በኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ የርዕዮተ-ዓለም የበላይነት፣ የኤሊቶች የስነ-ልቦና ቀውስ እና የነፃነት ንቅናቄ ትንተና

በኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ የርዕዮተ-ዓለም የበላይነት፣ የኤሊቶች የስነ-ልቦና ቀውስ እና የነፃነት ንቅናቄ ትንተና

የዘመናዊቷ ኢትዮጵያ መንግሥት ምስረታ ታሪክ እና በብሔረሰቦች ፌደራሊዝም ሥር የተደረገው መዋቅራዊ መልሶ ማደራጀት ሁልጊዜም በማንነት፣ በበላይነት ፍላጎት እና በክልላዊ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን ትግል የተሞላ ነው። በኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ፣ እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ መገባደጃ እና በ1970ዎቹ መጀመሪያ የነበሩትን ቀዳሚ ታጋዮችን ከ1991 (እ.ኤ.አ) በኋላ ከወጡት የፖለቲካ ልሂቃን (ኤሊቶች) የሚለይ ግዙፍ የትውልድ ልዩነት አለ። የኦሮሞ ነፃነት ግንባርን (ኦነግ) የመሰረተው የመጀመሪያው ትውልድ በስነ-ልቦና እና በንቃተ-ህሊና ነፃ የወጣ (cognitively liberated)፣ ሩቅ አሳቢ እና ግባቸውን በግልጽ ያወቁ ልሂቃን ተደርገው ይወሰዳሉ። በአንጻሩ ከ1991 በኋላ በመንግሥት መዋቅር ውስጥ በተለይም በኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ) ጥላ ሥር የነበሩት የኦሮሞ ኤሊቶች በፖለቲካዊ የ"ስቶክሆልም ሲንድሮም" (Stockholm Syndrome) የስነ-ልቦና ቀውስ የተጠቁ እንደሆኑ በተደጋጋሚ ይተነተናል። በወቅታዊው የፖለቲካ ሽግግርም ይህ የስነ-ልቦና እና የርዕዮተ-ዓለም ወጥመድ በገዥውም ሆነ በተቃዋሚ የኦሮሞ ፓርቲዎች ውስጥ እንደቀጠለ የሚታይ ሲሆን፣ ይህም በኢትዮጵያ ውስጥ እውነተኛ መዋቅራዊ ለውጥ ለማምጣት ሁለተኛ ደረጃ የንቃተ-ህሊና ነፃነት (secondary cognitive liberation) እንደሚያስፈልግ ያመለክታል።

የንቃተ-ህሊና ነፃነት ቀዳሚዎች፡ የኦነግ መስራች ትውልድ

በማኅበራዊ ንቅናቄ ንድፈ-ሐሳብ (social movement theory) ውስጥ "የንቃተ-ህሊና ነፃነት" (cognitive liberation) ማለት አንድ የተጨቆነ ሕዝብ በጋራ ለመንቀሳቀስ ከመነሳሳቱ በፊት በአእምሮው ውስጥ ሊያልፈው የሚገባውን የስነ-ልቦና ሽግግር ያሳያል። እንደ ዳግላስ ማክአዳም የፖለቲካ ሂደት ሞዴል (Douglas McAdam’s political process model) ከሆነ፣ ይህ ሂደት ሶስት ቁልፍ ነገሮችን ያካትታል፡ የወቅቱ ማኅበራዊ ሥርዓት ኢፍትሐዊና ሕገ-ወጥ መሆኑን በጋራ መረዳት፤ ከተስፋ መቁረጥ ስሜት ወጥቶ ሥርዓታዊ ለውጥ ማምጣት እንደሚቻል ማመን፤ እና የጋራ ትግል የፖለቲካውን ምኅዳር ሊቀይር እንደሚችል ሙሉ እምነት ማሳደር ነው።

በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ ይህ ሽግግር በ1960ዎቹ መገባደጃ እና በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ ከፍተኛ ትምህርት ባላቸው ታጋዮች በታቀደ መንገድ ተጀመረ። ይህንን ንቅናቄ የመሩት እንደ ባሮ ቱምሳ ያሉ ልሂቃን እና የመጫ-ቱለማ መረዳጃ ማኅበር (MTA) መሪዎች ነበሩ። በ1967 የዐፄው መንግሥት የመጫ-ቱለማ ማኅበርን ሲያግደው፣ የኦሮሞ ብሔራዊ ንቅናቄ ከሰላማዊ ሕዝባዊ ትግል ወደ ተደራጀ የፖለቲካ እና የትጥቅ ትግል ለመሸጋገር ተገደደ። ባሮ ቱምሳና ባልደረቦቹ ያሉትን ውስን ቁሳዊ ሀብቶችና የኦሮሞን ባህላዊ እሴቶች በመጠቀም የኦነግን መወለድ በምስጢር አመቻቹ።

