የሶማሌ ማኅበረሰብ በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት፡ የውክልና፣ የራስ-ገዝ አስተዳደር፣ የሞያሌ ግጭት እና የማኅበራዊ-ኢኮኖሚ ተጨባጭ ትንተና

የሶማሌ ማኅበረሰብ በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት፡ የውክልና፣ የራስ-ገዝ አስተዳደር፣ የሞያሌ ግጭት እና የማኅበራዊ-ኢኮኖሚ ተጨባጭ ትንተና

በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ የፖለቲካ ምህዳር ውስጥ የሶማሌ ማኅበረሰብ እና የሶማሌ ክልል ያላቸው ስትራቴጂካዊ ሥፍራ የማዕከል እና የዳርቻ (Center-Periphery) ግንኙነትን በሚፈትሹ የፖለቲካ ሳይንስ ምሁራን ዘንድ ቀዳሚ መነጋገሪያ ሆኖ ቆይቷል። በታሪካዊው ሂደት ክልሉ በማዕከላዊ መንግሥታት ዘንድ በዋነኝነት በፀጥታ እና በወታደራዊ እይታ ብቻ ሲቃኝ የኖረ ሲሆን፣ ማኅበረሰቡም በከፍተኛ ፖለቲካዊ መገለል፣ በመሠረተ-ልማት እጦት እና በከፋ የሰብዓዊ መብት ረገጣ ውስጥ አሳልፏል። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በኦሮሚያ እና በሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ ወሰኖች፣ በተለይም በሞያሌ ከተማና አካባቢዋ የተቀሰቀሱ ደም አፋሳሽ ግጭቶችን ተከትሎ፣ የሶማሌ ማኅበረሰብ በወቅቱ የብልጽግና ፓርቲ መንግሥት ሥር ከቀደሙት ሥርዓቶች በባሰ መልኩ ተገልሏል የሚሉ እና ክስተቱን "የኦሮሞ የግዛት መስፋፋት" ውጤት አድርገው የሚስሉ ትርክቶች በተለያዩ የፖለቲካ ልሂቃንና የመገናኛ ብዙኃን ዘንድ በስፋት ይስተጋባሉ።

የእነዚህን ትርክቶች ተጨባጭነት ለመፈተሽ ማዕከላዊ የሥልጣን ክፍፍልን፣ የፓርቲ መዋቅር ሽግግርን፣ የሕግ አውጪ ውክልናን፣ የክልላዊ ራስ-ገዝ አስተዳደርን ጥልቀት፣ የሰብዓዊ መብት አያያዝን፣ የተፈጥሮ ሀብት ክፍፍልን እና የድንበር ውዝግቦችን ታሪካዊና መዋቅራዊ መሠረት በጥልቀት መመርመር ያስፈልጋል። ተጨባጭ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ የሶማሌ ክልል በብልጽግና ፓርቲ ዘመን ያገኘው የፌዴራል አስፈፃሚ ውክልና፣ አንጻራዊ የውስጥ አስተዳደር ነፃነት እና የሰብዓዊ መብት መሻሻል ከቀድሞው የኢህአዴግ አገዛዝ ጋር ሲነፃፀር ታይቶ የማይታወቅ እመርታ ያሳየ ቢሆንም፣ በሕግ አውጪው ምክር ቤት ያለው መቀመጫ ከሕዝብ ቁጥሩ ጋር አለመመጣጠኑ እና ያልተፈቱ የድንበር ይገባኛል ጥያቄዎች አሁንም ያልተመለሱ መዋቅራዊ ተግዳሮቶች ሆነው ቀጥለዋል።

የገዢው ፓርቲ መዋቅራዊ ሽግግር እና የማዕከላዊ አስፈፃሚ ውክልና

የሶማሌ ማኅበረሰብ በኢትዮጵያ ማዕከላዊ መንግሥት የሥልጣን መዋቅር ውስጥ ያለው ተሳትፎ በኢትዮጵያ ሕዝቦች አብዮታዊ ዴሞክራሲያዊ ግንባር (ኢህአዴግ) እና በወቅቱ ገዢ ፓርቲ በብልጽግና ፓርቲ መካከል መሠረታዊ የመዋቅር ልዩነት ያሳያል። በኢህአዴግ የሩብ ክፍለ-ዘመን አገዛዝ ወቅት ግንባሩ በአራት ብሔር ተኮር ድርጅቶች ማለትም በሕወሓት፣ በብአዴን፣ በኦህዴድ እና በደኢሕዴን የተገደበ ነበር። የሶማሌ ክልልን ያስተዳድር የነበረው የኢትዮጵያ ሶማሌ ሕዝቦች ዴሞክራሲያዊ ፓርቲ (ኢሶሕዴፓ) እንደ "አጋር ድርጅት" (Allied Party) ብቻ ተፈርጆ ከኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ውሳኔ ሰጪነት ውጭ ተደርጎ ቆይቷል። ይህ አግላይ አሠራር ክልሉ በሕዝብ ብዛቱና በግዛታዊ ስፋቱ የሚመጥነውን ያህል በአገራዊ ፖሊሲዎች፣ በስትራቴጂካዊ ውሳኔዎች፣ በውጭ ጉዳይ እና በደህንነት አቅጣጫዎች ላይ ቀጥተኛ ድምፅ እንዳይኖረው አድርጎት ቆይቷል።

