የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና ሪፖርት፡ የህወሓት፣ የሻዕቢያ እና የፌደራል መንግስት ግንኙነት ስልታዊ ሴራ፣ መጠቀሚያነት እና መቃረንጠላት ወይስ ወዳጅ? የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ መሰረት እና እርስ በርስ መጠቀሚያነት (Instrumentalism)

የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና ሪፖርት፡ የህወሓት፣ የሻዕቢያ እና የፌደራል መንግስት ግንኙነት ስልታዊ ሴራ፣ መጠቀሚያነት እና መቃረን

ጠላት ወይስ ወዳጅ? የአፍሪካ ቀንድ ጂኦፖለቲካዊ መሰረት እና እርስ በርስ መጠቀሚያነት (Instrumentalism)

በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ የሚታዩ ግጭቶችና ቀውሶች ብዙ ጊዜ የሚገለጹት በእውነተኛ ጠላትነት ወይም ወዳጅነት ላይ ሳይሆን፣ በወቅታዊ የፖለቲካ ጥቅሞች እና በገዥው ፓርቲዎች ስልታዊ ሴራዎች ላይ በመመስረት ነው። እዚህ ላይ የሚነሳው መሠረታዊ ጥያቄ በክልሉ ኃይሎች—በተለይም በህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት/TPLF) እና በሻዕቢያ (የኤርትራው ገዥ ፓርቲ PFDJ) መካከል ያለው ግንኙነት በጋራ ጥቅሞች ላይ የተመሰረተ እውነተኛ "ወዳጅነት" (partnership) ነው ወይስ ለጊዜያዊ ዓላማዎች እርስ በርስ ለመጠላለፍ የተደረገ "የመጠቃቀሚያነት" (manipulation/instrumentalism) ግንኙነት? የሚለው ነው። በዚህ ትንተና መሠረት፣ የእነዚህ ኃይሎች የፖለቲካ እና የውትድርና ጥቅሞች በአንድ ወቅት እርስ በርስ እንዲቀራረቡ ሲያደርጓቸው፣ በሌላ ጊዜ ደግሞ እርስ በርስ የሚጨራረሱ ጸረ-የሆኑ ጠላቶች ያደርጓቸዋል።

ህወሓት በጫካ ትግል ከነበረበት ጊዜ ጀምሮ የነበረው ዋነኛ ግብ ግልጽ ነበር፦ ከተቻለ በኢትዮጵያ ውስጥ የብዝሃ-ብሔር ፌደራሊዝምን በመዘርጋት የላቀ የፖለቲካና የኢኮኖሚ የበላይነትን መያዝ፤ ካልተቻለ ደግሞ ለፌደራል መንግስት የማይታዘዝ የትግራይ ክልል (de facto state) መፍጠር እና በመጨረሻም ራሱን የቻለ ነጻ ሀገር (independent state) ሆኖ መገንጠል ነው። ይህ እቅድ ህወሓት በ1976 እ.ኤ.አ. ካወጣው ማኒፌስቶ ጀምሮ ይፋ የተደረገ እና እስካሁን ድረስ ያልተለወጠ የድርጅቱ መሰረታዊ የፖለቲካ አስተሳሰብ ሆኖ እያገለገለ ይገኛል። የ2022ቱ የፕሪቶሪያ የሰላም ስምምነት በሰሜን ኢትዮጵያ የነበረውን ጦርነት ለጊዜው ቢያቆምም፣ የህወሓትን መሰረታዊ የረጅም ጊዜ ስልታዊ ግብ አልቀየረውም፤ ይልቁንም ከጦርነቱ በኋላ ባለው ቀውስ ውስጥ ይህንን ራሱን የቻለ አካል የመሆን ሃሳብ በትግራይ ልሂቃን ዘንድ መልሶ ለማጠናከር ጥረት እየተደረገበት ነው።

የህወሓት እቅድ እና የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ "እንደፈለገ ይሁን" (Let it be) ስልት

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ እና የፌደራል መንግስት በትግራይ ላይ ያላቸው አቋም በሁለት አማራጭ እቅዶች ላይ የተመሰረተ ነው፦

• የመጀመሪያው እቅድ፦ የህወሓትን ወታደራዊ እና የፖለቲካ ኃይል ሙሉ በሙሉ በማጥፋት፣ ትግራይን ልክ እንደሌሎች ክልሎች በፌደራል መንግስት ቀጥተኛ ፍላጎትና ተጽዕኖ ስር ማስተዳደር።