ይህ ቀዳሚ ትውልድ የንቃተ-ህሊና ነፃነትን ለማግኘት ከመንግሥት ጭቆና ጋር መታገል ብቻ ሳይሆን ጥልቅ ምሁራዊ ምርምሮችንም አድርጓል። ባሮ ቱምሳ የኦሮሞ ልሂቃንን በማስተባበር ማዕከላዊው የመንግሥት መዋቅር በኦሮሞ ሕዝብ ላይ በፖለቲካ፣ በባህል፣ በኢኮኖሚና በስነ-ልቦና ረገድ ያደረሰውን ተጽዕኖ በጥልቀት እንዲያጠኑ አድርጓል። ይህ ስልታዊ ምርምር "ኦሮሙማ" (Oromummaa) እንደ ዋና የፖለቲካ ርዕዮተ-ዓለም እንዲቀረጽ መሠረት ጥሏል። ታሪካዊ ትውስታዎችን በማደስ፣ የማዕከላዊነትን መዘዞች በመተንተን እና ትግላቸውን እንደ ገዳ እና ሲቄ ካሉ ባህላዊ ዴሞክራሲያዊ ተቋማት ጋር በማገናኘት፣ እነዚህ መሪዎች በኦሮሞ ሕዝብ አእምሮ ውስጥ ለረጅም ጊዜ የነበረውን የበታችነት ስሜትና ተስፋ መቁረጥ መስበር ችለዋል። በወቅቱ ሩቅ የሚሄድ ግባቸውን በግልጽ ያውቁ ነበር፡ እሱም የዐፄውን እና የወታደራዊውን አምባገነን ሥርዓት ማፍረስ፣ የኦሮሞን ማንነት ማስጠበቅ እና የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብትን ማረጋገጥ ነበር።

የቀዳሚዎች መጥፋት እና ከ1991 በኋላ የመጣው የትውልድ ንቃተ-ህሊና ክፍተት

የኦሮሞ ብሔራዊ ንቅናቄ ጉዞ የቀዳሚ መሪዎቹ በአካላዊ ሁኔታ በመጥፋታቸው (በመገደላቸው) ምክንያት ከፍተኛ ጉዳት ደርሶበታል። ተከታታይ ማዕከላዊ መንግሥታት ያደረጉት ስልታዊ ግድያ፣ ግድያ እና ረጅም እስራት በኦሮሞ ንቅናቄ ውስጥ ትልቅ የአመራርና የድርጅት ክፍተት ፈጥሯል። የንቅናቄው ምሁራዊ እምብርት የሆኑት መሪዎች መወገዳቸው፣ ነፃ የወጣውን የፖለቲካ ንቃተ-ህሊና እና የድርጅት አቅም ወደ ቀጣዩ ትውልድ በበሰለ መንገድ እንዳይተላለፍ አድርጎታል።

ይህ የአመራር ክፍተት ከ1991 በኋላ ላለው የፖለቲካ ሥርዓት አመቺ ሁኔታ ፈጠረ። በወቅቱ አሸናፊ ሆኖ የወጣው የሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሃት) በብሔረሰብ ፌደራሊዝም ስም ከፍተኛ የኃይል አለመመጣጠን የነበረበትን ማዕከላዊ የሥልጣን መዋቅር ዘረጋ። ሕወሃት ቁጥሩ ከፍተኛ የሆነውን የኦሮሞ ሕዝብ ለመቆጣጠር እና ገለልተኛውና ተወዳጁ ኦነግ ሥልጣን እንዳይዝ ለማድረግ በ1990 የኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ) እንዲመሰረት አደረገ። በአብዛኛው ከኦሮሞ የጦር ምርኮኞች የተውጣጡት የመጀመሪያው ትውልድ የኦህዴድ መሪዎች፣ በሥልጣን ላይ የተቀመጡት እንደ ነፃ የሕዝብ ተወካዮች ሳይሆን የገዥው ግንባር የአስተዳደር መሣሪያዎች እንዲሆኑ ተደርገው ነበር። የኦነግ መስራቾች የነበራቸውን የንቃተ-ህሊና ነፃነት መሰረት ያልያዙት እነዚህ ከ1991 በኋላ የወጡ ልሂቃን፣ ከፍተኛ መዋቅራዊና ስነ-ልቦናዊ ውስንነቶችን ይዘው የመንግሥትን መዋቅር ተቀላቀሉ።