ይህ የመዋቅር አድሎአዊነት በ2012 ዓ.ም የብልጽግና ፓርቲ ውህደት ሲመሠረት ሥር-ነቀል ለውጥ አሳይቷል። የቀድሞው አጋር ድርጅት ወደ ማዕከላዊው ፓርቲ በሙሉ አባልነት በመዋሃዱ ምክንያት የሶማሌ ክልል ልሂቃን በፓርቲው ከፍተኛ ውሳኔ ሰጪ አካላት ውስጥ እኩል ድምፅና መቀመጫ አግኝተዋል። በብልጽግና ፓርቲ የ45 አባላት ሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ውስጥ የሶማሌ ክልል 4 መቀመጫዎችን በመያዝ፣ ከኦሮሞ (10 መቀመጫዎች) እና ከአማራ (8 መቀመጫዎች) ቀጥሎ ከፍተኛ ተፅዕኖ ፈጣሪ ከሆኑ ክልሎች አንዱ ለመሆን በቅቷል። ይህ ውህደት ክልሉን ከዳርቻ ተመልካችነት ወደ ማዕከላዊ የሥልጣን ባለቤትነት ያሸጋገረ ተቋማዊ እርምጃ ነው።

በፌዴራል አስፈፃሚው አካል ደረጃም የሶማሌ ተወላጆች በኢትዮጵያ ዘመናዊ ታሪክ ታይቶ በማይታወቅ ደረጃ ወሳኝ የሆኑ የመንግሥት የሥልጣን እርከኖችን ተቆጣጥረዋል። አደም ፋራህ የገዢው ፓርቲ ምክትል ፕሬዚዳንት እና የዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ማዕከል አስተባባሪ በመሆን በፓርቲው መዋቅር ውስጥ ሁለተኛው ባለሥልጣን ሆነው ሲያገለግሉ ቆይተዋል። በተመሳሳይ መልኩ አህመድ ሽዴ የአገሪቱን የማክሮ-ኢኮኖሚ ፖሊሲ፣ የገንዘብ ማሻሻያዎችን እና ዓለም አቀፍ የዕዳ ድርድሮችን በበላይነት የሚመራውን የገንዘብ ሚኒስቴርን ለዓመታት በመምራት ላይ ይገኛሉ። እነዚህ ሹመቶች ከዚህ ቀደም የክልሉ ተወላጆች ያገኟቸው ከነበሩት ስያሜያዊ ውክልናዎች በተቃራኒ፣ ከፍተኛ የመንግሥት በጀትና ስትራቴጂ የሚወሰንባቸውን ተቋማት የሚቆጣጠሩ በመሆናቸው ማኅበረሰቡ በማዕከላዊ መንግሥት ደረጃ ከቀደመው የከፋ ፖለቲካዊ መገለል ደርሶበታል የሚለውን መከራከሪያ ውድቅ ያደርጉታል።

የሕግ አውጪ ውክልና እና የሥነ-ሕዝብ አለመመጣጠን መዋቅራዊ ክፍተቶች

የአስፈፃሚው አካል እና የገዢው ፓርቲ የላይኛው እርከን ውክልና ጉልህ እመርታ ቢያሳይም፣ በሕግ አውጪው ምክር ቤት እና በተቋማዊ ሥርዓቱ ውስጥ ያልተፈቱ መዋቅራዊ ችግሮች አሁንም ይስተዋላሉ። በኢፌዴሪ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (HoPR) ውስጥ ለሶማሌ ክልል የተመደበው የመቀመጫ ድርሻ 23 (ወይም 24) ብቻ ሆኖ መቆየቱ ዋነኛው የመዋቅር ጉድለት ነው። ይኸው የኮታ ድልድል የተመሠረተው በ1980ዎቹ አጋማሽ በሽግግሩ ወቅት በተደረጉ ጥናቶች ላይ በመሆኑ፣ ክልሉ ባለፉት ሠላሳ ዓመታት ያስመዘገበውን የስነ-ሕዝብ ዕድገት ያላገናዘበ የታሪክ ውርስ ሆኖ ቀጥሏል።

የኢትዮጵያ ስታትስቲክስ አገልግሎትና የተለያዩ የሕዝብ ቁጥር ግምቶች የሶማሌ ክልል በሕዝብ ብዛቱ በአገሪቱ ውስጥ ከኦሮሚያ እና ከአማራ ቀጥሎ ሦስተኛው ትልቅ ማኅበረሰብ (ከጠቅላላው የአገሪቱ ሕዝብ ከ6 እስከ 10 በመቶ የሚገመት) መሆኑን ቢያረጋግጡም፣ በፓርላማ ያለው መቀመጫ ግን ከጠቅላላው 547 ወንበሮች ውስጥ 4.3 በመቶውን ብቻ ይሸፍናል። ይህ አሃዝ ክልሉ ካለው የስነ-ሕዝብ ክብደት አንጻር ከ35 እስከ 40 የሚደርሱ መቀመጫዎች ሊኖሩት እንደሚገባ የሚያሳዩትን ስሌቶች ያዛባ ነው።

ኦሮሚያ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 178።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~35.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 32.5%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ተመጣጣኝ ውክልና።

አማራ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 138 (117*)።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~23.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 25.2%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ተመጣጣኝ ውክልና።

ሶማሌ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 23–24።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~6.5% – 10.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 4.3%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ጉልህ የሆነ ዝቅተኛ ውክልና (Underrepresented)።

ትግራይ

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 38።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~5.5%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 6.9%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ከሕዝብ ቁጥር አንጻር ከፍ ያለ ውክልና።

ደቡብ ኢትዮጵያ (የቀድሞ ደኢሕዴን አካል)

