በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት የሶማሌ ማኅበረሰብ ሁኔታ፡ የፖለቲካ ውክልና፣ የራስ ገዝ አስተዳደር እና የሞያሌ ግጭት ተጨባጭ ትንተና

በወቅታዊው የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥርዓት የሶማሌ ማኅበረሰብ ሁኔታ፡ የፖለቲካ ውክልና፣ የራስ ገዝ አስተዳደር እና የሞያሌ ግጭት ተጨባጭ ትንተና

በኢትዮጵያ ወቅታዊ የፌዴራል የፖለቲካ ምህዳር ውስጥ የሶማሌ ክልል እና የሶማሌ ማኅበረሰብ ያላቸው ቦታ በተለያዩ የፖለቲካ ኃይሎችና የመገናኛ ብዙኃን ዘንድ አከራካሪ ትርክቶች የሚነሱበት አጀንዳ ነው። በተለይም በቦረና (ኦሮሞ) እና በጋሪ (ሶማሌ) ማኅበረሰቦች መካከል አልፎ አልፎ የሚቀሰቀሱ የድንበርና የማንነት ግጭቶችን መሠረት በማድረግ፣ ማኅበረሰቡ “ከቀደመው የከፋ ፖለቲካዊ መገለል ደርሶበታል” ወይም “የኦሮሞ የግዛት መስፋፋት ሰለባ ሆኗል” የሚሉ ትርክቶች በተደጋጋሚ ሲስተጋቡ ይደመጣሉ።

ይሁን እንጂ ተጨባጭ የፖለቲካ፣ የሕግ እና የታሪክ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ የሶማሌ ክልል በብልጽግና ፓርቲ አስተዳደር ሥር ያገኘው የፌዴራል ውክልና፣ አንጻራዊ ሰላም እና የአስተዳደር ነፃነት ከቀድሞው የኢህአዴግ ዘመን ጋር ሲነፃፀር ከፍተኛ መሻሻል አሳይቷል። ከዚህ ጎን ለጎን ደግሞ በመዋቅራዊ ውክልና እና በዲሞክራሲያዊ ተቋማት ግንባታ ረገድ ያልተመለሱ መሠረታዊ ጥያቄዎች እንዳሉ ይስተዋላል።

1. የፖለቲካ ውክልና እና የውሳኔ ሰጪነት ሚና፡ ከኢህአዴግ እስከ ብልጽግና ፓርቲ

የሶማሌ ሕዝብ በኢትዮጵያ ማዕከላዊ መንግሥት ውስጥ የነበረው ሚና በኢህአዴግ እና በአሁኑ የብልጽግና ፓርቲ ዘመን እጅግ መሠረታዊ ልዩነቶች አሉት፦

የኢህአዴግ የ“አጋር” ፓርቲዎች መዋቅርና መገለል፦

በኢህአዴግ ዘመን ገዢው ግንባር በአራት ብሔር ተኮር ድርጅቶች (ሕወሓት፣ ብአዴን፣ ኦህዴድ እና ደኢሕዴን) ብቻ የተወሰነ ነበር። እንደ ሶማሌ (የኢትዮጵያ ሶማሌ ሕዝቦች ዲሞክራሲያዊ ፓርቲ - ኢሶሕዴፓ)፣ አፋር፣ ቤንሻንጉል ጉሙዝ እና ጋምቤላ ያሉ ክልሎችን የሚያስተዳድሩ ድርጅቶች በ“አጋርነት” ስም ከዋነኛው የኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ውሳኔ ሰጪነት ሙሉ በሙሉ ተገልለው ነበር። ማዕከላዊ ፖሊሲዎች በሚቀረጹበት ጊዜ ምንም ዓይነት ቀጥተኛ የድምፅ ባለቤትነት አልነበራቸውም።

የብልጽግና ፓርቲ ውህደትና የውክልና ለውጥ፦

በ2012 ዓ.ም (2019 እ.ኤ.አ) የቀድሞው አጋር ድርጅት ወደ ብልጽግና ፓርቲ ሲዋሃድ፣ የሶማሌ ክልል ፖለቲከኞች በገዢው ፓርቲ ከፍተኛ አመራር ደረጃ እኩል አባልነትና ውክልና አግኝተዋል። የክልሉ ተወካዮች በፓርቲው ሥራ አስፈፃሚ እና ማዕከላዊ ኮሚቴ ውስጥ ወሳኝ ድምፅ እንዲኖራቸው ተደርጓል።

በፌዴራል አስፈፃሚና ሕግ አውጪ አካላት የተገኘ ከፍተኛ ሥልጣን፦

በአሁኑ ወቅት የሶማሌ ተወላጆች በፌዴራል መንግሥት ከፍተኛ የአመራር እርከኖች ላይ ተሰይመዋል። አደም ፋራህ የገዢው ፓርቲ ምክትል ፕሬዚዳንት እና የዴሞክራሲ ግንባታ ማዕከል አስተባባሪ በመሆን በማዕከላዊው የሥልጣን ማማ ላይ የተቀመጡ ሲሆን፣ በርካታ ሚኒስትሮች፣ ሚኒስትር ዴኤታዎች እና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ቁልፍ ኃላፊነቶች ለክልሉ ተወላጆች ተሰጥተዋል። ይህ ውክልና በኢትዮጵያ ዘመናዊ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ ታይቶ የማይታወቅ ደረጃ ላይ የደረሰ ነው።

2. የውስጥ አስተዳደር ራስ ገዝነት፣ ሰብዓዊ መብት እና የልማት እንቅስቃሴ

ከማዕከላዊ ጣልቃ-ገብነት እና ከመብት አያያዝ አንፃር፣ የሶማሌ ክልል ካለፉት አስርት ዓመታት ጋር ሲነፃፀር ትልቅ መዋቅራዊ ለውጥ አሳይቷል፦

የወታደራዊና የፀጥታ የበላይነት መቀነስ፦

በቀድሞው ሥርዓት ወቅት ክልሉ በከፍተኛ ወታደራዊ ቁጥጥር ሥር የወደቀ እና የፌዴራል መከላከያ ሠራዊትና የደህንነት መዋቅር የክልሉን የዕለት ተዕለት አስተዳደር በቀጥታ የሚያዙበት ቀጠና ነበር። በአሁኑ ወቅት የፌዴራል መንግሥት በሌሎች አካባቢዎች ባሉ ግጭቶች መጠመዱ እና በክልሉ ከኦብነግ (ONLF) ጋር ሰላም መፈጠሩ፣ የፌዴራል ኃይሎች በክልሉ አስተዳደር ላይ ያላቸውን አፈናና ያልተገባ ጣልቃ-ገብነት በእጅጉ ቀንሶታል።

