአዋጅ ቁጥር 94/2005 የተሻሻለው የኦሮሚያ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 6 “Finfinne shall be the Capital City of the Regional State of Oromia” በማለት ፊንፊኔን የኦሮሚያ ዋና ከተማ አድርጎ ይደነግጋል።

ችግሩ እነዚህን ጉዳዮች በሕግና በተቋም በበቂ ሁኔታ ከመፍታት ይልቅ በየጊዜው ወደ ፖለቲካ ካርድነት መመለሳቸው ነው።

“ኦሮሚያ ካሸነፈች ፌዴራሉ ይሸነፋል” የሚለውን ስሌት መስበር

ጤናማ ፌዴራሊዝም የ“እኔ ወይም አንተ” ሥርዓት አይደለም።

ኦሮሚያ የራሷን ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ስትጠቀም ፌዴራሉ መሸነፍ የለበትም። ፌዴራሉ የራሱን ሥልጣን ሲጠቀምም ኦሮሚያ መሸነፍ የለባትም።

የሚፈለገው የሥልጣን ድንበርን ግልጽ ማድረግ ነው።

ኦሮሚያ የኦሮሚያን ጉዳይ ታስተዳድር፤ ፌዴራሉ የፌዴራሉን ጉዳይ ያስተዳድር፤ ተደራራቢ ጉዳዮች ደግሞ በግልጽ ሕግና በጋራ ተቋም ይመሩ።

ይህ የፌዴራሊዝም መሠረታዊ ሐሳብ ነው።

ለውጡ ሕግ በመቀየር ብቻ አይመጣም

ይህ ሁሉ በአምስት ዓመት ወይም በአንድ ምርጫ ዑደት ይፈታል ብሎ ማሰብ አይገባም።

ምክንያቱም ሦስት ትላልቅ ነገሮችን መለወጥ ይጠይቃል፤ ኢኮኖሚን፣ ተቋማትንና የፖለቲካ ባህልን።

መንግሥት ብቸኛው የኢኮኖሚ እድል ምንጭ እስከሆነ ድረስ ፖለቲካ የኑሮ ጉዳይ ሆኖ ይቀጥላል። ጠንካራ የግል ዘርፍ፣ ገለልተኛ ሙያዊ ተቋማት፣ ነፃ ንግድና ከፓርቲ ውጭ የሚገኙ የኑሮ እድሎች መስፋፋት አለባቸው።

ፍርድ ቤት፣ ፖሊስ፣ ሲቪል ሰርቪስ፣ ትምህርትና ሌሎች የመንግሥት ተቋማትም “ማን ነው የሚገዛው?” በሚለው መሠረት መለዋወጥ የለባቸውም።

የፖለቲካ ባህሉም “የእኛ ቡድን ካልገዛ እኛ እንጠፋለን” ከሚል ፍርሃት ወደ “ተቃዋሚዬ ቢያሸንፍም መብቴና ኑሮዬ በሕግ ይጠበቃል” ወደሚል የተቋም እምነት መሸጋገር አለበት።

ይህ በአንድ ትውልድ ላይጠናቀቅ ይችላል።

ግን ዛሬ ልንጀምራቸው የምንችላቸው ሦስት ነገሮች አሉ

ለውጡ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ ምንም አናድርግ ማለት አይደለም። በተቃራኒው፣ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ መጀመር አለብን።

1. ሲቪል ሰርቪሱን ከፓርቲ ቁጥጥር ማላቀቅ። የመንግሥት ሠራተኛ በሙያ፣ በብቃትና በአፈጻጸም መቀጠርና መገምገም አለበት፤ የፓርቲ ካርድ የሥራ መስፈርት መሆን የለበትም።

2. የፓርቲ ገንዘብና የመንግሥት ገንዘብን በግልጽ መለየት። የሕዝብ በጀት፣ መኪና፣ ቢሮ፣ ሚዲያ፣ ሠራተኛና ሌሎች ሀብቶች የገዢ ፓርቲ ንብረት አይደሉም። ፓርቲዎች የራሳቸውን ሕጋዊና ግልጽ የፋይናንስ ሥርዓት ሊኖራቸው ይገባል።

3. ፍትሕና የመንግሥት አገልግሎትን ፖለቲካዊ ዕውር ማድረግ። ዜጋው የትኛውን ፓርቲ እንደሚደግፍ ሳይጠየቅ ፖሊስ፣ ፍርድ ቤት፣ ትምህርት፣ ጤና፣ ፈቃድና ሌሎች አገልግሎቶችን በእኩልነት ማግኘት አለበት።

የሚፈለገው “አሰልቺ መንግሥት” ነው

አንዳንድ ጊዜ ዴሞክራሲ በጣም ቀላል በሆነ ምልክት ሊለካ ይችላል፦ ምርጫ መሸነፍ ምን ያህል ደህና ነው?

ተቃዋሚ ፓርቲ ቢያሸንፍ የቀድሞው ገዢ ፓርቲ አባላት ሥራቸውን፣ ቤታቸውን፣ ንግዳቸውን፣ ደህንነታቸውንና መብታቸውን እንደሚያጡ ከፈሩ፣ ሥልጣንን በሰላም አያስረክቡም።

በተቃራኒው፣ “ዛሬ ተሸንፌያለሁ፤ ነገ እንደገና እወዳደራለሁ” ማለት የሚቻልበት ሥርዓት ካለ፣ ፖለቲካው ከጦርነት ወደ ውድድር ይሸጋገራል።

ይህ ነው ኢትዮጵያ ልትደርስበት የሚገባት።

ፓርቲ ይወዳደር፤ መንግሥት ያገልግል።

ፓርቲ ፖሊሲ ያቅርብ፤ ሲቪል ሰርቪስ ሕግን ያስፈጽም።

ፓርቲ የራሱን ገንዘብ ያሰባስብ፤ የሕዝብ ገንዘብ የሕዝብ ብቻ ይሁን።

ምርጫ የሚወስነው ማን ለጊዜው እንደሚያስተዳድር እንጂ ማን እንደሚበላና ማን እንደሚራብ መሆን የለበትም።

ይህን ድንበር መገንባት ስንጀምር ነው የፊንፊኔን፣ የኦሮሚያን፣ የፌዴራሊዝምንና ሌሎች ትልልቅ የፖለቲካ ጉዳዮች ከ“የማን ሕልውና?” ጨዋታ ወደ “የትኛው ፖሊሲ ይሻላል?” ውይይት ማሸጋገር የምንጀምረው።

ለውጡ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ይችላል። ምናልባትም ትውልዶችን። ነገር ግን የመጀመሪያው መርህ ዛሬውኑ ግልጽ መሆን ይችላል፦

የፓርቲ ሥራ ከመንግሥት የዕለት ተዕለት ሥራ መለየት አለበት።

ይህ ሲሆን ፖለቲካ የመትረፍ ትግል መሆኑን ቀስ በቀስ ያቆማል፤ ሥልጣንም የሚበላበት ጠረጴዛ ሳይሆን ሕዝብን የሚያገለግሉበት ወንበር ይሆናል።