በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት የሶማሌ ማኅበረሰብ ሁኔታ፡ የፖለቲካ ውክልና፣ የራስ ገዝ አስተዳደር እና የሞያሌ ግጭት ተጨባጭ ትንተና

በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት የሶማሌ ማኅበረሰብ ሁኔታ፡ የፖለቲካ ውክልና፣ የራስ ገዝ አስተዳደር እና የሞያሌ ግጭት ተጨባጭ ትንተና

በኢትዮጵያ ወቅታዊ የፌዴራል የፖለቲካ ምህዳር ውስጥ የሶማሌ ክልል እና የሶማሌ ማኅበረሰብ ያላቸው ቦታ በተለያዩ የፖለቲካ ኃይሎችና የመገናኛ ብዙኃን ዘንድ አከራካሪ ትርክቶች የሚነሱበት አጀንዳ ነው። በተለይም በቦረና (ኦሮሞ) እና በጋሪ (ሶማሌ) ማኅበረሰቦች መካከል አልፎ አልፎ የሚቀሰቀሱ የድንበርና የማንነት ግጭቶችን መሠረት በማድረግ፣ ማኅበረሰቡ “ከቀደመው የከፋ ፖለቲካዊ መገለል ደርሶበታል” ወይም “የኦሮሞ የግዛት መስፋፋት ሰለባ ሆኗል” የሚሉ ትርክቶች በተደጋጋሚ ሲስተጋቡ ይደመጣሉ።

ይሁን እንጂ ተጨባጭ የፖለቲካ፣ የሕግ እና የታሪክ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ የሶማሌ ክልል በብልጽግና ፓርቲ አስተዳደር ሥር ያገኘው የፌዴራል ውክልና፣ አንጻራዊ ሰላም እና የአስተዳደር ነፃነት ከቀድሞው የኢህአዴግ ዘመን ጋር ሲነፃፀር ከፍተኛ መሻሻል አሳይቷል። ከዚህ ጎን ለጎን ደግሞ በመዋቅራዊ ውክልና እና በዲሞክራሲያዊ ተቋማት ግንባታ ረገድ ያልተመለሱ መሠረታዊ ጥያቄዎች እንዳሉ ይስተዋላል።

1. የፖለቲካ ውክልና እና የውሳኔ ሰጪነት ሚና፡ ከኢህአዴግ እስከ ብልጽግና ፓርቲ

የሶማሌ ሕዝብ በኢትዮጵያ ማዕከላዊ መንግሥት ውስጥ የነበረው ሚና በኢህአዴግ እና በአሁኑ የብልጽግና ፓርቲ ዘመን እጅግ መሠረታዊ ልዩነቶች አሉት፦

የኢህአዴግ የ“አጋር” ፓርቲዎች መዋቅርና መገለል፦

በኢህአዴግ ዘመን ገዢው ግንባር በአራት ብሔር ተኮር ድርጅቶች (ሕወሓት፣ ብአዴን፣ ኦህዴድ እና ደኢሕዴን) ብቻ የተወሰነ ነበር። እንደ ሶማሌ (የኢትዮጵያ ሶማሌ ሕዝቦች ዲሞክራሲያዊ ፓርቲ - ኢሶሕዴፓ)፣ አፋር፣ ቤንሻንጉል ጉሙዝ እና ጋምቤላ ያሉ ክልሎችን የሚያስተዳድሩ ድርጅቶች በ“አጋርነት” ስም ከዋነኛው የኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ውሳኔ ሰጪነት ሙሉ በሙሉ ተገልለው ነበር። ማዕከላዊ ፖሊሲዎች በሚቀረጹበት ጊዜ ምንም ዓይነት ቀጥተኛ የድምፅ ባለቤትነት አልነበራቸውም።

የብልጽግና ፓርቲ ውህደትና የውክልና ለውጥ፦

በ2012 ዓ.ም (2019 እ.ኤ.አ) የቀድሞው አጋር ድርጅት ወደ ብልጽግና ፓርቲ ሲዋሃድ፣ የሶማሌ ክልል ፖለቲከኞች በገዢው ፓርቲ ከፍተኛ አመራር ደረጃ እኩል አባልነትና ውክልና አግኝተዋል። የክልሉ ተወካዮች በፓርቲው ሥራ አስፈፃሚ እና ማዕከላዊ ኮሚቴ ውስጥ ወሳኝ ድምፅ እንዲኖራቸው ተደርጓል።