የሰብዓዊ መብት መሻሻል እና የ“ማረሚያ ቤት ኦጋዴን” መዘጋት፦

በቀድሞው አስተዳደር ሥር የነበረውና በከባድ የሰብዓዊ መብት ረገጣ፣ አስከፊ ማሰቃየት (Torture) እና የጅምላ እስር የሚታወቀው አሳፋሪው የጅግጅጋ “ማረሚያ ቤት ኦጋዴን” (Jail Ogaden) እንዲዘጋ ተደርጓል። በፕሬዚዳንት ሙስጠፌ ሙሐመድ (ቃጆር) አስተዳደር ሥር የፖለቲካ እስረኞች ቁጥር በከፍተኛ ሁኔታ የቀነሰ ሲሆን፣ በክልሉ ታሪክ ታይቶ በማይታወቅ መልኩ የሕዝብ ቅሬታን በሰላማዊ መንገድ የመግለጽ ዕድሎች ሰፍተዋል።

አንፃራዊ ሰላምና የልማት ግስጋሴ፦

ኢትዮጵያ በትግራይ፣ በአማራ እና በኦሮሚያ ክልሎች ውስጥ በከባድ ጦርነትና አለመረጋጋት በታመሰችባቸው ዓመታት፣ የሶማሌ ክልል በታሪኩ እጅግ ሰላማዊ ከሚባሉ ምዕራፎች ውስጥ ቆይቷል። በአርሶ አደር እና አርብቶ አደር መስኖ ልማት፣ በግብርና ምርታማነት፣ በኢንቨስትመንት ማስፋፊያ እና በመሠረተ-ልማት ግንባታ ረገድ ክልሉ ከቀደመው የዕርዳታ ጥገኝነት ወጥቶ ምርት ወደ ሌሎች ክልሎች እስከ መላክ የደረሰ ለውጥ አስመዝግቧል።

3. ያልተፈቱ መዋቅራዊ ችግሮች እና ሕጋዊ ክፍተቶች

ምንም እንኳን በውክልና እና በአንፃራዊ ሰላም ረገድ ትልቅ እመርታ ቢኖርም፣ የሶማሌ ማኅበረሰብ የሚያነሳቸው ተጨባጭ መዋቅራዊና ዴሞክራሲያዊ ቅሬታዎች አሁንም አልተፈቱም፦

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያለው የሥነ-ሕዝብ ውክልና አለመመጣጠን፦

የሶማሌ ክልል በሕዝብ ብዛቱ እና በስፋቱ የሚገባውን ያህል መቀመጫ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (HPR) አላገኘም። ይህ ክፍተት የቆየና የሕዝብ ቆጠራ ባለመካሄዱ ያልተስተካከለ የታሪክ ውርስ ቢሆንም፣ የክልሉን ፖለቲካዊ ድምፅ በሕግ አውጪው አካል ውስጥ አሁንም አሳንሶታል።

የዲሞክራሲያዊ ምርጫ ተዓማኒነት እጥረት፦

የክልሉ አመራሮች ወደ ሥልጣን የመጡበት የምርጫ ሂደት ተፎካካሪ ፓርቲዎችና ዜጎች በነፃነት የመረጡበት ትክክለኛ ዴሞክራሲያዊ ውድድር ባለመሆኑ፣ የአመራሮቹ የሕዝባዊ ቅቡልነት (Electoral Legitimacy) ጥያቄ ይነሳበታል። ይህ ችግር ግን የሶማሌ ክልል ብቻ ሳይሆን የጠቅላላው የኢትዮጵያ ገዢ ፓርቲ ምርጫ ሥርዓት መገለጫ ነው።

በመከላከያ ሠራዊት ውስጥ ያለው ዝቅተኛ ተሳትፎ፦

በአገር አቀፍ የመከላከያ ሠራዊት (ENDF) የአመራርና የሰራዊት አወቃቀር ውስጥ የሶማሌ ተወላጆች ውክልና አሁንም አነስተኛ ነው። ይህ ከአርብቶ አደር ማኅበረሰቡ አኗኗርና ከታሪካዊ የቅጥር ልማድ ጋር የተያያዘ ቢሆንም፣ በፌዴራል የደህንነት ተቋማት ውስጥ ያለውን ሚዛናዊነት ይጎዳዋል።

የፓርቲ አምባገነናዊነት እና የአስተዳደር ጥገኝነት፦

የተቃዋሚ ድምፆች፣ ጋዜጠኞች እና የሲቪክ ማኅበረሰቦች አሁንም በፓርቲው መዋቅር ቁጥጥር ውስጥ ናቸው። ክልሉ የበጀት፣ የደህንነት እና የሕልውና ድጋፍ ለማግኘት አሁንም በማዕከላዊው መንግሥት ፈቃድ ላይ እጅግ ጥገኛ ሆኖ ቀጥሏል።

4. የሞያሌ ግጭት ተፈጥሮ እና “የኦሮሞ አስፋፊነት” ትርክት ዳሰሳ

በቅርቡ በሞያሌ እና አካባቢው የተቀሰቀሰው አዲስ ውጥረት የክልሎችን ግንኙነት እና የማኅበረሰቡን ስጋት አደባባይ አውጥቶታል፦

የግጭቱ መነሻ እና ተጨባጭ ሁኔታ፦

የቅርቡ ግጭት የተቀሰቀሰው ጥቅምት 2017 ዓ.ም (October 2026 እ.ኤ.አ) በሞያሌ ከተማ አወዛጋቢ አካባቢ ላይ የሶማሌ ክልል አስተዳደር ጽሕፈት ቤት የመክፈትና ሰንደቅ ዓላማ የመስቀል እንቅስቃሴን ተከትሎ ነው። ሁነቱ በፍጥነት ወደ ቦረና (ኦሮሞ) እና ጋሪ (ሶማሌ) ታጣቂዎች እንዲሁም የክልል ፖሊስ ኃይሎች የተኩስ ልውውጥ አድጓል። ግጭቱ በአካባቢው ወረዳዎች (አሬሮ፣ ዋቺሌ) ተሰራጭቶ ከ30,000 እስከ 50,000 የሚደርሱ ዜጎች ድንበር አቋርጠው ወደ ኬንያ ማርሳቢት ካውንቲ እንዲሰደዱ ምክንያት ሆኗል።

የጎሳ ግጭት እንጂ የመንግሥታዊ መስፋፋት ውጤት አለመሆኑ፦

ይህንን ክስተት “የኦሮሞ መንግሥት በሶማሌ ላይ የከፈተው የማስፋፋት ዘመቻ” አድርጎ መሳል ከእውነታው ያፈነገጠ ነው። የቦረና እና የጋሪ ማኅበረሰቦች የድንበር፣ የግጦሽ እና የውሃ ይገባኛል ግጭት የዘመናት ታሪክ ያለው፣ የ2004ቱን ሕዝበ-ውሳኔ ተከትሎም ሳይፈታ የቆየ እና በ2012 እ.ኤ.አም ተመሳሳይ ደም አፋሳሽ ውጊያ ያስተናገደ ነው። ግጭቱ የማዕከላዊው መንግሥት ወይም የኦሮሚያ ክልል ሆን ብሎ ድንበር ለመግፋት ያቀደው ቢሆን ኖሮ፣ ውጊያው በሌሎች ረጅም የኦሮሚያ-ሶማሌ አዋሳኝ ድንበሮች (ለምሳሌ በነገሌ ቦረና ወይም በምሥራቅ ሐረርጌ) በተመሳሳይ ጊዜ ይፈነዳ ነበር።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖለቲካ አስተሳሰብ አውድ፦