• ሁለተኛው አማራጭ እቅድ (Fallback Option)፦ ህወሓትን ሙሉ በሙሉ ማጥፋት ካልተቻለ፣ "እንደፈለገ ይሁን" (Let it be) ብሎ መተው፣ የፌደራል በጀት ድጎማ እና የነዳጅ አቅርቦትን በመከልከል ወይም በመገደብ ክልሉን ከኢትዮጵያ ምህዳር ማግለልና ማዳከም ነው።

ይህ "እንደፈለገ ይሁን" ብሎ የመተው ስልት በአንድ በኩል በህወሓት ላይ ከፍተኛ ጫና ፈጥሮ ለማዳከም የታለመ ቢሆንም፣ በሌላ በኩል ግን የህወሓትን ስውር የረጅም ጊዜ እቅድ ስኬታማ ለማድረግ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል። የፌደራል መንግስት ለክልሉ በጀት እና እውቅና ሲከለክል፣ ህወሓት በትግራይ ህዝብ ዘንድ "የፌደራል መንግስት እያገለለን፣ እየቀጣን እና የህልውና አደጋ እየደቀሰብን ነው" የሚል ፕሮፓጋንዳ በማስረጽ፣ ራሱን የቻለ አስተዳደር (de facto state) የመፍጠር እና በመጨረሻም የመገንጠል ሃሳብ በህዝቡ ዘንድ በቀላሉ ተቀባይነት እንዲያገኝ ያደርጋል።

የዐቢይ አሕመድ መንግስት ይህንን ሁኔታ በጥልቀት በመረዳት፣ ከ2024 እስከ 2026 ባለው ጊዜ ውስጥ በህወሓት ውስጥ ውስጣዊ ክፍፍል (factionalism) በመፍጠር ድርጅቱን ከውስጥ በማዳከም ላይ አተኩሯል። በህወሓት ውስጥ በዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል (የቀድሞው ጠባቂ/old guard) እና በፌደራል መንግስት በሚደገፈው አቶ ጌታቸው ረዳ መካከል የተፈጠረው ፍጥጫ የክልሉን ኃይል ለሁለት ከፍሎታል። በሚያዝያ 2026 እ.ኤ.አ. የደብረጽዮን አንጃ የፕሪቶሪያን ስምምነት በመጣስ፣ በ2020 የተመረጠውን የክልል ምክር ቤት (State Council) መልሶ በማደራጀት ዶክተር ደብረጽዮንን የክልሉ ፕሬዝዳንት አድርጎ ሾሟል። ይህ አካሄድ የዐቢይ መንግስት እና ህወሓት ሳይወያዩ በምስጢር እርስ በርስ "እንደፈለገ ይሁን" በመባባላቸው የመጣ ሲሆን፣ ትግራይን ወደ ሙሉ de facto state እየመራት ይገኛል።

በትግራይ ውስጥ የተከሰቱ የፖለቲካ ቀውሶችና የሥልጣን ሽግግር ውጥረት (2020–2026 እ.ኤ.አ.)

ዓመተ ምሕረት (እ.ኤ.አ)	የፖለቲካ እንቅስቃሴ እና የሥልጣን ሽግግር	የጂኦፖለቲካዊ አንድምታው
ህዳር 2022	የፕሪቶሪያ የሰላም ስምምነት (CoHA) ተፈረመ፤ ጊዜያዊ አስተዳደር (TIA) ተመሰረተ።	የሰሜኑ ጦርነት ቆመ፤ ህወሓት ከባድ መሳሪያዎቹን በከፊል አስረከበ።
2024	በህወሓት ውስጥ ያለው ውስጣዊ ክፍፍል በይፋ ታየ፤ ደብረጽዮን እና ጌታቸው ረዳ ተጋጩ።	ህወሓት ለሁለት ተከፈለ፤ የጌታቸው ወገን ከፌደራል መንግስት ጋር ተጠጋጋ።
ግንቦት 2025	የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ (NEBE) የህወሓትን የህጋዊ ሰውነት እውቅና ሰረዘ።	ህወሓት በ2026 ምርጫ ላይ እንዳይሳተፍ ተከለከለ።
ሚያዝያ 2026	የፌደራል መንግስት የሌ/ጄኔራል ታደሰ ወረደን ጊዜያዊ አስተዳዳሪነት ስልጣን ለአንድ ዓመት አራዘመ።	ህወሓት ይህንን ውሳኔ "ህገ-ወጥ" በማለት ውድቅ አደረገ፤ የፕሪቶሪያ ስምምነት መፍረሱን አወጀ።
ግንቦት 5, 2026	ከጦርነቱ በፊት (በ2020) የነበረውን የምክር ቤት አባላት መልሶ በማቋቋም ደብረጽዮን የክልሉ ፕሬዝዳንት ሆኖ ተመረጠ።	በትግራይ ውስጥ ሁለት ተፎካካሪ መንግስታት (Parallel governments) ተፈጠሩ፤ የጦርነት ስጋት እንደገና አገረሸ።