በፌዴራል አስፈፃሚና ሕግ አውጪ አካላት የተገኘ ከፍተኛ ሥልጣን፦

በአሁኑ ወቅት የሶማሌ ተወላጆች በፌዴራል መንግሥት ከፍተኛ የአመራር እርከኖች ላይ ተሰይመዋል። አደም ፋራህ የገዢው ፓርቲ ምክትል ፕሬዚዳንት እና የዴሞክራሲ ግንባታ ማዕከል አስተባባሪ በመሆን በማዕከላዊው የሥልጣን ማማ ላይ የተቀመጡ ሲሆን፣ በርካታ ሚኒስትሮች፣ ሚኒስትር ዴኤታዎች እና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ቁልፍ ኃላፊነቶች ለክልሉ ተወላጆች ተሰጥተዋል። ይህ ውክልና በኢትዮጵያ ዘመናዊ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ ታይቶ የማይታወቅ ደረጃ ላይ የደረሰ ነው።

2. የውስጥ አስተዳደር ራስ ገዝነት፣ ሰብዓዊ መብት እና የልማት እንቅስቃሴ

ከማዕከላዊ ጣልቃ-ገብነት እና ከመብት አያያዝ አንፃር፣ የሶማሌ ክልል ካለፉት አስርት ዓመታት ጋር ሲነፃፀር ትልቅ መዋቅራዊ ለውጥ አሳይቷል፦

የወታደራዊና የፀጥታ የበላይነት መቀነስ፦

በቀድሞው ሥርዓት ወቅት ክልሉ በከፍተኛ ወታደራዊ ቁጥጥር ሥር የወደቀ እና የፌዴራል መከላከያ ሠራዊትና የደህንነት መዋቅር የክልሉን የዕለት ተዕለት አስተዳደር በቀጥታ የሚያዙበት ቀጠና ነበር። በአሁኑ ወቅት የፌዴራል መንግሥት በሌሎች አካባቢዎች ባሉ ግጭቶች መጠመዱ እና በክልሉ ከኦብነግ (ONLF) ጋር ሰላም መፈጠሩ፣ የፌዴራል ኃይሎች በክልሉ አስተዳደር ላይ ያላቸውን አፈናና ያልተገባ ጣልቃ-ገብነት በእጅጉ ቀንሶታል።

የሰብዓዊ መብት መሻሻል እና የ“ማረሚያ ቤት ኦጋዴን” መዘጋት፦

በቀድሞው አስተዳደር ሥር የነበረውና በከባድ የሰብዓዊ መብት ረገጣ፣ አስከፊ ማሰቃየት (Torture) እና የጅምላ እስር የሚታወቀው አሳፋሪው የጅግጅጋ “ማረሚያ ቤት ኦጋዴን” (Jail Ogaden) እንዲዘጋ ተደርጓል። በፕሬዚዳንት ሙስጠፌ ሙሐመድ (ቃጆር) አስተዳደር ሥር የፖለቲካ እስረኞች ቁጥር በከፍተኛ ሁኔታ የቀነሰ ሲሆን፣ በክልሉ ታሪክ ታይቶ በማይታወቅ መልኩ የሕዝብ ቅሬታን በሰላማዊ መንገድ የመግለጽ ዕድሎች ሰፍተዋል።

አንፃራዊ ሰላምና የልማት ግስጋሴ፦

ኢትዮጵያ በትግራይ፣ በአማራ እና በኦሮሚያ ክልሎች ውስጥ በከባድ ጦርነትና አለመረጋጋት በታመሰችባቸው ዓመታት፣ የሶማሌ ክልል በታሪኩ እጅግ ሰላማዊ ከሚባሉ ምዕራፎች ውስጥ ቆይቷል። በአርሶ አደር እና አርብቶ አደር መስኖ ልማት፣ በግብርና ምርታማነት፣ በኢንቨስትመንት ማስፋፊያ እና በመሠረተ-ልማት ግንባታ ረገድ ክልሉ ከቀደመው የዕርዳታ ጥገኝነት ወጥቶ ምርት ወደ ሌሎች ክልሎች እስከ መላክ የደረሰ ለውጥ አስመዝግቧል።

3. ያልተፈቱ መዋቅራዊ ችግሮች እና ሕጋዊ ክፍተቶች

ምንም እንኳን በውክልና እና በአንፃራዊ ሰላም ረገድ ትልቅ እመርታ ቢኖርም፣ የሶማሌ ማኅበረሰብ የሚያነሳቸው ተጨባጭ መዋቅራዊና ዴሞክራሲያዊ ቅሬታዎች አሁንም አልተፈቱም፦

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያለው የሥነ-ሕዝብ ውክልና አለመመጣጠን፦

የሶማሌ ክልል በሕዝብ ብዛቱ እና በስፋቱ የሚገባውን ያህል መቀመጫ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (HPR) አላገኘም። ይህ ክፍተት የቆየና የሕዝብ ቆጠራ ባለመካሄዱ ያልተስተካከለ የታሪክ ውርስ ቢሆንም፣ የክልሉን ፖለቲካዊ ድምፅ በሕግ አውጪው አካል ውስጥ አሁንም አሳንሶታል።