የጠቅላይ ሚኒስትሩ የፖለቲካ ፍልስፍና ከጠባብ የኦሮሞ ብሔርተኝነት ይልቅ ማዕከላዊ አንድነትን በሚሰብከው “የኢትዮጵያዊነት” ትርክት ላይ ያተኮረ ነው። እንዲያውም ዐቢይ አሕመድ ወደ ሥልጣን ከመጡ በኋላ የመጀመሪያ ጠንካራ የትጥቅና የፖለቲካ ተቃውሞ የገጠማቸው ከኦሮሞ ብሔርተኞች (እንደ ኦነግ እና የኦሮሞ ነፃነት ሠራዊት) ሲሆን፣ በኦሮሚያ ክልል ውስጥ የተካሄደው ወታደራዊ እርምጃ እና የሰብዓዊ መብት ቀውስ ክልሉ በመንግሥት ልዩ ተጠቃሚ እንዳልሆነ ያሳያል።

5. ንፅፅራዊ ማጠቃለያ

5.1. የፖለቲካ ውክልና

በኢህአዴግ ዘመን (1983–2010 ዓ.ም)፣ “አጋር” በመባል ከዋነኛ ውሳኔ ሰጪነት መገለል ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን (2010 ዓ.ም – አሁን)፣ በሥራ አስፈፃሚና ማዕከላዊ ኮሚቴ ሙሉ አባልነት እና ከፍተኛ የፌዴራል ሥልጣን ተገኝቷል።

5.2. የፀጥታና ወታደራዊ ሁኔታ

በኢህአዴግ ዘመን፣ የፌዴራል ሠራዊትና ደህንነት ቀጥተኛ ቁጥጥርና ጣልቃ-ገብነት ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ ጣልቃ-ገብነት መቀነስ፤ የክልል ልዩ ፖሊስና መዋቅር ራስን በራስ የማስተዳደር ነፃነት ታይቷል።

5.3. የሰብዓዊ መብት አያያዝ

በኢህአዴግ ዘመን፣ አሰቃቂ የጅምላ እስር፣ ማሰቃየት (ማረሚያ ቤት ኦጋዴን) ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ ማረሚያ ቤት ኦጋዴን መዘጋቱ፣ እስርና ማሰቃየት በእጅጉ መቀነሱ ተመዝግቧል።

5.4. የአካባቢ ልማትና ኢኮኖሚ

በኢህአዴግ ዘመን፣ ከፍተኛ የምግብ ዋስትና እጦት፣ የልማት መገለል ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ የመስኖ ግብርና መስፋፋት፣ ምርታማነት ማደግ፣ የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ ታይቷል።

5.5. ሕዝባዊ ውክልና (HPR)

በኢህአዴግ ዘመን፣ በሕዝብ ቁጥር ልክ ያልተመጣጠነ አነስተኛ መቀመጫ ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመንም፣ አሁንም ያልተስተካከለና የቀጠለ መዋቅራዊ ክፍተት አለ።

5.6. ዲሞክራሲያዊ ምህዳር

በኢህአዴግ ዘመን፣ ፍጹም የተዘጋ እና ታፍኖ የቆየ ነበር። በብልጽግና ፓርቲ ዘመን፣ አንፃራዊ የመናገር ነፃነት ቢኖርም፣ ገዢው ፓርቲ አሁንም የፖለቲካ ምህዳሩን ተቆጣጥሮታል።

በአጠቃላይ፣ የሶማሌ ሕዝብ በወቅቱ የኢትዮጵያ መንግሥት ሥር “ከቀደመው የከፋ መገለል ደርሶበታል” የሚለው ትርክት ከተጨባጭ የፖለቲካና የአስተዳደር እውነታዎች ጋር አይጣጣምም። ማኅበረሰቡ ካለፉት አገዛዞች በተሻለ በማዕከላዊ ውሳኔ ሰጪነት ውስጥ ተሳትፎ አግኝቷል፤ ክልሉም በአንፃራዊነት የተረጋጋ የልማት ምዕራፍ እያሳለፈ ይገኛል።

ይሁን እንጂ በሞያሌ የሚስተዋሉ የጎሳና የወሰን ግጭቶች በአግባቡ ካልተፈቱ፣ እንዲሁም በሕግ አውጪው ምክር ቤት ያለው ውክልና እና የትክክለኛ ዲሞክራሲያዊ ተቋማት ግንባታ ካልተሻሻለ፣ የተገኙት ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ድሎች በቀጣይነት አደጋ ላይ ሊወድቁ ይችላሉ።

የኢትዮጵያ የዜግነት አዋጅ ማሻሻያ እና የኤርትራ ሉዓላዊነት፡ የሕግ፣ የጂኦፖለቲካ እና የቀጣናዊ ፀጥታ ጥልቅ ትንተና

የኢትዮጵያ የዜግነት አዋጅ ማሻሻያ እና የኤርትራ ሉዓላዊነት፡ የሕግ፣ የጂኦፖለቲካ እና የቀጣናዊ ፀጥታ ጥልቅ ትንተና

መግቢያ እና የጥናቱ ንድፈ-ሐሳባዊ ማዕቀፍ

የመንግሥት ሉዓላዊነት በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት በአንድ ወሰን ባለው ግዛትና በዚያ ግዛት ውስጥ በሚኖር ሕዝብ ላይ የሚኖርን ፍጹም፣ ገለልተኛ እና የበላይ የሆነ የሥልጣን ባለቤትነት ያመለክታል። ይህ ሉዓላዊ ሥልጣን ሁለት መሠረታዊ መገለጫዎች አሉት፤ እነርሱም የግዛት የበላይነት (Territorial Jurisdiction) እና በሕዝብ ላይ የሚኖር የግለሰብ የበላይነት (Personal Jurisdiction) ናቸው። አንድ መንግሥት ዜግነትን የመስጠት፣ የመንጠቅ ወይም የማረጋገጥ ስልጣኑ የአገር ውስጥ የሕግ ወሰን (Domaine Réservé) አካል እንደሆነ በዓለም አቀፍ የሕግ ልማድና ስምምነቶች የታወቀ ነው። ይሁን እንጂ አንድ መንግሥት የሚያወጣው የአገር ውስጥ የዜግነት ሕግ ሌላ ሉዓላዊ አገርንና ዜጎቹን በቀጥታ የሚመለከት ሲሆን፣ ድርጊቱ ከአገር ውስጥ ሕግ አውጭነት ወጥቶ ዓለም አቀፍ የሕግ፣ የፖለቲካ እና የፀጥታ ፋይዳዎችን ያስከትላል።