የሻዕቢያ ስልት፦ ህወሓትን እንደ ታችኛ አጋር/መጠቅሚያ (Waalessituu/Junior Partner) መጠቀም

ሻዕቢያ (ኤርትራ) በታሪኩ ሙሉ ህወሓትን እንደ እኩል የፖለቲካ አጋር (equal partner) አድርጎ በፍጹም አይቶት አያውቅም። ስለዚህ የራሱን ብሔራዊ ጥቅሞች ለማሳካት ሁልጊዜም እንደ "መጠቀሚያ" (junior partner ወይም ስልታዊ መሣሪያ) እንጂ እንደ ታማኝ ወዳጅ አይቆጥረውም። ይህ ስልት ከጫካ ጀምሮ እየተሠራበት ያለ ሲሆን፣ የሚከተሉት ታሪካዊና ወቅታዊ እውነታዎች ይህንን ያረጋግጣሉ፦

• የደርግ መውደቅ፦ ሻዕቢያ በጫካ ትግል ወቅት የራሱን የረጅም ጊዜ ጥቅም ማለትም የኤርትራን ነጻነት ለማረጋገጥ ህወሓትን እንደ ምቹ ወታደራዊ መሣሪያ በመጠቀም የደርግን ውድቀት አፋጥኗል።

• የዐቢይ አሕመድን መንግስት መከላከልና ማዳከም (2025–2026 እ.ኤ.አ.)፦ የፕሪቶሪያ ስምምነት ከተፈረመ በኋላ በዐቢይ አሕመድ እና በኢሳይያስ አፈወርቂ መካከል ያለው ግንኙነት በተለይም በወደብ እና በባህር በር ጥያቄዎች ዙሪያ በከፍተኛ ሁኔታ ፈርሷል። በዚህ ምክንያት ሻዕቢያ "የጠላቴ ጠላት ወዳጄ ነው" በሚል መርህ ከደብረጽዮን አንጃ ጋር በመሆን የዐቢይ መንግስትን ለማዳከም ህወሓትን በድጋሚ እንደ መጠቀሚያ መሣሪያ እያገለገለበት ይገኛል።

በህወሓት እና በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ መካከል ሳይወያዩ በምስጢር "እንደፈለገ ይሁን" በመባባል ትግራይ ራሷን ችላ እንድትቆም የሚያደርገው አካሄድ ለሻዕቢያ ታላቅ የሌሊት ቅዠት ነው። ሻዕቢያ በአፍሪካ ቀንድ የምትፈልገው ደካማ፣ የተበታተነችና የወደብ ጥያቄ የማታነሳ ኢትዮጵያን እንጂ፣ ጠንካራ፣ ራሷን የቻለች እና ነጻ የሆነች የትግራይ መንግስት በአጠገቧ እንዲፈጠር በፍጹም አትፈልግም።

የኤርትራ ብሔራዊ ማንነት ("ኤርትራዊነት") እና ራሷን የቻለች ትግራይ የመፍጠር ስጋት

ሻዕቢያ ራሷን የቻለች የትግራይ መንግስት እንድትመሰረት የማይፈልግበት ዋናው ምክንያት በኤርትራ ብሔራዊ ማንነት (ኤርትራዊነት) ግንባታ ውስጥ ጥልቅ መሰረት አለው። የኤርትራ ብሔራዊ ማንነት በሁለት ዋና ዋና ምሰሶዎች ላይ ተገንብቷል፦

• ኢትዮጵያን እንደ ጠላት መሳል (Anti-Ethiopianism)፦ ኤርትራዊነት እንደ ብሔርተኝነት የዳበረው ከኢትዮጵያ ጋር ለ30 ዓመታት በተደረገው ጦርነት ህዝቡን ለማስተሳሰር እና ኢትዮጵያን እንደ ዘላለማዊ ስጋት እና ጠላት አድርጎ በመሳል ላይ ነው።