የዲሞክራሲያዊ ምርጫ ተዓማኒነት እጥረት፦

የክልሉ አመራሮች ወደ ሥልጣን የመጡበት የምርጫ ሂደት ተፎካካሪ ፓርቲዎችና ዜጎች በነፃነት የመረጡበት ትክክለኛ ዴሞክራሲያዊ ውድድር ባለመሆኑ፣ የአመራሮቹ የሕዝባዊ ቅቡልነት (Electoral Legitimacy) ጥያቄ ይነሳበታል። ይህ ችግር ግን የሶማሌ ክልል ብቻ ሳይሆን የጠቅላላው የኢትዮጵያ ገዢ ፓርቲ ምርጫ ሥርዓት መገለጫ ነው።

በመከላከያ ሠራዊት ውስጥ ያለው ዝቅተኛ ተሳትፎ፦

በአገር አቀፍ የመከላከያ ሠራዊት (ENDF) የአመራርና የሰራዊት አወቃቀር ውስጥ የሶማሌ ተወላጆች ውክልና አሁንም አነስተኛ ነው። ይህ ከአርብቶ አደር ማኅበረሰቡ አኗኗርና ከታሪካዊ የቅጥር ልማድ ጋር የተያያዘ ቢሆንም፣ በፌዴራል የደህንነት ተቋማት ውስጥ ያለውን ሚዛናዊነት ይጎዳዋል።

የፓርቲ አምባገነናዊነት እና የአስተዳደር ጥገኝነት፦

የተቃዋሚ ድምፆች፣ ጋዜጠኞች እና የሲቪክ ማኅበረሰቦች አሁንም በፓርቲው መዋቅር ቁጥጥር ውስጥ ናቸው። ክልሉ የበጀት፣ የደህንነት እና የሕልውና ድጋፍ ለማግኘት አሁንም በማዕከላዊው መንግሥት ፈቃድ ላይ እጅግ ጥገኛ ሆኖ ቀጥሏል።

4. የሞያሌ ግጭት ተፈጥሮ እና “የኦሮሞ አስፋፊነት” ትርክት ዳሰሳ

በቅርቡ በሞያሌ እና አካባቢው የተቀሰቀሰው አዲስ ውጥረት የክልሎችን ግንኙነት እና የማኅበረሰቡን ስጋት አደባባይ አውጥቶታል፦

የግጭቱ መነሻ እና ተጨባጭ ሁኔታ፦

የቅርቡ ግጭት የተቀሰቀሰው ጥቅምት 2017 ዓ.ም (October 2026 እ.ኤ.አ) በሞያሌ ከተማ አወዛጋቢ አካባቢ ላይ የሶማሌ ክልል አስተዳደር ጽሕፈት ቤት የመክፈትና ሰንደቅ ዓላማ የመስቀል እንቅስቃሴን ተከትሎ ነው። ሁነቱ በፍጥነት ወደ ቦረና (ኦሮሞ) እና ጋሪ (ሶማሌ) ታጣቂዎች እንዲሁም የክልል ፖሊስ ኃይሎች የተኩስ ልውውጥ አድጓል። ግጭቱ በአካባቢው ወረዳዎች (አሬሮ፣ ዋቺሌ) ተሰራጭቶ ከ30,000 እስከ 50,000 የሚደርሱ ዜጎች ድንበር አቋርጠው ወደ ኬንያ ማርሳቢት ካውንቲ እንዲሰደዱ ምክንያት ሆኗል።

የጎሳ ግጭት እንጂ የመንግሥታዊ መስፋፋት ውጤት አለመሆኑ፦

ይህንን ክስተት “የኦሮሞ መንግሥት በሶማሌ ላይ የከፈተው የማስፋፋት ዘመቻ” አድርጎ መሳል ከእውነታው ያፈነገጠ ነው። የቦረና እና የጋሪ ማኅበረሰቦች የድንበር፣ የግጦሽ እና የውሃ ይገባኛል ግጭት የዘመናት ታሪክ ያለው፣ የ2004ቱን ሕዝበ-ውሳኔ ተከትሎም ሳይፈታ የቆየ እና በ2012 እ.ኤ.አም ተመሳሳይ ደም አፋሳሽ ውጊያ ያስተናገደ ነው። ግጭቱ የማዕከላዊው መንግሥት ወይም የኦሮሚያ ክልል ሆን ብሎ ድንበር ለመግፋት ያቀደው ቢሆን ኖሮ፣ ውጊያው በሌሎች ረጅም የኦሮሚያ-ሶማሌ አዋሳኝ ድንበሮች (ለምሳሌ በነገሌ ቦረና ወይም በምሥራቅ ሐረርጌ) በተመሳሳይ ጊዜ ይፈነዳ ነበር።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖለቲካ አስተሳሰብ አውድ፦