ኢትዮጵያ ከ1993ቱ የኤርትራ ነፃነት ሕዝበ-ውሳኔ በፊት የነበራቸውን የኢትዮጵያ ዜግነት ኤርትራውያን መልሰው እንዲያገኙ እንዲሁም ከዚያ በኋላ የተወለዱ ልጆቻቸው በፈቃደኝነት ላይ ተመስርተው የኢትዮጵያ ዜጋ እንዲሆኑ የሚያስችል የሕግ አዋጅ ብታጸድቅ፣ እርምጃው በኤርትራ ሉዓላዊነት ላይ የሚያሳድረው ተፅዕኖ የሕግ እና የተግባር ገጽታዎችን ይይዛል። በዓለም አቀፍ ሕግ ረገድ የአንድ አገር የፓርላማ አዋጅ የሌላ አገርን ሕጋዊ የሉዓላዊነት ማዕቀፍ (De Jure Sovereignty) ሊሽር አይችልም፤ ምክንያቱም የመንግሥታት ህልውና እና የግዛት አንድነት በዓለም አቀፍ እውቅና እና በሁለትዮሽ ውሎች የተመሠረተ ነው። ሆኖም ግን፣ በተግባራዊ ሉዓላዊነት (De Facto Sovereignty) እና በጂኦፖለቲካዊ ሚዛን ረገድ፣ እንዲህ ዓይነቱ መጠነ-ሰፊ የዜግነት ማዕቀፍ ኤርትራ በሕዝቧ ላይ ያላትን ብቸኛ የሕግ ቁጥጥር፣ የፀጥታ መዋቅር እና ዲፕሎማሲያዊ አቅም በቀጥታ የሚፈታተን ስትራቴጂካዊ ተፅዕኖ ያሳድራል።

የኢትዮጵያና የኤርትራ የዜግነት ሕጎች ታሪካዊና ሕጋዊ ዝግመተ-ለውጥ

የኢትዮጵያ ዘመናዊ የዜግነት ሕግ ታሪክ የሚጀምረው በ1930 እ.ኤ.አ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በወጣው የመጀመሪያው የዜግነት አዋጅ ሲሆን፣ ይኸው ድንጋጌ የዜግነት መሠረትን በዋነኝነት በደም ትስስር (Jus Sanguinis) ላይ መሥርቷል። ኤርትራ ከሁለተኛው የዓለም ጦርነትና ከእንግሊዝ ወታደራዊ አስተዳደር በኋላ በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ውሳኔ 390A (V) መሠረት ከኢትዮጵያ ጋር በፌዴሬሽን ስትቀላቀል፣ በወጣው የፌዴራል አዋጅ ቁጥር 6/1952 አማካኝነት የኤርትራ ነዋሪዎች በሙሉ የኢትዮጵያ ዜግነት ተሰጥቷቸው ነበር። ይህ ውህደት በ1962 እ.ኤ.አ ወደ ሙሉ ጠቅላይ ግዛትነት ሲቀየርም ነዋሪዎቹ እስከ ደርግ ውድቀት ድረስ የኢትዮጵያ ዜጎች ተደርገው ሲቆጠሩ ቆይተዋል።

የደርግ መንግሥት በ1991 እ.ኤ.አ ሲወድቅ የኤርትራ ጊዜያዊ መንግሥት ነፃነቷ በይፋ ከመታወጁ አስቀድሞ የዜግነት አዋጅ ቁጥር 21/1992ን አወጣ። በዚህ አዋጅ መሠረት በ1933 እ.ኤ.አ በኤርትራ ይኖር የነበረ ማንኛውም ሰው ወይም ከእርሱ የተወለደ ልጅ በትውልድ ኤርትራዊ እንደሆነ ተደነገገ። በሚያዝያ 1993 እ.ኤ.አ የተካሄደውን ሕዝበ-ውሳኔ ተከትሎ ኤርትራ ሉዓላዊ አገር ሆና ስትወጣ፣ የኢትዮጵያ የሽግግር መንግሥት ነፃነቷን በፍጥነት ተቀብሎ አገሪቱ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት አባል እንድትሆን ድጋፍ ሰጥቷል። ይሁን እንጂ በሽግግሩ ወቅት የሁለቱን አገራት ዜግነት የመምረጥ መብት (Option of Nationality) የሚወስን የሁለትዮሽ ስምምነት ባለመደረጉ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ይኖሩ የነበሩ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የኤርትራ ተወላጆች የሕግ ሁኔታ ሳይደነገግ ለዓመታት ቆይቷል።

ይህ የሕግ ክፍተት በ1998–2000 እ.ኤ.አ በሁለቱ አገራት መካከል የተካሄደውን የድንበር ጦርነት ተከትሎ ወደ ከፋ ሰብዓዊና ሕጋዊ ቀውስ ተቀየረ። የኢትዮጵያ መንግሥት በ1993ቱ ሕዝበ-ውሳኔ የተሳተፉና የኤርትራ መታወቂያ የወሰዱ ሰዎችን የውጭ አገር ዜግነት እንደመረጡ በመቁጠር፣ በ1930ው ሕግ አንቀጽ 11 መሠረት የኢትዮጵያ ዜግነታቸውን አጥተዋል በሚል ከ75,000 በላይ የኤርትራ ተወላጆችን ከግዛቱ አባረረ። በተመሳሳይ መልኩ ኤርትራም በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ኢትዮጵያውያንን ከአገሯ አስወጥታለች።

በአልጀርሱ ስምምነት መሠረት የተቋቋመው የኢትዮጵያና የኤርትራ የካሳ ኮሚሽን (Eritrea-Ethiopia Claims Commission - EECC) በታኅሣሥ 2004 እ.ኤ.አ ባስተላለፈው ታሪካዊ ከፊል ብይን፣ በሕዝበ-ውሳኔው የተሳተፉና በኢትዮጵያ የነበሩ ሰዎች በወቅቱ ድርብ ዜግነት እንደነበራቸው አረጋግጧል። ኮሚሽኑ አክሎም፣ ኢትዮጵያ በጦርነት ወቅት ለብሔራዊ ፀጥታ ስጋት ናቸው ያለቻቸውን ሰዎች ዜግነት የመንጠቅ መብት ቢኖራትም፣ ምንም ዓይነት የፀጥታ ስጋት ያልፈጠሩትንና በሦስተኛ አገር የሚኖሩ ኤርትራውያንን ዜግነት በጅምላና ያለግል ማጣሪያ መግፈፏ ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ሕጎችን የጣሰ ተግባር መሆኑን ወስኗል። ከጦርነቱ ማብቃት በኋላ የወጣው የኢትዮጵያ ዜግነት አዋጅ ቁጥር 378/2003 ድርብ ዜግነትን በጥብቅ የከለከለ ሲሆን፣ በ2004 እ.ኤ.አ የወጣው ልዩ መመሪያ ደግሞ በኢትዮጵያ የቀሩ ኤርትራውያን የኤርትራን ዜግነት ካልመረጡ የኢትዮጵያ ዜግነታቸው እንዲረጋገጥ፣ ከመረጡ ደግሞ ቋሚ የመኖሪያ ፈቃድ (ቢጫ ካርድ) እንዲያገኙ የሚያስችል ጊዜያዊ መፍትሔ ሰጥቷል