የ"ስቶክሆልም ሲንድሮም" የፖለቲካ ስነ-ልቦና እና የልሂቃን ተገዢነት

የፖለቲካ "ስቶክሆልም ሲንድሮም" ጽንሰ-ሐሳብ በበላይ ኃይሎች ሥር ያሉ ታጋዮችና ልሂቃን ለምን ተገዢ እንደሚሆኑ ለማስረዳት የሚረዳ ጠቃሚ ማዕቀፍ ነው። በሕክምናው ዘርፍ፣ ስቶክሆልም ሲንድሮም በአሰቃቂ ሁኔታ ውስጥ ያሉ ታጋቾች ከማረኳቸው ወይም ከሚያሰቃዩአቸው አካላት ጋር ያልታሰበ የስነ-ልቦና ትስስር የሚፈጥሩበትን የመከላከያ ዘዴ ያሳያል። በአሰቃቂ ሁኔታ (ትራውማ) ንድፈ-ሐሳብ መሠረት፣ ይህ ያልተለመደ ትስስር ተጎጂው ተስፋ በቆረጠበት ሁኔታ ውስጥ መውጫ ፍለጋ የሚያደርገው የስነ-ልቦና መላመድ ዘዴ ነው። ከፍተኛ የኃይል አለመመጣጠን ባለበት ሁኔታ ውስጥ፣ ተጎጂው ራሱን ለመጠበቅ ሲል የሚያደርጋቸው ድርጊቶች ወደ አእምሮአዊ ተገዢነት (cognitive subordination) ይመሩታል።

በማኅበራዊ እና ፖለቲካዊ መስክ ይህ ችግር የሚገለጠው ጨቋኙ የፈጠረውን አስተሳሰብ በመቀበል እና ራስን ዝቅ አድርጎ በማየት ነው። ከሌሎች ታሪካዊ ሁኔታዎች ጋርም ተመሳሳይነት አለው። በደቡብ አፍሪካ የፀረ-አፓርታይድ ትግል ወቅት፣ ከፍተኛ ትምህርት ያላቸውና በመንግሥት እንግልት የደረሰባቸው ልሂቃን እንኳ ሳይቀሩ፣ በግል ሕይወታቸው ውስጥ የአፓርታይድን የበላይና የበታች ግንኙነት መልሰው ያራምዱ ነበር። ይህ የሚሆነው በደሞዝ፣ በሹመትና በፖለቲካዊ ሥልጣን የሚገኘው ጥቅማጥቅም ልሂቃኑ መዋቅራዊ ተገዢነታቸውን እንዲቀበሉ ቁሳዊ ማበረታቻ ስለሚፈጥርላቸው ነው። ከጊዜ በኋላ እነዚህ ልሂቃን የሕዝቡን ጥቅም እንወክላለን እያሉ እንኳ የበላዮቻቸውን አስተሳሰብ ይወርሳሉ።

ከ1991 በኋላ በነበረው የኢሕአዴግ ሥርዓት ውስጥ ይህ ሁኔታ በኦሮሞ ልሂቃን ላይ በግልጽ ታይቷል። የመንግሥት ጭቆና እጅግ ግዙፍና የማይሸነፍ ሆኖ በሚታይበት ጊዜ፣ ግለሰቦች አቅም የማጣትና የመቀመጥ አዙሪት ውስጥ ይገባሉ። የፓውሎ ፍሬሬ (Paulo Freire) የ"ፕራክሲስ" (praxis) ጽንሰ-ሐሳብ እንደሚያስረዳው፣ እውነተኛ ነፃነት የሚገኘው ስለ ጭቆናው ንቃተ-ህሊና በመያዝ ብቻ ሳይሆን ያንን ንቃተ-ህሊና ወደ ተግባር በመተርጎም ጭቆናውን መዋቅራዊ በሆነ መንገድ ሲያፈርሱት ነው።