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቀመጫዎች፦ 49።

የወቅቱ የሕዝብ ብዛት ግምት ድርሻ (%)፦ ~6.0%።

በምክር ቤቱ ያለው የመቀመጫ ድርሻ (%)፦ 8.9%።

የመዋቅራዊ ውክልና ሁኔታ፦ ተመጣጣኝ/ከፍ ያለ ውክልና።

*ማስታወሻ፦ በአማራ ክልል በፀጥታ ችግር ምክንያት ምርጫ ካልተካሄደባቸው የምርጫ ክልሎች ውጭ ያለውን ያመለክታል።

ይህ በፓርላማ የታየው አለመመጣጠን አገራዊ ሕጎች፣ የበጀት ቀመሮች እና የፖሊሲ ማሻሻያዎች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሲጸድቁ የሶማሌ ክልል የድምፅ ተፅዕኖ አነስተኛ ሆኖ እንዲቀር አድርጎታል። አገራዊ የሕዝብና ቤት ቆጠራ በተደጋጋሚ መራዘሙ የፌዴሬሽን ምክር ቤት እና የብሔራዊ ምርጫ ቦርድ የምርጫ ክልሎችን እንደገና እንዳያስተካክሉ እንቅፋት በመፍጠር ይህን የውክልና ክፍተት እንዲቀጥል አድርጎታል።

ከዚህ በተጨማሪ የተወካዮቹ የዲሞክራሲያዊ ቅቡልነት (Electoral Legitimacy) ሌላው አነጋጋሪ ጉዳይ ነው። በ2013 ዓ.ም (2021 እ.ኤ.አ) በተካሄደው 6ኛው አጠቃላይ ምርጫ እና በቀጣይ የምርጫ ዝግጅቶች ወቅት፣ ዋነኛው ተፎካካሪ ድርጅት የነበረው የኦጋዴን ብሔራዊ ነፃነት ግንባር (ONLF) እና ሌሎች ተቃዋሚዎች በካድሬዎች ወከባ፣ በእስርና በቢሮዎች መዘጋት ሳቢያ ከምርጫው ራሳቸውን እንዲያገሉ ተገድደዋል። ይህም በክልላዊና በፌዴራል ደረጃ የተቀመጡት አመራሮች በተሟላ የዴሞክራሲ ውድድር የተመረጡ ባለመሆናቸው ሕዝባዊ ወካይነታቸው ጥያቄ እንዲነሳበት አድርጓል። ይሁን እንጂ ይህ ችግር በሶማሌ ክልል ብቻ የተከሰተ ሳይሆን፣ በአገሪቱ አጠቃላይ የዴሞክራሲ ምህዳር መጥበብ ምክንያት በሌሎችም ክልሎች የተንጸባረቀ አገራዊ ቀውስ ነው።

በተመሳሳይ መልኩ፣ በአገር አቀፍ የመከላከያ ሠራዊት (ENDF) ከፍተኛ መኮንኖች እና የስትራቴጂክ የፀጥታ ተቋማት አመራር ውስጥ የሶማሌ ተወላጆች ውክልና አሁንም ዝቅተኛ ሆኖ ይገኛል። ይህ ችግር በከፊል ከአርብቶ አደሩ ማኅበረሰብ አኗኗርና ወታደራዊ ሙያን እንደ ዋና የሕይወት መስክ ካለመውሰድ ታሪካዊ ልማድ ጋር የተያያዘ ቢሆንም፣ በፌዴራል የደህንነት መዋቅር ውስጥ የሚታየውን ተቋማዊ አለመመጣጠን አጉልቶ ያሳያል።

ክልላዊ ራስ-ገዝ አስተዳደር፣ ሰብዓዊ መብቶች እና የደህንነት ተቋማት ተሃድሶ

የሶማሌ ክልል ውስጣዊ አስተዳደር እና የሰብዓዊ መብት አያያዝ ከ2010 ዓ.ም የሥልጣን ለውጥ በኋላ መሠረታዊ የሆነ አዎንታዊ ለውጥ አሳይቷል። በቀድሞው ፕሬዚዳንት አብዲ መሐሙድ ዑመር (አብዲ ኢሌ) ዘመን የነበረው አስተዳደር በከባድ የመንግሥት ሽብር፣ በጅምላ ግድያ እና በስልታዊ ማሰቃየት የተሞላ ነበር። በጅግጅጋ ከተማ ይገኝ የነበረው አሳፋሪው "ማረሚያ ቤት ኦጋዴን" (Jail Ogaden) የፖለቲካ ተቃዋሚዎች፣ ጋዜጠኞች፣ ምሁራንና ተራ ዜጎች ያለፍርድ ቤት ትዕዛዝ ታፍነው የሚሰቃዩበት፣ አስገድዶ መድፈርና አሰቃቂ አካላዊ ጉዳት የሚፈጸምበት ማዕከል ሆኖ ቆይቷል። የክልሉ ልዩ ፖሊስ (Liyu Police) የታጠቀው ኃይልም በክልሉ ውስጥም ሆነ በአጎራባች የኦሮሚያ አካባቢዎች ባካሄዳቸው ሕገ-ወጥ ጥቃቶች የበርካቶችን ሕይወት አጥፍቷል።