የተነፃፃሪ የሕግ እና የፖሊሲ ማዕቀፎች ትንተና

የኢትዮጵያ እና የኤርትራ ሕጎች እንዲሁም ዓለም አቀፍ የሕግ መርሆዎች ዜግነትን፣ ሉዓላዊነትን እና የመንግሥታት ተከታታይነትን በተመለከተ ያላቸውን ድንጋጌዎች በሚከተለው ሠንጠረዥ ማነፃፀር ይቻላል።

የሕግ ማዕቀፍ ወይም ዓለም አቀፍ መርሆ

የዜግነት አሰጣጥ እና የማረጋገጫ መሠረት

ድርብ ዜግነትን የተመለከተ አቋም

በኤርትራ ሉዓላዊነት ላይ የሚያሳድረው ሕጋዊ ትርጉም

የኤርትራ ዜግነት አዋጅ ቁጥር 21/1992

በ1933 እ.ኤ.አ በኤርትራ መኖር ወይም ከኤርትራ ተወላጅ በደም መወለድ

በግልጽ አይፈቀድም፤ ልዩ ሁኔታዎች በአገር ውስጥ ጉዳይ መሥሪያ ቤት ይወሰናሉ

ኤርትራ በሕዝቧ ላይ ብቸኛ የዜግነት የበላይነት እንዲኖራት ያደርጋል፤ የውጭ ዜግነት መቀበል ዜግነትን ያሳጣል።

የኢትዮጵያ ዜግነት አዋጅ ቁጥር 378/2003

በደም ትስስር (አንቀጽ 3) ወይም በሕግ ውሳኔ/ተፈጥሮአዊ ማድረጊያ (አንቀጽ 5)

በጥብቅ የተከለከለ ነው፤ ሌላ ዜግነት ማግኘት የኢትዮጵያን ዜግነት ያሳጣል (አንቀጽ 20)

የኢትዮጵያን ዜግነት መልሶ ማግኘት የኤርትራን ዜግነት በይፋ መተውን ግድ ይላል (አንቀጽ 22)።

የኢትዮጵያ የ2004 የመኖሪያ ሁኔታ መመሪያ

ከ1993 በፊት በኢትዮጵያ የኖሩና የኤርትራን ዜግነት በይፋ ያልወሰዱ ነዋሪዎች

የኤርትራን ዜግነት ያልመረጡ ኢትዮጵያዊነታቸው ይረጋገጣል፤ ሌሎቹ ቋሚ ነዋሪ ይሆናሉ

የኤርትራን ሉዓላዊነት ሳይነካ በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ ያሉ ሰዎችን የመኖሪያ እና የንብረት መብት ብቻ የወሰነ ነው።

የኢትዮጵያ የስደተኞች አዋጅ ቁጥር 1110/2019

ዓለም አቀፍ ጥበቃ የተሰጣቸው ስደተኞችና ጥገኝነት ጠያቂዎች

በአንቀጽ 42 መሠረት በዜግነት አዋጁ የተመለከቱትን መስፈርቶች አሟልተው ማመልከት ይችላሉ

ግለሰባዊ ውሳኔን መሠረት ያደረገ በመሆኑ በሁለቱ አገራት ዲፕሎማሲያዊ ሉዓላዊነት ላይ ቀጥተኛ ተፅዕኖ የለውም።

የኢትዮ-ኤርትራ የካሳ ኮሚሽን ብይን (2004)

በ1993ቱ ሕዝበ-ውሳኔ የተሳተፉ ሰዎች እንደ ድርብ ዜጋ ተቆጥረዋል

በጦርነት ወቅት ድርብ ዜግነት በተግባር መኖሩ በግልጽ ታውቋል

ዜግነትን በዘፈቀደ መግፈፍ ሕገ-ወጥ መሆኑን በማረጋገጥ የሁለቱን አገራት የዜጎች አያያዝ ወሰን ገድቧል።

የተመድ ዓለም አቀፍ የሕግ ኮሚሽን (ILC) መርሆዎች

የመንግሥታት መለያየት ሲከሰት የመኖሪያ ስፍራ እና እውነተኛ ትስስር (Genuine Link)

ዜግነት አልባነትን ለማስቀረት አማራጭ መብት (Right of Option) ይሰጣል

የቀድሞው አገር (ኢትዮጵያ) በተገነጠለው አገር ግዛት ውስጥ ባሉ ዜጎች ላይ ያለስምምነት ዜግነት መጫን አይችልም።

በኤርትራ ዴ ጁሬ (De Jure) እና ዴ ፋክቶ (De Facto) ሉዓላዊነት ላይ የሚኖረው ተፅዕኖ

በዓለም አቀፍ ሕግ ረገድ የኤርትራ ዴ ጁሬ ሉዓላዊነት አለመነካቱ

የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ቻርተር አንቀጽ 2(1) እና 2(4) የመንግሥታትን ሉዓላዊ እኩልነት እና የግዛት አንድነት ያረጋግጣሉ። በተመሳሳይ መልኩ የአፍሪካ ኅብረት መሥራች ቻርተር አገራት ነፃነታቸውን ሲያገኙ የነበራቸውን ድንበር የማክበር መርህን (Uti Possidetis Juris) እንደ ዋነኛ ምሰሶ አስቀምጧል። ኢትዮጵያ ከ1993 በፊት የነበረውን ዜግነት ወደነበረበት ለመመለስ እና ለተከታይ ትውልዶች የኢትዮጵያ ዜግነትን ለመስጠት የምታወጣው ማንኛውም የአገር ውስጥ አዋጅ የኤርትራን ዓለም አቀፍ የሕግ ሉዓላዊነት ሊያፈርስ ወይም ሊያጠፋ አይችልም።

ይህ የሆነበት ምክንያት ኢትዮጵያ በ1993 እ.ኤ.አ የኤርትራን ነፃነት በይፋ ተቀብላ የዲፕሎማሲ ግንኙነት የመሠረተች በመሆኗ እና በ2000 እ.ኤ.አ የአልጀርስ ስምምነትን ስትፈርም የኤርትራን ሉዓላዊ መንግሥትነት በድጋሚ ስላረጋገጠች ነው። በዓለም አቀፍ ውሎች ሕግ (Pacta Sunt Servanda) መሠረት፣ አንድ አገር በራሱ የውስጥ ፓርላማ በሚያወጣው አዋጅ በዓለም አቀፍ ሕግ ደረጃ የተመሠረተን ሌላ ሉዓላዊ መንግሥት ህልውና መሻር አይችልም። የመንግሥታት ተከታታይነትን (State Succession) በሚመለከቱት የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የዓለም አቀፍ ሕግ ኮሚሽን ረቂቅ አንቀጾች መሠረትም፣ አንዲት አገር ከአንድ ግዛት ስትገነጠል የቀድሞዋ አገር በአዲሷ አገር ግዛት እና ዜጎች ላይ የነበራት የግዛትም ሆነ የግለሰብ የበላይነት ሙሉ በሙሉ ያበቃል። ስለዚህ ኢትዮጵያ የምታወጣው አዋጅ ሕጋዊ ተፈፃሚነት የሚኖረው በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ በሚኖሩ ወይም በውጭ አገር ሆነው በፈቃደኝነት በሚያመለክቱ ግለሰቦች ላይ ብቻ ሲሆን፣ በኤርትራ ግዛትና ሕጋዊ ሉዓላዊነት ላይ ምንም ዓይነት የዴ ጁሬ ለውጥ አያመጣም።