• የጎሳ እና የሃይማኖት ማንነትን ማዳከም (Anti-sub-nationalism)፦ ኤርትራ የተለያየ ሃይማኖት እና ዘጠኝ ብሔረሰቦች ያሏት ሀገር ብትሆንም፣ ገዥው PFDJ የንዑስ-ብሔር ማንነቶችን በማጥፋት አንድ ወጥ የሆነ "ኤርትራዊነት" ማንነትን ብቻ መገንባት ይፈልጋል።

የኤርትራ ባለስልጣናት የሚገነቡት ማንነት (identity) እና የትግራይ ተወላጆች በኢትዮጵያ ውስጥ ሲገነቡት የነበረው ማንነት ሙሉ በሙሉ እርስ በርስ የሚቃረኑ ናቸው። ኢትዮጵያ በህገ-መንግስቷ የብሔር-ብሔረሰቦችን መብትና የብዝሃ-ብሔር ፌደራሊዝምን ስታራምድ፣ ኤርትራ ግን የአንድነት (unitarism) እና የውህደት (assimilationist) ፖሊሲን በመከተል የብሔረሰብ ማንነቶችን ታጠፋለች።

ነጻ የሆነች የትግራይ ሀገር በኤርትራ አቅራቢያ መመስረቷ የኤርትራን ውስጣዊ ማንነት ሚዛን ያናጋዋል። ለምሳሌ በኤርትራ ውስጥ ያሉት የትግርኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች (ደጋውያን) በዚህ ብሔርተኝነት በመነቃቃት፣ በሌሎች የኤርትራ ብሔረሰቦች ላይ ጫና ማሳደር ሊጀምሩ ይችላሉ። ይህ ደግሞ በሂደት በኤርትራ ውስጥ በብሔረሰቦች እና በሃይማኖቶች መካከል ከፍተኛ ግጭት ይፈጥራል። ሻዕቢያ ይህንን በሚገባ ስለምታውቅ ነው ፕሬዝዳንት ኢሳይያስ አፈወርቂ ሁልጊዜ የኢትዮጵያን ህገ-መንግስት እና የብዝሃ-ብሔር ፌደራሊዝም አወቃቀርን የሚነቅፉት እና ይህንንም የአካባቢው ቀውስ ምንጭ አድርገው የሚስሉት።

የ"አግዓዝያን" ሃሳብ መቃረን እና የሰው ኃይል፣ የስነ-ህዝብ (Demography) እና የኢኮኖሚ ሚዛን

ኤርትራ ከትግራይ ጋር በመዋሃድ "አግዓዝያን" (Agazian Movement) የሚባል መንግስት ለመመስረት በፍጹም አትፈልግም። በትግራይ እና በአንዳንድ ኤርትራውያን የሚደገፈው የ"አግዓዝያን" እንቅስቃሴ ዋና አላማ በትግርኛ ተናጋሪ እና በኦርቶዶክስ ክርስቲያን ህዝቦች ላይ የተመሰረተ ትልቅ መንግስት መመስረት ነው። ኤርትራ ይህንን ሃሳብ ሙሉ በሙሉ ውድቅ ታደርጋለች፤ ምክንያቱም፦

1. ምንም ዓይነት የኢኮኖሚ፣ የባህል እና የታሪክ ጥቅም አለመኖሩ

በኢኮኖሚ፣ በባህልና በታሪክ ረገድ ትግራይ ለኤርትራ የምትጨምረው ምንም ጥቅም የለም። ኤርትራ የባህር በር እና ወደብ አላት፤ ትግራይ ግን የተራቆተ መሬት እና ኋላቀር እርሻ ብቻ ያላት በመሆኗ፣ ለኤርትራ የኢኮኖሚ ሸክም እንጂ ምንም ፋይዳ አይኖራትም።