በነሐሴ 2010 ዓ.ም (August 2018) ሙስጠፌ ሙሐመድ ዑመር (ቃጆር) ወደ ክልሉ ርዕሰ-መስተዳድርነት ከመጡ በኋላ፣ አፋኙ እስር ቤት ወዲያውኑ እንዲዘጋ ተደርጎ በሺዎች የሚቆጠሩ የፖለቲካ እስረኞች ተፈተዋል። የክልሉ ልዩ ፖሊስ የነበረው አፋኝ ወታደራዊ መዋቅር ተፈትሾ ወደ ሲቪል የሕግ ማስከበር ሚና እንዲሸጋገር የተደረገ ሲሆን፣ ከአስርተ ዓመታት የትጥቅ ትግል በኋላ ከኦብነግ ጋር ታሪካዊ የሰላም ስምምነት ተፈርሟል። ይህም ክልሉ ወደ ሰላማዊ የልማት ምዕራፍ እንዲገባ አስችሎታል።

የፌዴራል መንግሥት ጣልቃ-ገብነት መቀነስም ለክልሉ ራስ-ገዝ አስተዳደር መጠናከር ሌላው ምክንያት ሆኗል። ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ በትግራይ፣ በአማራ እና በኦሮሚያ ክልሎች በተከሰቱ ከባድ የትጥቅ ግጭቶች መጠመዳቸው፣ ቀደም ባሉት ሥርዓቶች የፌዴራል መከላከያ ሠራዊትና የደህንነት ኃይሎች በሶማሌ ክልል ዕለታዊ አስተዳደር ላይ ያደርጉት የነበረውን ጥብቅ ወታደራዊ ቁጥጥር እንዲቀንስ አድርጎታል። በዚህም ምክንያት የሶማሌ ክልል መንግሥት የውስጥ አስተዳደሩን፣ በጀቱንና የፀጥታ ጉዳዮቹን ያለማዕከል ቀጥተኛ ትዕዛዝ በነፃነት እንዲመራ ምቹ ሁኔታ ፈጥሮለታል። ይህ አንጻራዊ መረጋጋት ሌሎች የአገሪቱ ክፍሎች በጦርነትና አለመረጋጋት በሚታመሱበት ወቅት የሶማሌ ክልል በታሪኩ እጅግ ሰላማዊ ከሚባሉት ምዕራፎች ውስጥ እንዲቆይ አስችሎታል።

ይሁን እንጂ ይህ አዎንታዊ ለውጥ የክልሉን የዴሞክራሲና የሰብዓዊ መብት ተግዳሮቶች ሙሉ በሙሉ አላስወገደም። የአስተዳደሩ ተቺ የሆኑ ፖለቲከኞች፣ አክቲቪስቶችና ጋዜጠኞች አልፎ አልፎ ያለበቂ ሕጋዊ ምክንያት ለእስር የሚዳረጉባቸው ክስተቶች አሁንም ይስተዋላሉ። የኦብነግ አመራሮችም የክልሉ ገዢ ፓርቲ የፖለቲካ ምህዳሩን በመዝጋትና በደጋፊዎቻቸው ላይ ጫና በማሳደር የሰላም ስምምነቱን መርሆዎች አደጋ ላይ ጥሏል በሚል ቅሬታ ያቀርባሉ። ቢሆንም ግን፣ እነዚህ ድክመቶች በኢህአዴግ ዘመን ከነበረው ስልታዊ የመንግሥት ሽብር፣ አሰቃቂ የማሰቃየት ድርጊቶች እና የጅምላ ፍጅቶች ጋር ሲነፃፀሩ በይዘትም ሆነ በመጠን የማይገናኙ ናቸው።

የሞያሌ ግጭት ተፈጥሮ እና "የኦሮሞ አስፋፊነት" ትርክት ዳሰሳ

በቅርቡ በሞያሌ ከተማና በአካባቢዋ የተቀሰቀሰው አዲስ ውጥረት የክልሎችን ግንኙነት እና ያልተፈቱ የድንበር ክፍተቶችን ዳግም አደባባይ አውጥቶታል። በጥቅምት 2017 ዓ.ም (October 2026 እ.ኤ.አ) አጋማሽ ላይ በሞያሌ ከተማ ቀበሌ 02 ውስጥ የሶማሌ ክልል አስተዳደር አዲስ ከንቲባ ጽሕፈት ቤት በመክፈት የክልሉን ሰንደቅ ዓላማ በመስቀሉ ምክንያት ከፍተኛ ውጥረት ተቀሰቀሰ። ይህንን ተከትሎ በተፈጠረ የጥይት ልውውጥ ዲቆ ጃታን አጋ (Diqqoo Jaataan Aagaa) የተባለች የ13 ዓመት ታዳጊ ሕይወቷ አለፈ። ይህ አሳዛኝ ክስተት ወዲያውኑ ወደ ከባድ የትጥቅ ግጭት ተቀይሮ በሞያሌ ከተማ የተለያዩ ሰፈሮች (ማላብ፣ ቻሙክ፣ ቦሌ፣ ቀበሌ 01 እና ዋቆ ዶጎ) እንዲሁም ወደ አጎራባች ወረዳዎች (አሬሮ እና ዋቺሌ) ተዛመተ። ግጭቱ በቦረና (ኦሮሞ) ሚሊሻዎችና በሶማሌ ክልል ፖሊስ/ጋሪ ማኅበረሰብ ታጣቂዎች መካከል የተካሄደ ሲሆን፣ ከ30,000 በላይ ዜጎች ድንበር አቋርጠው ወደ ኬንያ ማርሳቢት ካውንቲ እንዲሰደዱ ምክንያት ሆኗል። ውጊያው በመከላከያ ሠራዊት ጣልቃ-ገብነት እና በአገር ሽማግሌዎች ጥረት እንዲበርድ ቢደረግም፣ አካባቢው አሁንም በከፍተኛ ውጥረት ውስጥ ይገኛል።