የግለሰብ የበላይነት (Personal Jurisdiction) እና የፓስፖርታይዜሽን ስጋት

ምንም እንኳን የኤርትራ ሕጋዊ ሉዓላዊነት ባይናወጥም፣ ተግባራዊ ሉዓላዊነቷ (De Facto Sovereignty) ግን በከፍተኛ ሁኔታ ይሸረሸራል። መንግሥት ማለት የተወሰነ ግዛት፣ ቋሚ ሕዝብ እና ያንን ሕዝብ የሚያስተዳድር ሉዓላዊ መዋቅር ያለው አካል ነው። አንድ መንግሥት በሕዝቡ ላይ ያለው ብቸኛ የሕግ፣ የግብር፣ የውትድርና እና የታማኝነት ቁጥጥር ሲሸረሸር ተግባራዊ ሉዓላዊነቱ አደጋ ላይ ይወድቃል።

በዓለም አቀፍ የሕግ ልማድና በዓለም አቀፍ የፍትህ ፍርድ ቤት (ICJ) የኖተቦም መዝገብ (Nottebohm Case, 1955) ብይን እንደተመለከተው፣ አንድ አገር ለግለሰቦች የሚሰጠው ዜግነት በሌሎች አገራት ዘንድ ተቀባይነት እንዲኖረው በግለሰቡ እና ዜግነቱን በሰጠው አገር መካከል "እውነተኛና ጠንካራ ማኅበራዊ ትስስር" (Genuine and Effective Link) ሊኖር ይገባል። አንድ አገር የጎረቤቷን አገር ዜጎች ያለ ጎረቤቷ መንግሥት ይሁንታ በጅምላ የራሷ ዜጋ ስታደርግ ዓለም አቀፍ የሕግ ሊቃውንት ይህንን ድርጊት "ፓስፖርታይዜሽን" (Passportization) ወይም የዜግነት መብትን አላግባብ መጠቀም (Abuse of Rights) በማለት ይገልጹታል። ይህ ድርጊት የሉዓላዊ እኩልነትን እና የሌሎች አገራትን የውስጥ ጉዳይ ጣልቃ ያለመግባት ዓለም አቀፍ መርሆዎችን ይጥሳል።

ኢትዮጵያ "ማንኛውም የሚፈልግ ኤርትራዊ" በሚል መርህ ድንበር ተሻጋሪ የዜግነት በር ከከፈተች፣ አስመራ ይህንን እንደ "የግለሰብ ማጠቃለል" (Personal Annexation) እና የኤርትራን ሉዓላዊ የሕዝብ መሠረት የማፍረስ ስልት አድርጋ ትወስደዋለች። ይህ ስጋት ተግባራዊ መሠረት አለው፤ ምክንያቱም ኤርትራ በስነ-ሕዝብ ብዛት አነስተኛ ከመሆኗ አንፃር፣ በርካታ ዜጎቿ የኢትዮጵያን ዜግነት ተቀብለው ከኤርትራ ሕጋዊ ቁጥጥር ውጭ ከሆኑ የአገሪቱ የመንግሥትነት ምሰሶ ይናጋል።

ጂኦፖለቲካዊ፣ ወታደራዊ እና ዲፕሎማሲያዊ አንድምታዎች

የአስመራ መንግሥት እንዲህ ዓይነቱን አዋጅ እንደ በጎ አድራጎት ወይም ሰብዓዊ እርምጃ አድርጎ የመመልከት ዕድሉ ጨርሶ የለም። ይልቁንም የአገሪቱን ብሔራዊ ደህንነት እና ወታደራዊ መዋቅር ለማፍረስ የታለመ ስውር ጥቃት አድርጎ ይፈርጀዋል። የኤርትራ መንግሥት ህልውናውን ያቆመው በጠንካራ ብሔራዊ ወታደራዊ አገልግሎት (ሳዋ) እና በዜጎች ፍጹም ተሳትፎ ላይ ነው። በርካታ ወጣቶች አስገዳጅ ከሆነው የረጅም ጊዜ ብሔራዊ ውትድርና በመሸሽ ወደ ኢትዮጵያ በሚሰደዱበት ወቅት፣ ኢትዮጵያ ሙሉ ዜግነት እና ፓስፖርት የምትሰጥ ከሆነ የአስመራ መንግሥት የሰው ኃይል ማሰባሰቢያ መዋቅር ይፈረካከሳል። በተጨማሪም በውጭ አገር የሚኖሩ ኤርትራውያን የሚከፍሉት ሁለት በመቶ የመልሶ ማቋቋሚያ ግብር ለአስመራ ዋነኛ የውጭ ምንዛሪ ማግኛ ነው። እነዚህ ዜጎች የኢትዮጵያን ፓስፖርት ይዘው የኤርትራን ዜግነት በይፋ ከጣሉ አስመራ በዳያስፖራው ላይ ያላት የፋይናንስና የሕግ ተፅዕኖ ሙሉ በሙሉ ይከስማል።

ይህ እርምጃ በአሁኑ ወቅት በቀይ ባሕር ዙሪያ ካለው ከፍተኛ ውጥረት ጋር ሲተሳሰር የቀጣናውን ፀጥታ ወደ አደገኛ አዘቅት ይከተዋል። የኢትዮጵያ መንግሥት ወደ ባሕር ቀጥተኛ መውጫ የማግኘት ፍላጎቱን እንደ "ህልውና ጉዳይ" አድርጎ በማቅረቡ፣ አስመራ የባሕር ዳርቻዎቿና የአሰብ ወደብ በኢትዮጵያ የይገባኛል ጥያቄ ስር ሊወድቁ ይችላሉ በሚል ከፍተኛ ጥርጣሬ ውስጥ ትገኛለች። በዚህ አውድ ውስጥ የዜግነት አዋጁ ቢታወጅ፣ አስመራ እርምጃውን ኢትዮጵያ ኤርትራን ያለ ጦርነት በስነ-ሕዝብ ብልጫ የመዋጥ እና ታሪካዊ አንድነትን በስውር የመመለስ ፍላጎት (Irredentism) አድርጋ ትተረጉመዋለች።