በኢሕአዴግ ውስጥ ለነበሩት የኦሮሞ ልሂቃን ግን ንቃተ-ህሊናው ከነፃ አውጪ ተግባር ጋር አልተገናኘም ነበር። የሕዝባቸውን ቅሬታ እያወቁ ነገር ግን ያንን ለመፍታት የሚያስችል አቅምና ነፃነት ስላልነበራቸው፣ ራሳቸውን በሚጨቁነው ሥርዓት ውስጥ ተጠግተው የሚኖሩ አስተዳዳሪዎች ሆኑ። በፌደራል መንግሥት ውስጥ ሁለተኛ ደረጃና አስዋቢ የሥልጣን ቦታዎችን በመቀበል፣ የሕወሃት የደኅንነት መዋቅር የሚሰጣቸውን መመሪያዎች ያስፈጽሙና ገለልተኛ የኦሮሞ ድምፆችን ያፍኑ ነበር። ይህ የመላመድ ስልት ለልሂቃኑ የግል ሀብትና ሥልጣን ያስገኘ ቢሆንም ኦሮሚያ በፖለቲካና በኢኮኖሚ እንድትበዘበዝ አድርጓል።

ከ1991 በኋላ የነበሩት የኢሕአዴግ አባል ድርጅቶች መዋቅራዊና ስነ-ልቦናዊ ገጽታ

በኢሕአዴግ ግንባር ውስጥ የነበሩት ዋና ዋና ፓርቲዎች መዋቅራዊ ልዩነትና የስነ-ልቦና ባህሪ በሚከተለው ሰንጠረዥ ቀርቧል፡

ፓርቲ

የሕዝብ መሠረት እና መጠን

መዋቅራዊ አመጣጥ እና ሚና

ስነ-ልቦናዊ እና የባህሪ መገለጫ

ሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሃት)

የትግራይ ክልል (ከአገሪቱ ሕዝብ 6% ገደማ)

በ1975 ተመሠረተ፤ ከ1991 በኋላ የነበረው ሥርዓት ወታደራዊና ርዕዮተ-ዓለማዊ መሪ በመሆን በመከላከያ፣ በደኅንነትና በኢኮኖሚ ላይ ፍጹም ቁጥጥር ነበረው።

ፍጹም የበላይነት የሚሰማው፤ ከፖለቲካ ተቀናቃኞቹ ጋር በእኩልነት ለመኖር የማይፈልግ፣ ተቀናቃኞቹን ማስገበር ወይም ሙሉ በሙሉ ከፖለቲካ ምኅዳሩ ማስወገድ የሚመርጥ።

የኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ)

የኦሮሚያ ክልል (ከአገሪቱ ሕዝብ 34% ገደማ)

በ1990 በሕወሃት አስተባባሪነት ተመሠረተ፤ ከኦነግ ጋር እንዲወዳደር እና የኦሮሚያን ክልል እንዲያስተዳድር ከምርኮኞች ተመለመለ።

ከፍተኛ ተገዢነት የነበረው፤ የሕወሃትን የበላይነት የተቀበለ የፖለቲካ ስቶክሆልም ሲንድሮም ይታይበት ነበር፤ ከ2015 በኋላ በ"ቲም ለማ" መሪነት ወደ አመፅ ተሸጋገረ።

የአማራ ብሔራዊ ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ ( ብአዴን / ANDM)

የአማራ ክልል (ከአገሪቱ ሕዝብ 27% ገደማ)

በ1982 እንደ ባለብዙ-ብሔር ድርጅት (ኢሕዴን) ተመሠረተ፤ በኋላም በሕወሃት የርዕዮተ-ዓለም መመሪያ አማራ-ተኮር ድርጅት እንዲሆን ተደረገ።

ጥልቅ ተገዢነትና መገለል የታየበት፤ የመጀመሪያው ትውልድ መሪዎች ከሕዝባቸው ስነ-ልቦና የተራቆቱና የአማራን ሕዝብ ከመወከል ይልቅ እሱን ለመቅጣትና ለመቆጣጠር የሚሠሩ ነበሩ።