2. የትግራይ የሰው ኃይል እና የስነ-ህዝብ የበላይነት

የትግራይ ህዝብ ከኤርትራ ህዝብ በበለጠ የተማረ የሰው ኃይል (human capital) ያፈራ ሲሆን የተሻለ የኢኮኖሚ አቅምም አለው። በስነ-ህዝብ በኩል ግን ኤርትራ "የአረጋውያን ሀገር" እየሆነች ትገኛለች። ወሰን በሌለው የሳዋ ብሔራዊ ውትድርና አገልግሎት ምክንያት የኤርትራ ወጣቶች በብዛት ወደ ውጭ እየተሰደዱ ሲሆን፣ በዚህም ሀገሪቱ በመካከለኛ እና በአረጋውያን ህዝቦች ብቻ እየተሞላች ነው። በአንጻሩ ትግራይ የወጣቶች እና ጠንካራ የሰው ኃይል ያላት ክልል ናት። እነዚህ ሁለት አካላት ከተዋሃዱ፣ የትግራይ ኃይል በአዲሱ መንግስት ውስጥ በቀላሉ የበላይነቱን ይይዛል። ይህ ደግሞ ለሻዕቢያ ልሂቃን ታላቅ የህልውና ስጋት ነው።

የኤርትራ እና የትግራይ የስነ-ህዝብ፣ የሰው ኃይል እና የኢኮኖሚ ንጽጽር (2025/2026 እ.ኤ.አ.)

የማነጻጸሪያ ነጥቦች	ኤርትራ (PFDJ)	የትግራይ ክልል (TPLF)
የህዝብ ብዛት	ከ3.6 እስከ 3.8 ሚሊዮን	7.4 ሚሊዮን (ወልቃይትና ራያን ጨምሮ)
አማካይ የዕድሜ ጣሪያ	ከ19.5 እስከ 20.5 ዓመት	20.3 ዓመት (በኢትዮጵያ ደረጃ)
የስነ-ህዝብ ቀውስ	እየሸመገለ ያለ ህዝብ (ከሳዋ በብዛት መሰደድ ምክንያት)	ከፍተኛ የወጣት እና የጦር ኃይል አቅም
የተማረ የሰው ኃይል	ዝቅተኛ (በአዕምሮ ፍሰት/Brain drain የተጎዳ)	ከፍተኛ (ምሁራን እና የሰለጠነ ወታደራዊ ልሂቃን)
የወደብ እና የባህር በር አጠቃቀም	ምጽዋ እና ዓሰብ ወደቦች አሏት	የየብስ ወደብ አልባ (Landlocked) ናት
የኢኮኖሚ ምንጭ	የዳያስፖራ መዋጮ (2% ግብር) እና የማዕድን ቁፋሮ	ግብርና፣ የውጭ እርዳታ እና ድንበር ተሻጋሪ ንግድ

የጂኦፖለቲካ ሴራ፦ "ማክሲራቢያ" (መጥረቢያ እጀታ) እና "የጠላቴ ጠላት" ስልት

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ እንደሚሉት ህወሓት የውጭ ኃይሎችን ጥቅም የሚያገለግል "ማክሲራቢያ" (የመጥረቢያ እጀታ/Proxy) ብቻ ነው። ነገር ግን የጂኦፖለቲካዊ ትንተናው እንደሚጠቁመው "ማክሲራቢያ" የሆነው ህወሓት ብቻ አይደለም። ሻዕቢያም የ"ማክሲራቢያ" ሌላኛው አካል ነው። ሻዕቢያ የደብረጽዮንን አንጃ የሚደግፈው በትግራይ ፍቅር ተቃጥሎ ወይም እንቅልፍ አጥቶ አይደለም። ሻዕቢያ የራሱን ጥቅም ለማስከበር፣ ይኸውም ከኢትዮጵያ ሊመጣ የሚችለውን ጥቃት ለመከላከል እና ከግብፅ እንዲሁም ከሶማሊያ ጋር ባለው ጥምረት ኢትዮጵያን በቁጥጥር ስር ለማዋል ህወሓትን እንደ "ማክሲራቢያ" (Proxy) እየተጠቀመበት ይገኛል።

በአፍሪካ ቀንድ ውስጥ ሊቀሰቀስ የሚችለው ጦርነት ሁሉንም ወገኖች የራሳቸውን ጥቅም ለማስከበር እርስ በርስ "ለመጠቃቀስ" (proxy politics) የሚጫወቱት ስልታዊ ድራማ ነው። ህወሓት ከፌደራል መንግስት ጫና ለመውጣት ሻዕቢያን እንደ ጊዜያዊ ወዳጅ መጠቀም ይፈልጋል፤ ሻዕቢያ ደግሞ ዐቢይን ለመጣል ወይም ለማዳከም ህወሓትን እንደ ወታደራዊ መሣሪያ ("ታችኛ አጋር") ይጠቀምበታል። ይህ አካሄድ የአካባቢውን ፖለቲካዊ ሚዛን በእጅጉ የሚያናጋ እና በአፍሪካ ቀንድ ያለውን ሰላም አደጋ ላይ የሚጥል ነው。