ይህንን ክስተት "በፌዴራል መንግሥቱ የተደገፈ የኦሮሞ የግዛት መስፋፋት" አድርጎ የመሳል አዝማሚያ ከተጨባጭ የታሪክ እና የመሬት ላይ እውነታዎች ጋር ይጋጫል። የቦረና (ኦሮሞ) እና የጋሪ (ሶማሌ) ማኅበረሰቦች በደቡብ ኢትዮጵያና በሰሜን ኬንያ የሚያደርጉት የግጦሽ መሬት፣ የጥልቅ የውሃ ጉድጓዶች (Tulla Wells) እና የንግድ መስመር የበላይነት ይገባኛል ሽኩቻ የዘመናት ታሪክ ያለው ነው። ይህ ግጭት በንጉሠ ነገሥቱ ዘመን፣ በደርግ እንዲሁም በኢህአዴግ ዘመን (በተለይም በ2004 እና 2012 እ.ኤ.አ) በተደጋጋሚ ደም ያፈሰሰ እንጂ በቅርቡ የተፈጠረ አዲስ ሁነት አይደለም።

በተጨማሪም የችግሩ መዋቅራዊ ምንጭ በ1997 ዓ.ም (2004 እ.ኤ.አ) በኦሮሚያና በሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ ባሉ ከ420 በላይ ቀበሌዎች ላይ ከተካሄደው ሕዝበ-ውሳኔ ያልተፈቱ እዳዎች ጋር የተያያዘ ነው። በወቅቱ ከ80 በመቶ በላይ የሚሆኑት አከራካሪ ቀበሌዎች ወደ ኦሮሚያ እንዲካለሉ መወሰኑ በሶማሌ ማኅበረሰብ ዘንድ ከፍተኛ ቅሬታ ፈጥሮ የቆየ ሲሆን፣ በሞያሌ ከተማ ላይ ግን ውሳኔ ሳይሰጥ እስካሁን ድረስ ከተማዋ በሁለት አስተዳደር (በኦሮሚያ ሞያሌ እና በሶማሌ ሞያሌ) ተከፍላ መቆየቷ የሰንደቅ ዓላማ እና የአስተዳደር ይገባኛል ውዝግቡን በየጊዜው እንዲፈነዳ አድርጎታል።

የኦሮሚያ ክልል ወይም የፌዴራል መንግሥት ሆን ብለው ድንበር የመግፋት አጀንዳ ቢኖራቸው ኖሮ፣ ግጭቱ ከ1,400 ኪሎ ሜትር በላይ በሚሸፍነው አጠቃላይ የኦሮሚያ-ሶማሌ ድንበር (እንደ ነገሌ ቦረና፣ ባቢሌ፣ ሚኤሶ እና ጭናቅሰን) በአንድ ጊዜ ይነሳ ነበር። ይሁን እንጂ ግጭቱ በሞያሌ እና ጥቂት የአጎራባች ወረዳዎች ብቻ የተወሰነ መሆኑ፣ ችግሩ የአካባቢው ጎሳዎችና አስተዳደሮች የሥልጣንና የሀብት ሽኩቻ መገለጫ እንጂ አጠቃላይ የኦሮሞ የማስፋፋት ዘመቻ አለመሆኑን ያረጋግጣል። ከዚህ ባለፈም ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የሚመሩት የፖለቲካ ፍልስፍና የኦሮሞ ብሔርተኝነትን ሳይሆን ማዕከላዊ አገራዊ አንድነትን (የኢትዮጵያዊነት ትርክትን) የሚያራምድ በመሆኑ፣ የዐቢይ መንግሥት ከባድ ወታደራዊና ፖለቲካዊ ፍልሚያ ውስጥ የገባው ከኦሮሞ ብሔርተኞች (ከኦሮሞ ነፃነት ሠራዊት - OLA) ጋር መሆኑ ክልሉ ከመንግሥት ልዩ ተጠቃሚ አለመሆኑን ያሳያል።

ማኅበራዊ-ኢኮኖሚ፣ የበጀት ፖለቲካ እና የተፈጥሮ ሀብት ክፍፍል

የሶማሌ ክልል የኢኮኖሚና የማኅበራዊ ልማት እንቅስቃሴ አዎንታዊ እመርታዎችንና ያልተፈቱ መዋቅራዊ እጥረቶችን በአንድነት የያዘ ነው። ቀደም ባሉት ዓመታት ክልሉ በከፍተኛ የምግብ ዋስትና እጦትና በዕርዳታ ጥገኝነት ይታወቅ የነበረ ቢሆንም፣ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በዋቢ ሸበሌ፣ በዳዋ እና በገናሌ ወንዞች ተፋሰሶች ላይ መጠነ-ሰፊ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶች ተጀምረዋል። በተለይም በመስኖ ስንዴ ልማት ረገድ የተመዘገበው ምርታማነት ክልሉ ራሱን ከመመገብ አልፎ ምርት ወደ ሌሎች የአገሪቱ ክፍሎች እንዲልክ አስችሎታል። የጅግጅጋ ከተማና ሌሎች የዞን ማዕከላት የመንገድ፣ የመብራትና የውሃ መሠረተ-ልማቶች መስፋፋትም ለአካባቢው ኢኮኖሚ መነቃቃት ፈጥሯል።