ከ2012 በኋላ የመጣው መዋቅራዊ ስንጥቅ እና የተገዢ ልሂቃን አመፅ

ከ1991 በኋላ የነበረው የፖለቲካ ሥርዓት መዋቅራዊ መረጋጋት በአብዛኛው የተመሠረተው በመለስ ዜናዊ ጠንካራና ማዕከላዊ አመራር ላይ ነበር። በ2012 የእርሱ መሞትን ተፈልጎ ግንባሩ ወደ ውስጣዊ የትውልድ ሽግግር ለመግባት ተገደደ። በግንባሩ ውስጥ ደካማ ከሚባለው ከደቡብ ሕዝቦች ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ (ደሕዴን) የወጡት የኃይለማርያም ደሳለኝ መሾም በሥርዓቱ የአዛዥነት መዋቅር ላይ ትልቅ ስንጥቅ ፈጠረ። ኃይለማርያም እንደ መለስ በሕወሃት በሚመራው ወታደራዊና ደኅንነት መዋቅር ላይ ፍጹም ቁጥጥር አልነበራቸውም፣ የአጋር ድርጅቶችንም ታማኝነት ሙሉ በሙሉ ማግኘት አልቻሉም ነበር።

ይህ በማዕከሉ ላይ የታየው ድክመት፣ በኦሮሚያ (በቄሮ ንቅናቄ) እና በአማራ ክልሎች ከተነሳው ከፍተኛ ሕዝባዊ ተቃውሞ ጋር ተዳምሮ ተገዢ ለነበሩት ፓርቲዎች የሕወሃትን የበላይነት ለመገዳደር ምቹ ዕድል ፈጠረላቸው። በኦህዴድ ውስጥ በለማ መገርሳ እና በአብይ አህመድ የሚመራውና "ቲም ለማ" (Team Lemma) በመባል የሚታወቀው አዲሱ አመራር፣ በሕዝባዊ ተቃውሞው የተፈጠረውን የፖለቲካ ምቹ ሁኔታ በአግባቡ ተጠቀመበት። የኦሮሞን ሕዝብ ቅሬታ በግልጽ በማንሳት፣ የፌደራል የአስቸኳይ ጊዜ አዋጆችን በመቃወም እና ከአብዴን ጋር ጊዜያዊ ስልታዊ ጥምረት በመፍጠር፣ ኦህዴድ ሊቀመንበሩ አብይ አህመድ በ2018 ጠቅላይ ሚኒስትር እንዲሆኑ ማድረግ ቻለ።

ምንም እንኳን ይህ የልሂቃን አመፅ የፌደራል ሥልጣን ስርጭቱን በመቀየር ሕወሃትን ከማዕከሉ ቢያስወግድም፣ በኦሮሞ ፖለቲካ ውስጥ ያለውን ጥልቅ የንቃተ-ህሊና ነፃነት ቀውስ ሙሉ በሙሉ አልፈታውም። ኢሕአዴግ ፈርሶ በብልጽግና ፓርቲ መተካቱ ማዕከላዊ ሥልጣንን ለማጠናከር የተደረገ ጥረት ቢሆንም፣ በገዥው የኦሮሞ ልሂቃን ርዕዮተ-ዓለም ላይ ያለው ክርክር አሁንም እንደቀጠለ ነው።

ወቅታዊ የኦሮሞ ብሔረተኛ ኃይሎች (ኦነግ እና ኦነግ-ሸኔ / የኦሮሞ ነፃነት ሰራዊትን ጨምሮ) አሁን ያለው ገዥ አካል ከአንድ ዓይነት የፖለቲካ ተገዢነት ወደ ሌላ መሸጋገሩን ይከራከራሉ። አዲሱ የብልጽግና ፓርቲ ታሪካዊውንና የኦሮሞን ማንነት፣ ቋንቋና ባህል ሲያገል የነበረውን ማዕከላዊ "ኢትዮጵያዊነት" ርዕዮተ-ዓለም ተቀብሏል ይላሉ። ከዚህ አንጻር ገዥው ልሂቅ አሁንም በስቶክሆልም ሲንድሮም ውስጥ ያለ ሲሆን፣ ማዕከላዊውን ሥልጣን ለመጠበቅና የኦሮሞን ሕዝብ እውነተኛ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን ጥያቄ ለማፈን ከታሪካዊ ተቃዋሚዎች ጋር ይተባበራል ሲሉ ይከሳሉ።