ማጠቃለያ

በህወሓት፣ በሻዕቢያ እና በኢትዮጵያ ፌደራል መንግስት መካከል ያለውን ግንኙነት ስንመረምር ወደሚከተሉት ዋና ዋና መደምደሚያዎች እንደርሳለን፦

• በህወሓት እና በሻዕቢያ መካከል ያለው ግንኙነት በእውነተኛ ታማኝነት እና ወዳጅነት ላይ የተመሰረተ ሳይሆን፣ "የጠላቴ ጠላት ወዳጄ ነው" በሚል ጊዜያዊ የፖለቲካ ስሌት የተፈጠረ ነው።

• የህወሓት የራሱን የቻለ አስተዳደር (de facto state) የመመስረት እና የመገንጠል እቅድ በኢትዮጵያ ህገ-መንግስት አንቀጽ 39 ላይ የተደገፈ ቢሆንም፣ በዐቢይ አሕመድ መንግስት "እንደፈለገ ይሁን" (let it be) በሚለው ቸልተኝነት እና ስልታዊ ግፊት ምክንያት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጠነከረ መጥቷል።

• ኤርትራ የራሷን ብሔራዊ ማንነት (ኤርትራዊነት) ለመጠበቅ ስትል ብቻ ነጻ የሆነች የትግራይ መንግስት በአጠገቧ እንድትመሰረት አትፈልግም፤ ምክንያቱም ይህ በኤርትራ ውስጥ ያሉትን ብሔረሰቦች ሚዛን ስለሚያናጋ ነው።

• በመጨረሻም፣ የፖለቲካ፣ የስነ-ህዝብ እና የሰው ኃይል ሚዛኑን ስናይ፣ ትግራይ ራሷን ችላ መውጣቷ ለኤርትራ የህልውና ስጋት በመሆኑ፣ በእነዚህ ኃይሎች መካከል ያለው ግጭት ወደፊትም እየሰፋ ይሄዳል እንጂ ዘላቂ መፍትሄ አያገኝም።

Reference:

1. Peace in Crisis: Conflict Management in the Horn of Africa - Stiftung Wissenschaft und Politik, https://www.swp-berlin.org/publikation/peace-in-crisis-conflict-management-in-the-horn-of-africa 

2. Ethiopia, Eritrea and Tigray: A Powder Keg in the Horn of Africa | International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/brf/africa/ethiopia-eritrea/b210-ethiopia-eritrea-and-tigray-powder-keg-horn-africa 

3. The Enemy of My Enemy is My Friend - Global Public Policy Institute (GPPi), https://gppi.net/2025/08/04/the-enemy-of-my-enemy-is-my-friend 4. TPLF MANIFESTO - Goolgule, https://www.goolgule.com/tplf-manifesto/

 5. Terrorist TPLF's Chameleonic Nature, Its Politics of Deception and Lies - ENA English, https://www.ena.et/web/eng/w/en_30640 

6. Navigating the Uncharted Waters: Tigray's Quest for Self-Determination, https://omnatigray.org/navigating-the-uncharted-waters-tigrays-quest-for-self-determination/ 

7. Ethiopia, Eritrea and Tigray: A Powder Keg in the Horn of Africa - International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/2026-02/b210-ehtioipia-eritrea-tigray.pdf 

8. PEACE AND INSTABILITY: TIGRAY SINCE THE PRETORIA AGREEMENT - Rift Valley Institute, https://riftvalley.net/wp-content/uploads/2026/03/RVI-20260326-Tigray-CTA-PRF-Final.pdf 

9. Supra-Ethnic Nationalism: The Case of Eritrea - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/271092138_Supra-Ethnic_Nationalism_The_Case_of_Eritrea

 10. The Illusion of Harmony: Eritrea's Suppressed Ethnic and Religious Divisions - horn review, https://hornreview.org/2026/01/20/the-illusion-of-harmony-eritreas-suppressed-ethnic-and-religious-divisions/

 11. The AU Turned Pretoria Into Abiy's Shield - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/05/20/the-au-turned-pretoria-into-abiys-shield/