በኦጋዴን ተፋሰስ፣ በተለይም በካሉብ (Calub) እና ሂላላ (Hilala) አካባቢዎች የሚገኘው ከ4 እስከ 7 ትሪሊዮን ኪዩቢክ ጫማ የሚገመተው የተፈጥሮ ጋዝና የነዳጅ ክምችት የክልሉ ዋነኛ የኢኮኖሚ ተስፋ ሆኖ ቆይቷል። በ2010 ዓ.ም የሙከራ ድፍድፍ ነዳጅ ማውጣት ሲጀመር፣ የክልሉ መንግሥት ከሀብቱ ከሚገኘው ገቢ 50 በመቶው ለሶማሌ ክልል ልማት ይውላል የሚል ይፋዊ ቃል ገብቶ ነበር። ይሁን እንጂ ይኸው ስምምነት በተግባር ሊተረጎም አልቻለም። የኢትዮጵያ የማዕድን ሚኒስቴር ፕሮጀክቱን ይዞት የነበረው የቻይናው ፖሊ-ጂሲኤል (POLY-GCL) ኩባንያ አስፈላጊውን 4.2 ቢሊዮን ዶላር የፋይናንስ አቅም ማቅረብ ባለመቻሉና የጋዝ ማስተላለፊያ ቧንቧውን ባለመገንባቱ በ2015 ዓ.ም (2022 እ.ኤ.አ) ፈቃዱን ሰርዞታል። ፕሮጀክቱ ወደ ሙሉ ምርትና ወደ ጅቡቲ ወደብ በሚዘረጋ የኤክስፖርት ቧንቧ ዝርጋታ ባለመሸጋገሩ ምክንያት፣ ክልሉም ሆነ አገሪቱ ከሀብቱ ማግኘት የነበረባቸው በቢሊዮን ዶላሮች የሚቆጠር ገቢ እስካሁን ሊሳካ አልቻለም።

በፌዴሬሽኑ የበጀት ድልድል ረገድም ክልሉ ከፍተኛ የፋይናንስ ጥገኝነት አለበት። የሶማሌ ክልል ከመደበኛ በጀቱ ከ75 እስከ 85 በመቶ የሚሆነውን የሚያገኘው ከፌዴራል መንግሥት የበጀት ድጎማ (Block Grant) ነው። የፌዴሬሽን ምክር ቤት የበጀት ድልድል ቀመር በሕዝብ ቁጥር፣ በመሠረተ-ልማት ዝርጋታና በክልሎች የገቢ አሰባሰብ አቅም ላይ የሚመሠረት በመሆኑ፣ በክልሉ ትክክለኛ የሕዝብ ቆጠራ ባለመካሄዱ ሳቢያ የሚመደበው በጀት የክልሉን ስፋትና የአርብቶ አደሩን አስቸጋሪ አኗኗር ሙሉ በሙሉ ያገናዘበ አይደለም የሚል ቅሬታ በክልሉ የፋይናንስ ባለሙያዎች ዘንድ ይነሳል።

የቀጣናዊ ጂኦፖለቲካ እና የብሔርተኝነት አንድምታ

የሶማሌ ማኅበረሰብ ጉዳይ ከአገር ውስጥ ፖለቲካ ባሻገር ከአፍሪካ ቀንድ ውስብስብ ጂኦፖለቲካ ጋር በቀጥታ የተሳሰረ ነው። በጥር 2016 ዓ.ም (January 2024 እ.ኤ.አ) ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ከሶማሊላንድ ጋር የተፈራረሙት የወደብ የመግባቢያ ስምምነት (MoU) በኢትዮጵያ እና በሶማሊያ ፌዴራላዊ መንግሥት መካከል ከባድ ዲፕሎማሲያዊ ቀውስ አስከትሏል። የሞቃዲሾ መንግሥት ይህንን እንደ ግዛት ሉዓላዊነት ጥሰት በመቁጠር ከግብፅ እና ከኤርትራ ጋር ወታደራዊና ፖለቲካዊ ጥምረት መሥርቷል።

በዚህ የውጥረት ወቅት በኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖረው የሶማሌ ማኅበረሰብ ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚሻ አጣብቂኝ ውስጥ ይገኛል። በ1969 ዓ.ም (1977 እ.ኤ.አ) በኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለማሪያም እና በዚያድ ባሬ መካከል የተካሄደውን አውዳሚ የኦጋዴን ጦርነት ትርክት ዳግም መቀስቀስ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖረውን የሶማሌ ሕዝብ ደህንነትና ባለፉት ዓመታት ያገኛቸውን የራስ-ገዝ አስተዳደር ድሎች አደጋ ላይ ይጥላል። በሞያሌም ሆነ በሌሎች አካባቢዎች የሚነሱ የወሰን ውዝግቦች ወደ አገራዊ ወይም ድንበር ተሻጋሪ የብሔር ግጭት ከተቀየሩ፣ የቀጣናው ኃይሎች ግጭቱን ለተኪ ጦርነት (Proxy War) የመጠቀም ዕድላቸው የሰፋ በመሆኑ ክልሉን ወደ አዲስ የጦርነት አዙሪት ሊከተው ይችላል።

ንፅፅራዊ ትንተና፡ የኢህአዴግ እና የብልጽግና ፓርቲ አስተዳደሮች በሶማሌ ክልል

የሶማሌ ክልልን ተጨባጭ ሁኔታ ከ1983 እስከ 2010 ዓ.ም ከነበረው የኢህአዴግ አገዛዝ እና ከ2010 ዓ.ም ወዲህ ካለው የብልጽግና ፓርቲ አስተዳደር አንጻር በሚከተለው ማጠቃለል ይቻላል፦