በሌላ በኩል ደግሞ፣ የአማራ ልሂቃንና አንድነት ኃይሎች የአብይ አህመድን መንግሥት "የኦሮሙማ መንግሥት" (Oromummaa government) በማለት ይከሳሉ። እነዚህ ወገኖች ገዥው አካል የኢትዮጵያን አንድነት እንደ ጋሻ በመጠቀም የኦሮሞን የስነ-ሕዝብ (demographic)፣ የቋንቋና የሥልጣን የበላይነት በስውር እያስፋፋ ነው ይላሉ። ታሪካዊውን የ"ሞጋሳ" (Mogassa) የባህል ውህደት ሥርዓት በመጥቀስ፣ ዘመናዊው ኦሮሙማ ኢትዮጵያን ለማፍረስና የኦሮሞን የበላይነት ለመጫን የሚሠራ ጠባብና ጠበኛ ፕሮጀክት ነው ሲሉ ይተቻሉ። በመሆኑም የኦሮሞ የፖለቲካ ልሂቃን መዋቅራዊ ቅርቅብ ውስጥ ወድቀዋል፡ በአንድ በኩል በኢትዮጵያ አንድነት አራማጆች ዘንድ "የበላይነት ፈላጊ" ተብለው ሲፈረጁ፣ በሌላ በኩል በኦሮሞ ብሔረተኞች ዘንድ "የማዕከላዊ መንግሥት ተገዢዎችና የንቃተ-ህሊና ነፃነት የሌላቸው" ተብለው ይተቻሉ።

የስነ-ልቦና ቀውስ ማነጻጸሪያ፡ የትግራይ እና የአማራ ልሂቃን የታማኝነት ወጥመድ

ይህ የፖለቲካ ስቶክሆልም ሲንድሮም እና ተገዢነት በኦሮሞ ልሂቃን ላይ ብቻ የተገደበ ሳይሆን፣ ከ1991 በኋላ ባለው የፖለቲካ መዋቅር ውስጥ ሁሉንም ዋና ዋና የብሔረሰብ ልሂቃን የጎዳ ሥርዓታዊ ችግር ነው። በትግራይና በአማራ የፖለቲካ ልሂቃን ውስጥ የታየው ሁኔታም ይህንኑ ያረጋግጣል።

በትግራይ፣ ሕወሃት በ2018 ወደ መቀሌ ካፈገፈገ በኋላ፣ የክልሉ አመራር በከፍተኛ ሁኔታ ተከፋፍሎ ከነበረው ተለዋዋጭ ፖለቲካ ጋር መላመድ አቅቶት ነበር። ጊዜያዊው የክልሉ ፕሬዝዳንት ደብረጽዮን ገብረሚካኤል በሶስት እርስ በእርስ በሚጋጩና በሚፎካከሩ የትግራይ ልሂቃን ቡድኖች መካከል ተወጥሮ ውሳኔ ማሳለፍ አቅቶት ነበር፡

ሥልጣን ናፋቂዎች (The Powermongers): በአብዛኛው የመቀሌ ዩኒቨርሲቲ ምሁራንንና ብሔረተኞችን ያካተተ ሲሆን፣ የማኅበራዊ ሚዲያዎችን በመጠቀም ሕዝብን ያንቀሳቅሱ ነበር። ከማዕከላዊ መንግሥት ጋር ዘላቂ ጠላትነት እንዲኖር በመግፋት፣ ሕዝቡን ሁልጊዜም በፍርሃትና በጦርነት ዝግጁነት ውስጥ እንዲቆይ ያደርጉ ነበር።

ባለሀብቶች (The Money Men): ሕወሃት በሥልጣን ላይ በነበረበት ዘመን በአዲስ አበባና በውጭ አገር ከፍተኛ ሀብት ያፈሩ ባለሀብቶች ናቸው። እነዚህ ወገኖች የግል ጥቅማቸውንና ንብረታቸውን ለመጠበቅ ሲሉ ክልሉ ሁልጊዜም በመከላከል ላይ እንዲቆይና የመገንጠል ዛቻን እንደ የፖለቲካ መደራደሪያ እንዲጠቀም ይገፋፉ ነበር።

የድሮው ዘበኛ (The Old Guard): ባህላዊ የሕወሃት አንጋፋ ፖለቲከኞች ሲሆኑ፣ አሁንም እኛ ብቻ ነን አገርና ክልል የምናውቀው በሚል ትዕቢት የተሞሉ ነበሩ። የድሮውን ሥልጣን መመለስ ብቻ ሁሉንም ችግር ይፈታል ብለው ያምኑ ነበር።