የጠቅላይ ሚኒስትሩ የፖለቲካ ፍልስፍና ከጠባብ የኦሮሞ ብሔርተኝነት ይልቅ ማዕከላዊ አንድነትን በሚሰብከው “የኢትዮጵያዊነት” ትርክት ላይ ያተኮረ ነው። እንዲያውም ዐቢይ አሕመድ ወደ ሥልጣን ከመጡ በኋላ የመጀመሪያ ጠንካራ የትጥቅና የፖለቲካ ተቃውሞ የገጠማቸው ከኦሮሞ ብሔርተኞች (እንደ ኦነግ እና የኦሮሞ ነፃነት ሠራዊት) ሲሆን፣ በኦሮሚያ ክልል ውስጥ የተካሄደው ወታደራዊ እርምጃ እና የሰብዓዊ መብት ቀውስ ክልሉ በመንግሥት ልዩ ተጠቃሚ እንዳልሆነ ያሳያል።

5. ንፅፅራዊ ማጠቃለያ

5.1. የፖለቲካ ውክልና

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፣ “አጋር” በመባል ከዋነኛ ውሳኔ ሰጪነት መገለል ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፣ በሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ሙሉ አባልነት እና ከፍተኛ የፌዴራል ሥልጣን ተገኝቷል።

5.2. የፀጥታና ወታደራዊ ሁኔታ

በኢህአዴግ ዘመን፣ የፌዴራል ሠራዊትና ደህንነት ቀጥተኛ ቁጥጥርና ጣልቃ-ገብነት ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ ጣልቃ-ገብነት መቀነስ፤ የክልል ልዩ ፖሊስና መዋቅር ራስን በራስ የማስተዳደር ነፃነት ታይቷል።

5.3. የሰብዓዊ መብት አያያዝ

በኢህአዴግ ዘመን፣ አሰቃቂ የጅምላ እስር፣ ማሰቃየት (ማረሚያ ቤት ኦጋዴን) ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ ማረሚያ ቤት ኦጋዴን መዘጋቱ፣ እስርና ማሰቃየት በእጅጉ መቀነሱ ተመዝግቧል።

5.4. የአካባቢ ልማትና ኢኮኖሚ

በኢህአዴግ ዘመን፣ ከፍተኛ የምግብ ዋስትና እጦት፣ የልማት መገለል ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ የመስኖ ግብርና መስፋፋት፣ ምርታማነት ማደግ፣ የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ ታይቷል።

5.5. ሕዝባዊ ውክልና (HPR)

በኢህአዴግ ዘመን፣ በሕዝብ ቁጥር ልክ ያልተመጣጠነ አነስተኛ መቀመጫ ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመንም፣ አሁንም ያልተስተካከለና የቀጠለ መዋቅራዊ ክፍተት አለ።

5.6. ዲሞክራሲያዊ ምህዳር

በኢህአዴግ ዘመን፣ ፍጹም የተዘጋ እና ታፍኖ የቆየ ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ አንፃራዊ የመናገር ነፃነት ቢኖርም፣ ገዢው ፓርቲ አሁንም የፖለቲካ ምህዳሩን ተቆጣጥሮታል።

በአጠቃላይ፣ የሶማሌ ሕዝብ በወቅቱ የኢትዮጵያ መንግሥት ሥር “ከቀደመው የከፋ መገለል ደርሶበታል” የሚለው ትርክት ከተጨባጭ የፖለቲካና የአስተዳደር እውነታዎች ጋር አይጣጣምም። ማኅበረሰቡ ካለፉት አገዛዞች በተሻለ በማዕከላዊ ውሳኔ ሰጪነት ውስጥ ተሳትፎ አግኝቷል፤ ክልሉም በአንፃራዊነት የተረጋጋ የልማት ምዕራፍ እያሳለፈ ይገኛል።

ይሁን እንጂ በሞያሌ የሚስተዋሉ የጎሳና የወሰን ግጭቶች በአግባቡ ካልተፈቱ፣ እንዲሁም በሕግ አውጪው ምክር ቤት ያለው ውክልና እና የትክክለኛ ዲሞክራሲያዊ ተቋማት ግንባታ ካልተሻሻለ፣ የተገኙት ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ድሎች በቀጣይነት አደጋ ላይ ሊወድቁ ይችላሉ።