የፖለቲካ ውክልና

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ በአጋርነት ስም ከሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ውሳኔ ሰጪነት መገለል።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ በሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ሙሉ አባልነት፤ የገንዘብ ሚኒስትርና የፓርቲ ምክትል መሪነት።

የፀጥታ ጣልቃ-ገብነት

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ የመከላከያ ሠራዊትና የደህንነት መዋቅር ቀጥተኛና አፋኝ ወታደራዊ አስተዳደር።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ የፌዴራል ጣልቃ-ገብነት መቀነስ፤ የክልሉ መዋቅር ውስጣዊ ጉዳዮቹን በራሱ የመምራት ነፃነት።

የሰብዓዊ መብት

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ አስከፊ ማሰቃየት፣ የጅምላ እስር፣ የማረሚያ ቤት ኦጋዴን አፈና።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ ማረሚያ ቤት ኦጋዴን መዘጋቱ፤ ስልታዊ ማሰቃየትና ግድያ በከፍተኛ ደረጃ መቀነሱ።

የሕግ አውጪ ውክልና

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ዝቅተኛ መቀመጫ (23)።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ አሁንም ያልተስተካከለና የቀጠለ መዋቅራዊ ክፍተት (23–24)።

የተፈጥሮ ሀብት ተጠቃሚነት

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ ፍጹም ዝግ የነበረ እና የፀጥታ ቀውስ ያስከተለ።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ የ50% ገቢ ቃል ቢገባም፣ በኩባንያው አቅም ማነስና ውል መቋረጥ ሳቢያ ተግባራዊ ያልሆነ።

የወሰንና የጎሳ ግጭቶች

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፦ በሕዝበ-ውሳኔው ምክንያት የከረረ ቂም እና የድንበር ጦርነት (2017–2018)።

በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፦ የተረጋጋ ግንኙነት ቢኖርም፣ በሞያሌ እና አዋሳኝ አካባቢዎች የቆዩ የጎሳ ግጭቶች መቀጠል።

ማጠቃለያ እና ስልታዊ የመደምደሚያ ነጥቦች

በቀረቡት ተጨባጭ መረጃዎችና የፖለቲካ ትንተናዎች መሠረት፣ የሶማሌ ሕዝብ በወቅቱ የኢትዮጵያ መንግሥት ሥር "ከቀደመው የከፋ መገለል ደርሶበታል" የሚለው ትርክት ከተጨባጭ እውነታዎች ጋር አይጣጣምም። ማኅበረሰቡ በኢትዮጵያ ዘመናዊ ታሪክ ውስጥ አግኝቶት የማያውቀውን ከፍተኛ የፌዴራል ሥራ አስፈፃሚ ሥልጣን፣ የፓርቲ ውሳኔ ሰጪነት ድርሻ እና አንፃራዊ ክልላዊ መረጋጋት አግኝቷል። የቀድሞው አሰቃቂ የመንግሥት ሽብር መቆሙ፣ የጅግጅጋው ማረሚያ ቤት ኦጋዴን መዘጋቱ እና በመስኖ ግብርናው ዘርፍ የተመዘገበው ልማት የዚህ መሻሻል ማሳያዎች ናቸው።

ይሁን እንጂ ይህ ስኬት ማኅበረሰቡ ያጋጠሙትን መዋቅራዊ ችግሮች ሙሉ በሙሉ አይሸፍንም። በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያለው ውክልና ከሕዝብ ቁጥሩ ጋር አለመመጣጠኑ፣ በፌዴራል የመከላከያና የደህንነት ተቋማት ውስጥ ያለው ዝቅተኛ ተሳትፎ፣ የተፈጥሮ ጋዝ ገቢ ክፍፍል ተግባራዊ አለመሆኑ፣ እና በሞያሌ አካባቢ በኦሮሚያና ሶማሌ አዋሳኝ ወሰኖች የሚቀሰቀሱ የጎሳና የወሰን ግጭቶች አሁንም አፋጣኝ መፍትሔ የሚሹ ወሳኝ ተግዳሮቶች ናቸው።

የሞያሌው ግጭትም የማዕከላዊው መንግሥት "የኦሮሞ አስፋፊነት" ውጤት ሳይሆን፣ ሳይፈታ የቆየ የድንበር አከላለል እና የሀብት ሽኩቻ የፈጠረው የአካባቢ ጎሳዎች ግጭት ነው። ስለዚህ፣ የተገኙትን ፖለቲካዊና ሰብዓዊ ድሎች ጠብቆ ለማስቀጠል፣ የሶማሌ ክልል የፖለቲካ ልሂቃን አካባቢያዊ ግጭቶችን ከማባባስና ትርክት ከመፍጠር በመቆጠብ፣ አገራዊ የሕዝብ ቆጠራ እንዲካሄድና የፓርላማ መቀመጫ ድልድል እንዲስተካከል እንዲሁም ድንበሮች በሕጋዊና በሰላማዊ መንገድ እንዲካለሉ ተቋማዊ ትግል ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።

References

1. Prosperity to the Periphery? Rift Valley Institute. Link

2. State and Politics in Ethiopia’s Somali Region since 1991. Macalester College DigitalCommons. Link

3. Inter Ethnic Conflicts SRS Final April. Scribd. Link

4. Ethiopia. Columbia Academic Commons. Link

5. Ethiopia and Somalia’s Political-Security Entanglement. Edinburgh Research Archive. Link

6. Policy-Driven Inter-Ethnic Conflicts in Southern Ethiopia. ResearchGate. Link

7. Minor Demarcations, Micro-Dams—Major Drama? Ethno-Territorial Expansionism and Precarious Peace in the Oromia–Somali Borderlands of Eastern Ethiopia. ResearchGate. Link