ይህ የውስጥ ክፍፍል በትግራይ ሕዝብ ላይ ትልቅ የታማኝነት ወጥመድ (loyalty trap) ፈጥሯል። ወጣቱ የትግራይ መከላከያ ኃይል (TDF) አባላት ለህልውና በሚል እንዲዋጉ ቢደረግም፣ በተደጋጋሚ ለሕወሃት ግትር የፖለቲካ ፍላጎትና ስህተት ሰለባ ሆነዋል። ይህ ሕዝቡ ራሱን በኢኮኖሚና በፖለቲካ ሲያደኸየው ከነበረው የክልሉ ገዥ መደብ ጋር የሚፈጥረው ጥልቅ ትስስር የስቶክሆልም ሲንድሮም ሌላኛው ማሳያ ነው።

በተመሳሳይ መንገድ፣ የብአዴን (ANDM) ታሪክም የከፍተኛ ተገዢነት ታሪክ ነው። በሕወሃት ቁጥጥር ሥር የተመሠረተው ይህ ድርጅት፣ ቀዳሚ መሪዎቹ በራሳቸው ሕዝብ ላይ በሚደረገው አስተዳደራዊ ማግለልና መፈናቀል ላይ በንቃት ይሳተፉ ነበር። ድርጅቱ ካድሬዎችንና ሲቪል ሰራተኞችን ሲመልምል ለሕዝብ ጥቅም የሚቆሙትን ሳይሆን ለግል ጥቅማቸው ሲሉ ተገዢ የሚሆኑትን ይመርጥ ነበር። በ2016 በፋኖ እና በወጣቶች አመፅ ምክንያት አብዴን ራሱን ለማደስ ቢሞክርም፣ አሁንም በክልላዊ ብሔረተኝነት እና በማዕከላዊ አንድነት ኃይሎች መካከል ተከፋፍሎ ይገኛል።

ማጠቃለያ፡ የሁለተኛ ደረጃ የንቃተ-ህሊና ነፃነት አስፈላጊነት

በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ ውስጥ የሚታየው የፖለቲካ ቀውስና ግጭቶች የሚያሳዩት፣ የመንግሥትን ሥልጣን መያዝ ብቻውን እውነተኛ ነፃነት ለማምጣት በቂ አለመሆኑን ነው። ፓውሎ ፍሬሬ እንዳለው፣ በአእምሮና በአስተሳሰብ ደረጃ እውነተኛ ለውጥ ካልተደረገ፣ ሥልጣን የያዙት ተገዢዎች የድሮ ጨቋኞቻቸውን ባህሪ መልሰው ያራምዳሉ፤ እንዲሁም የጭቆናውን መዋቅር ጠባቂዎች ይሆናሉ።

በገዥውም ሆነ በተቃዋሚው ጎራ ላሉት የኦሮሞ የፖለቲካ ልሂቃን፣ የወቅቱ ዋና ፈተና ሁለተኛ ደረጃ የንቃተ-ህሊና ነፃነትን (secondary cognitive liberation) ማግኘት ነው። ይህ አዲስ ንቃተ-ህሊና ከ1991 ጀምሮ የነበረውን የስነ-ልቦና ቀውስና ተገዢነት ሰብሮ መውጣት አለበት። ይህ ደግሞ እውነተኛ ንቃተ-ህሊናን ወደ ተግባራዊ ፕራክሲስ (constructive praxis) መለወጥን ይጠይቃል።

የመጀመሪያው ትውልድ የኦነግ መሪዎች የኦሮሞን ብሔራዊ ማንነት በመግለጽ እና የማዕከላዊውን አምባገነንነት ሕገ-ወጥነት በማጋለጥ የመጀመሪያውን የንቃተ-ህሊና ነፃነት በተሳካ ሁኔታ አስጀምረዋል። ነገር ግን የአሁኑ ልሂቅ ከተከላካይ ብሔረተኝነትና ከተገዢነት አስተሳሰብ መውጣት አለበት። ይህንን ለማድረግ የኦሮሞ የፖለቲካ ልሂቃን የ"ሳፉ" (Safuu) ሥነ-ምግባራዊ እሴቶችን እና ሁሉን አቀፍ የሆነውን የገዳ ሥርዓት ዴሞክራሲያዊ መርሆዎችን በመጠቀም፣ ከሌሎች የተጨቆኑ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ጋር እውነተኛና እኩልነት የሰፈነበት ሕብረት መፍጠር ይኖርባቸዋል።