 12. TPLF buries the Pretoria peace deal as Washington courts Asmara - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/15998/tplf-buries-the-pretoria-peace-deal-as-washington-courts-asmara 

13. Washington courts Issayas as Tigray edges to the brink | Article - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/article/id/16079/washington-courts-issayas-as-tigray-edges-to-the-brink 

14. Ethiopia's Troubled Peace - Lawfare, https://www.lawfaremedia.org/article/ethiopia-s-troubled-peace 

15. Two years after the Pretoria agreement, unrest still looms in Tigray - October 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/two-years-after-pretoria-agreement-unrest-still-looms-tigray-october-2024

 16. TPLF challenges Abiy with pre-war council revival - Geeska, https://www.geeska.com/en/tplf-challenges-abiy-pre-war-council-revival 

17. EXPLAINER —How TPLF Reclaimed the Tigray State Council? - Addis Standard, https://addisstandard.com/explainer-how-tplf-reclaimed-the-tigray-state-council/ 18. Tigray's Power Shift Explained: Debretsion's Return and a Fragile Peace - Addis Insight, https://addisinsight.net/2026/05/05/tigrays-power-shift-explained-debretsions-return-and-a-fragile-peace/ 19. Eritrea's role in the Tigray Genocide - Martin Plaut, https://martinplaut.com/2026/03/19/eritreas-role-in-the-tigray-genocide/ 

20. Ethiopia | World Bank Group, https://www.worldbank.org/ext/en/country/ethiopia 

21. A Very Ethiopian Tragedy: Tigray, the TPLF, and Cyclical History, https://gjia.georgetown.edu/conflict-security/a-very-ethiopian-tragedy-tigray-the-tplf-and-cyclical-history/ 

22. The Eritrean-Ethiopian Border Conflict: Part 2-Explanations - Institute of Current World Affairs, http://www.icwa.org/wp-content/uploads/2015/09/MM-5.pdf 

23. Issayas Afewerki | Profile - Africa Confidential, https://www.africa-confidential.com/profile/id/3464/issayas-afewerki 

24. President Isaias Afwerki was ready to abandon the Eritrean struggle for independence in exchange to become Ethiopian president - Tigrai Online, https://www.tigraionline.com/articles/isaias-afwerki-vs-sibhat.html 25. Ethiopia's multinational federalism ruins Isaias' assimilationist scheme, https://www.ethiopia-insight.com/2022/04/19/ethiopias-multinational-federalism-ruins-isaias-assimilationist-scheme/ 

26. BTI 2026 Eritrea Country Report, https://bti-project.org/en/reports/country-report/ERI 

27. Marginalisation of Minorities in Eritrea –– Sustaining Policies of «Cultural Superiority», https://www.scup.com/doi/10.18261/ISSN1891-814X-2009-04-02 28. Agazian Movement - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Agazian_Movement 

29. The Indigenous World 2021: Eritrea - IWGIA, https://iwgia.org/en/eritrea/4216-iw-2021-eritrea.html 

30. Truth Sacrificed for Political Capitulation: Getachew Reda's Revisionist Narrative, https://martinplaut.com/2026/05/20/truth-sacrificed-for-political-capitulation-getachew-redas-revisionist-narrative/ 

31. Ethiopia's opposition parties need to rethink relations with Eritrea - Sudan Tribune, https://sudantribune.com/article/22152 

32. Tigray | Ethiopian Highlands, Eritrean Plateau, Afar Region | Britannica, https://www.britannica.com/topic/Tigray-central-Eritrean-people 33. Ethiopia - The pre-crisis situation in Tigray - ACAPS, https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20210223_acaps_secondary_data_review_ethiopia_pre-crisis_situation_in_tigray.pdf 

34. Tigrayans - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Tigrayans 

35. Economy of Eritrea - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Economy_of_Eritrea 

36. Post-independence Eritrean Migrants Transiting Through/Living in Sudan: Driven by Politics or Economics - David Publishing, https://www.davidpublisher.com/Public/uploads/Contribute/5c4a76cf85741.pdf 

37. Power Struggle in Ethiopia's Tigray: Averting a Return to War | International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/qna/africa/ethiopia-eritrea/power-struggle-ethiopias-tigray-averting-return-war 

38. The North Teeters Between Peace And Defense As Horn Of Africa Tensions Reach Boiling Point | The Reporter Ethiopia, https://www.thereporterethiopia.com/49306/