8. The Moyale Crisis and the TPLF Legacy. Horn Review. Link

9. News: 13-Year-Old Girl Killed After Flag Dispute in Borana’s Moyale. AllAfrica. Link

10. Eight Years After the Promise: Why Somali Region’s Turning Point Stalled, Historic Opportunity Largely Squandered. Addis Standard. Link

11. Can a Somali Be the Prime Minister of Ethiopia? Can It Happen in the… Reddit. Link

12. A Clash of Nationalisms and the Remaking of the Ethiopian State. Clingendael, “Controlling the Commanding Heights.” Link

13. Democratic Reform Must Mean Fair Deal for Long-Suffering Somalis. Ethiopia Insight. Link

14. Central State’s Fiscal Control Stunts Ethiopian Federalism. Ethiopia Insight. Link

15. Ethiopia Country Assessment, October 2002. Refworld. Link

16. Ethiopia (Yehizb Tewokayoch Mekir Bete): Elections in 2005. Inter-Parliamentary Union. Link

17. Silent Ghosts, Loud Paranoia: What Haunts Somali Region Leadership? Addis Standard. Link

18. Elections in Ethiopia. Wikipedia. Link

19. Somali Region. Wikipedia. Link

20. Crunching the Vote: An In-Depth Look at Ethiopia’s 7th General… Ethio Elections. Link

21. Ethiopian Election 2026: All You Need to Know About Registered Candidates. Africa Uncensored. Link

22. The Arbitrary Detention of Abdifatah Mohamoud and Other Ethio-Somali Elites. Ethiopia Insight. Link

23. ONLF Says It Will Not Communicate with Gov’t, Disowns Recent Statement. Borkena. Link

24. Ethiopia’s Election: Parties, Coalitions and Candidates Explained. Al Jazeera. Link

25. Joint Submission to the UN Office of the High Commissioner for… OHCHR Universal Periodic Review documentation. Link

26. New Faces, Old Problems: Reforms, Clans, and Parties in Ethiopia’s Somali Region. Ethiopia Insight. Link

27. Ethiopia’s Somali Region Hopes New Leader Will Bring Peace. Ethiopanorama. Link

28. Oromo–Somali Clashes. Wikipedia. Link

29. Peace Negotiations in Africa. Escola de Cultura de Pau. Link

30. Notiz Äthiopien: Lageentwicklung im Regionalstaat Somali. Swiss State Secretariat for Migration (SEM). Link

31. Flygtningenævnets Baggrundsmateriale. Danish Refugee Appeals Board. Link

32. Managing Ethiopia’s Unsettled Transition. International Crisis Group. Link

33. Ethiopia Country Report 2026. BTI Project. Link

34. Ethiopia: Freedom in the World 2025 Country Report. Freedom House. Link

35. A Flag Over Kebele 02: A Girl’s Death in Moyale Reopens the Oromia–Somali Border Quarrel. Africalix. Link

36. Where in Ethiopia Did a Regional Flag Spark Deadly Clashes? ACLED. Link

37. Ethiopians Flee Into Kenya as Fighting Between Oromia and Somali… Zegabi. Link

38. Buildings Burn in Moyale as Fresh Clashes Between Oromo and… Zegabi. Link

39. Sporadic Gunfire Sends Ethiopians Fleeing Into Kenya as Trucks Remain Stuck at Border. InfoNews. Link

40. Minor Demarcations, Micro-Dams—Major Drama? Rift Valley Institute. Link

41. Problems and Prospects of Water Resources Management in the… IGAD. Link

42. Somali Region’s Crop Drive Sparks Shift from Aid Dependency to… Ethiopian News Agency. Link

43. Farming Practices: Extension Service. SDR Africa. Link

44. Somali Region Pastoral and Agro… Ethiopian Ministry of Agriculture. Link

45. Coca-Cola: Keeps Refreshing. Abyssinia Business Network, hosted on Issuu. Link

46. Ethiopia Tosses Out Poly-GCL on Lack of Progress. The Reporter Ethiopia. Link

47. Ministry Revokes Chinese Company’s Petroleum Development License. Ethio Negari. Link

48. Ethiopia: The Relentless Efforts to Develop Gas Fields. AllAfrica. Link

49. Rebels in Gas-Rich Ethiopian Region Start Talks with Government. Addis Standard, Facebook post. Link

50. Ethiopia (Vol. 15, 2018). Brill Reference Works. Link

51. A Tale of Two Ethiopia: An Auspicious Official Narrative and the Crushing Weight of Reality. Borkena. Link

52. Ethiopia Tosses Out Poly-GCL on Lack of Gas Progress. Energy Voice. Link

53. The Political Economy of Fiscal Transfers: The Case of Ethiopia. ResearchGate. Link

54. Clientelism and Ethiopia’s Post-1991 Decentralisation. The Journal of Modern African Studies, Cambridge University Press. Link

55. Federal Finance: What Can South Sudan and Somalia Learn From… African Journals Online. Link

56. Ethiopia–Eritrea Relations and the 2020 Conflict in the Tigray Region in Ethiopia. ACCORD. Link

57. Ethiopia’s Red Sea Politics: Corridors, Ports and Security in the Horn of… Rift Valley Institute. Link

58. Somalia’s Future Lies in Cooperation, Not Confrontation with Ethiopia. AllAfrica. Link

59. AAU-ETD. Addis Ababa University Electronic Theses and Dissertations. Link