ይህ ደግሞ የብሔረሰቦችን የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት የሚያከብር፣ የአናሳዎችን መብት የሚጠብቅ እና የአንድን ወገን የበላይነት የሚቃወም እውነተኛ ባለብዙ-ብሔር ፌደራሊዝምን መገንባትን ይጠይቃል። የፖለቲካ ስቶክሆልም ሲንድሮምን ስነ-ልቦናዊ ውርስ በመስበር እና ነፃ የወጣ ፖለቲካን በመከተል ብቻ፣ የኢትዮጵያ ልሂቃን አስተማማኝ፣ ሰላማዊና ዴሞክራሲያዊ የሆነ አገራዊ ስምምነት መፍጠር ይችላሉ።

References:

1. Op-ed: Characterization of Abiy-led Ethiopian ruling elites as 'Oromummaa government', https://addisstandard.com/op-ed-characterization-of-abiy-led-ethiopian-ruling-elites-as-oromummaa-government/ 2. Turned against their Master: the Diverging Paths of ANDM and OPDO - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/333809917_Turned_against_their_Master_the_Diverging_Paths_of_ANDM_and_OPDO 

3. Ethiopia in Transition Tekalign Gedamu Paper presented at Ethiopia Forum: Challenges and Prospects for Constitutional Democracy in - Global Africa, https://globalafrica.isp.msu.edu/files/5515/5916/4607/TakalignGedamu.pdf 

4. BARO TUMSA'S POLITICAL ACTIVISM AND INVOLVEMENT IN MTA AND OLF | Published in The Journal of Oromo Studies, https://jros.scholasticahq.com/article/136502-baro-tumsa-s-political-activism-and-involvement-in-mta-and-olf 

5. Paul Thomas - A Somali- Norwegian Saga - OAPEN Library, https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/92188/9783111440767.pdf?sequence=1&isAllowed=y 6. What is Cognitive Liberation? - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=8YZe9gGD0FM 

7. Teflon TPLF - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2019/12/12/teflon-tplf/ 

8. Oromummaa, https://zelalemkibret.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/asafa-book-oromuma.pdf 

9. Oromummaa and Oromo Identity Formation | PDF | Leadership | Nationalism - Scribd, https://www.scribd.com/document/661743588/The-Concept-of-Oromummaa-and-Identity-Formation-in-Contemporary-O 

10. THE BATTLE BETWEEN ETHIOPIANISM AND OROMUMMAA: FROM THE THIRTEENTH CENTURY TO TODAY | Advocacy for Oromia, https://advocacy4oromia.org/2025/06/06/the-battle-between-ethiopianism-and-oromummaa-from-the-thirteenth-century-to-today/ 

11. The “Short Step” from Love to Hypnosis: A Reconsideration of the Stockholm Syndrome, https://www.researchgate.net/publication/232907973_The_Short_Step_from_Love_to_Hypnosis_A_Reconsideration_of_the_Stockholm_Syndrome 

12. Reg September - South African History Online, https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive_files/Reg%20September%20-%20Final%20Script%5B7058%5D.pdf 

13. Needed – Not Just Needy: Empowerment as a Therapeutic Tool in the Treatment of Survivors of Torture and Refugee Trauma - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/265592591_Needed_-_Not_Just_Needy_Empowerment_as_a_Therapeutic_Tool_in_the_Treatment_of_Survivors_of_Torture_and_Refugee_Trauma 

14. Opinion: ANDM and OPDO turned against their master but both follow diverging paths. Here is how - Addis Standard, https://addisstandard.com/opinion-andm-and-opdo-turned-against-their-master-but-both-follow-diverging-paths-here-is-how/ 

15. Roots of Turmoil: Exploring the Causes behind Fano Force's Struggle against Abiy Ahmed's Administration - Digital Commons @ USF - University of South Florida, https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1268&context=jacaps 

16. Deconstructing Unfounded Oromo Elite Narratives: A Response to Asafa Jalata (PhD), https://www.eastafricanreview.com/2023/10/23/deconstructing-unfounded-oromo-elite-narratives-a-response-to-asafa-jalata-phd/ 

17. Oromummaa Unchained Ethnic Apartheid and Territorial Expansion in Ethiopia, https://www.concernedethiopians.org/independent-analysis/4795-oromummaa-unchained-ethnic-apartheid-and-territorial-expansion-in-ethiopia.html 

18. Tigray Between Two Fires: Ethiopia's Red Sea Ambitions, Eritrea's Proxy Games And The TPLF's Last Stand, https://www.thereporterethiopia.com/45783/ 19. TPLF's last man standing - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2019/11/30/tplfs-last-man-standing/ 20. Oromumma: Re/shaping Discourses - Brill, https://brill.com/display/book/9789004410145/BP000012.pdf