እንዲህ ዓይነቱ ክስተት ኤርትራ ለሉዓላዊነቷ ጥበቃ ስትል ከቀጣናዊ ኃይሎች ጋር የምታደርገውን የፀጥታ ትብብር ያፋጥነዋል። አስመራ ከሶማሊያ እና ከግብፅ ጋር የመሠረተችውን ወታደራዊና ፖለቲካዊ ጥምረት በማጠናከር ኢትዮጵያን በዲፕሎማሲና በድንበር ዙሪያ ለማገድ የምታደርገውን ጥረት ወደ ላቀ ደረጃ ታሸጋግረዋለች። ይህም በሁለቱ አገራት መካከል የተኩስ አቁሙን አፍርሶ ወደ ቀጥተኛ ወታደራዊ ግጭት የሚያመራ ምክንያት (Casus Belli) ሊፈጥር ይችላል።

ማኅበራዊ፣ ሰብዓዊ እና የስደተኞች መብት ፋይዳዎች

በሰብዓዊ መብት አኳያ ሲታይ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የኤርትራ ስደተኞች በተለያዩ ካምፖችና ከተሞች ውስጥ በከባድ የሕይወት ውጣ ውረድ ውስጥ ይኖራሉ። የ2019ኙ የስደተኞች አዋጅ ቁጥር 1110/2019 ስደተኞች እንዲማሩ፣ በተወሰኑ የሥራ መስኮች እንዲሰማሩ እና ከመጠለያ ካምፕ ውጭ እንዲኖሩ ቢፈቅድም፣ ወደ ዜግነት የሚደረገው ሽግግር በተግባር እጅግ የተገደበ ሆኖ ቆይቷል። የታሰበው አዋጅ በስደተኛነት ለሚማቅቁ ወገኖች የተሟላ የዜግነት መብት፣ የነፃ ዝውውር፣ የባንክ አገልግሎት እና የንብረት ባለቤትነት ዋስትና በመስጠት ታሪካዊ እፎይታን ሊያመጣ ይችላል።

በተለይም በ1998ቱ ጦርነት ወቅት በዘፈቀደ ዜግነታቸውን ተነጥቀው ለተባረሩ እና በኢትዮጵያ ውስጥ ተወልደው ነገር ግን ዜግነት አልባ (Stateless) ሆነው ለቀሩ ትውልዶች ፍትሕን የማስፈን ትልቅ ሰብዓዊ ጠቀሜታ አለው። ይህ እርምጃ የተባበሩት መንግሥታት የዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌ አንቀጽ 15 ማንም ሰው በዘፈቀደ ዜግነቱን እንደማይነጠቅና ዜግነቱን የመቀየር መብት እንዳለው የደነገገውን ዓለም አቀፍ መርህ የሚያጠናክር ነው።

ይሁን እንጂ ይህ ሰብዓዊ ጥቅም ከባድ የጥበቃ አጣብቂኝንም ይዞ ይመጣል። የኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥትና የዜግነት አዋጅ ቁጥር 378/2003 ድርብ ዜግነትን የሚከለክሉ በመሆናቸው፣ አንድ ኤርትራዊ የኢትዮጵያን ዜግነት ለማግኘት ሲል የኤርትራን ዜግነት በይፋ መተው ይጠበቅበታል። በኤርትራ መንግሥት ሕግና አሠራር መሠረት ደግሞ የኢትዮጵያን ዜግነት መቀበል እንደ አገር ክህደት ስለሚቆጠር፣ ዜግነቱን የሚቀበሉ ግለሰቦች በኤርትራ የቀሩ ቤተሰቦቻቸው ለእስርና እንግልት ሊዳረጉ፣ በአገሪቱ ያላቸው ንብረት ሊወረስ፣ እንዲሁም ወደ ኤርትራ የመመለስ መብታቸው ለዘለቄታው ሊዘጋ ይችላል።

ማጠቃለያ እና ስልታዊ የፖሊሲ መደምደሚያ

የተተነተነው መላምታዊ አዋጅ በኤርትራ ሉዓላዊነት ላይ የሚያሳድረው ተፅዕኖ የሁለትዮሽ ባህሪ አለው። በሕግ (De Jure) ረገድ ሲገመገም፣ የኤርትራ ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ሉዓላዊነት፣ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት እና የአፍሪካ ኅብረት አባልነቷ እንዲሁም ዓለም አቀፍ ድንበሮቿ በማንኛውም የኢትዮጵያ የአገር ውስጥ አዋጅ አይናጉም ወይም አይቀየሩም። ኢትዮጵያ የቱንም ያህል ሰፊ የዜግነት በር ብትከፍት የኤርትራን ሉዓላዊ ግዛትና መንግሥትነት በሕግ አግባብ ማፍረስ አትችልም።

በተግባር (De Facto) እና በጂኦፖለቲካ ረገድ ግን፣ እርምጃው ኤርትራ በሕዝቧ ላይ ያላትን ብቸኛ የሕግ የበላይነትና የግለሰብ ቁጥጥር (Personal Jurisdiction) የሚሸረሽር በመሆኑ፣ በአስመራ ዘንድ እንደ ከባድ የሉዓላዊነት ጥሰት እና የግዛት ማጠቃለል አደጋ ተደርጎ ይወሰዳል። ይህም በቀይ ባሕር አካባቢ ያለውን የሻከረ ግንኙነት በማባባስ አገራቱን ወደ አዲስ የጦርነት አዙሪት ሊከታቸው ይችላል። ስለዚህ፣ ኢትዮጵያ ከ1998ቱ ጦርነት ወዲህ የተፈጠረውን የዜግነት አልባነት ቀውስ ለመፍታት እና የስደተኞችን ሰብዓዊ መብት ለማክበር የምታደርገው ጥረት ፍሬ ሊያፈራ የሚችለው፣ እርምጃው በተናጠል ከሚወሰድ የፓርላማ አዋጅ ይልቅ፣ ዓለም አቀፍ የሕግ መርሆዎችን ባከበረ እና የቀጣናውን ሰላም በማያናጋ የሁለትዮሽ ዲፕሎማሲያዊ ድርድር ሲመራ ብቻ ነው።

 

 References

1. Working Paper. EUI Cadmus. Link

2. Bestowing Citizenship to Foreign Nationals. Ohio Northern University DigitalCommons. Link

3. Uti Possidetis and State Secession in International Law. Brill. Link

4. Recasting the… European University Institute, EUI Cadmus. Link

5. Nationality Laws in Ethiopia and Eritrea: Overview of Evolution. African Journals Online. Link

6. Nottebohm and “Genuine Link”: Anatomy of a Jurisprudential Illusion. Investment Migration Council. Link

7. Eritrean Nationality Proclamation No. 21/1992. Refworld. Link

8. Responses to Information Requests. Immigration and Refugee Board of Canada. Link

9. Proclamation No. 378/2003 on Ethiopian Nationality. Citizenship Rights in Africa Initiative. Link

10. Ethiopia’s Quest for Access to the Red Sea Under… Fordham International Law Journal. Link

11. The Dilemmas of Schrödinger’s Citizenship. Harvard International Law Journal. Link

12. The Institute of International Law’s Resolution on State Succession. Cambridge University Press. Link

13. Putin’s Passportization Gambit. Academicon. Link

14. Ethiopia—Book 4: Laws Concerning Nationality (1954). United Nations Legislative Series. Link

15. Ethiopian Nationality Law. Wikipedia. Link

16. The Limitations of International Law at the Eritrea–Ethiopia Claims… Taylor & Francis. Link

17. Report on Citizenship Law: Ethiopia. Ecoi.net. Link

18. Eritrea: Law Guide. Ecoi.net. Link

19. Eritrea: Staatsangehörigkeit. Refworld. Link

20. Eritrean Nationality Proclamation No. 21/1992 — قانون الجنسية الاريترية. Hedgait. Link

21. Eritrea–Ethiopia Claims Commission, Partial Awards, Civilian Claims: Eritrea’s Claims 15, 16, 23, 27–32. CaseBriefs. Link

22. III. The Conflict Between Eritrea and Ethiopia. Human Rights Watch. Link

23. The Enduring Problem of Statelessness in the Horn of Africa: How Nation-States and Western Courts (Re)Define Nationality. ResearchGate. Link

24. Ethiopia–Eritrea: Statelessness and State Succession. Citizenship Rights in Africa Initiative. Link

25. Eritrea–Ethiopia Claims Commission, Partial Awards, Civilian Claims. StudyBuddyPro. Link

26. Partial Award, Civilian Claims: Eritrea’s Claims 15, 16, 23 and 27–32. University of Melbourne, Statelessness Case Law Database. Link

27. The Horn of Africa War: Mass Expulsions and the Nationality Issue. Human Rights Watch. Link

28. Eritrea & Ethiopia. Human Rights Watch, PDF report. Link

29. Eritrea–Ethiopia Claims Commission: Partial Award. United Nations, Reports of International Arbitral Awards. Link

30. Eritrea–Ethiopia Claims Commission. Oxford Public International Law. Link

31. Immigration and Refugee Board of Canada. Document hosted by the United States Department of Justice. Link

32. Directive Issued to Determine the Residence Status of Eritrean… Refworld. Link

33. Consideration of Reports Submitted by States Parties Under Article 40. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Link

34. Reports of International Arbitral Awards, Volume XXVI. United Nations. Link

35. Draft Articles on Nationality of Natural Persons in Relation… Refworld. Link

36. Draft Articles on Succession of States in Respect of State Property… United Nations International Law Commission. Link

37. Nottebohm Case: Nationality and Law. Scribd. Link

38. Nottebohm Case. Wikipedia. Link

39. Nottebohm (Liechtenstein v. Guatemala). International Court of Justice. Link

40. Contextualising Nottebohm: Nationality and Diplomatic Protection as… Taylor & Francis. Link

41. Abuse of Rights and Instrumental Nationality: From Nottebohm to… Taylor & Francis. Link

42. Eritrea. Migrants & Refugees Section. Link

43. Eritrea Draws Red Line: Sovereignty Is Secured by Blood and Law. Mesob Journal. Link

44. Eritrea: Sovereignty Beyond the Shadow of Empire. Red Sea Beacon. Link

45. UNHCR Projected Global Resettlement Needs 2024. United Nations High Commissioner for Refugees. Link

46. Severe Repression in Eritrea Has Prompted Decades of Exodus. Migration Policy Institute. Link

47. Declaration of Remorse Eritrea: Comprehensive Blog to Obtain a… Migrando. Link

48. Eritrean Sovereignty and Ethiopia’s Quest for Sea… Eritrea Focus. Link

49. A Look at Ethiopia’s Prime Minister Abiy as He Reshapes His Country. Associated Press. Link

50. Ethiopia–Eritrea Relations and the 2020 Conflict in the Tigray Region in Ethiopia. ACCORD. Link

51. Review of National Policy, Legislative and Regulatory Frameworks and… Refworld. Link

52. Refugees Proclamation No. 1110/2019. UNHCR Rights Mapping and Analysis Platform. Link

53. Refugees’ Right to Work in Ethiopia: Prospects and Challenges. ResearchGate. Link

54. Ethiopia. Document hosted by the Danish Parliament. Link

55. Constitution of the Federal Democratic Republic of Ethiopia. ConstitutionNet. Link

56. Ethiopia—ETH40518: Ethiopian Passports and Nationality. Lifos. Link

 

The Princess of Two Kingdoms: Aster Fikre Selassie and the House of Leqa Naqamte

 The Princess of Two Kingdoms: Aster Fikre Selassie and the House of Leqa Naqamte

By Habtamu Nini Abino

Few lives join the two great currents of Ethiopian history as directly as that of Princess (Le'elt) Aster Fikre Selassie. Through her mother, she is a great-granddaughter of Emperor Haile Selassie I and a princess of the Solomonic Imperial house. Through her father, she descends from the Moti—the kings—of Leqa Naqamte, the Oromo royal house of Wollega. Her story is at once a genealogy, a tragedy of the 1974 revolution, and a reminder that Ethiopia's royal past was never the possession of one people alone.

 A child of the Imperial house

Aster Fikre Selassie was born in April 1960, the fourth of six children. Her mother was Princess Ijigayehu Amha Selassie (1936–1976), the eldest child of Crown Prince Asfaw Wossen—later proclaimed in exile as Emperor Amha Selassie I—and Princess Wolete Israel Seyoum, through whom the family also descends from the line of Emperor Yohannes IV. Aster's siblings were Samson, Rahel, Meheret, Bekere and Yishaq; in exile, their grandfather Amha Selassie formally created all six as Princes and Princesses of Ethiopia.

 The other inheritance: Leqa Naqamte

Her father, Dejazmach Fikre Selassie Habte Mariam, was the heir of Leqa Naqamte, the kingdom centred on Nekemte in Wollega. That royal line runs as follows:

- Bekere Godana, who founded the Leqa Neqemte state in 1841 and ruled until 1868, the first of its kings to establish Nekemte as his capital.

- Moroda Bekere, his son, who succeeded him and made Nekemte the capital of the kingdom.

- Kumsa Moroda (born 1859), Moroda's eldest son and the third and last Moti, who ruled from 1889 to 1923. As a young man, he was sent to the court of Emperor Menelik II at Entotto, where he was baptized into the Orthodox faith with the Emperor himself as his godfather, taking the baptismal name Gebre Egziabher. Under Kumsa, Nekemte prospered — the Russian explorer Alexander Bulatovich, who visited in March 1897, described its marketplace as "a very lively place" of many languages and peoples — even as central authority from Shewa was reimposed.

- Dejazmach Habte Mariam Kumsa, Kumsa's eldest son, who succeeded his father and ruled from 1924 to 1935. When Italy invaded in 1935, Habte Mariam answered Emperor Haile Selassie's call and raised the troops of Leqa for the northern front; during the occupation, Nekemte, under his guardianship, sheltered the "Tikur Anbessa" (Black Lion) resistance cadets who had fled from the Holeta Military School.

- Dejazmach Fikre Selassie Habte Mariam, Habte Mariam's son — the last of the line to govern Leqa Naqamte, in 1955–1958 — who married Princess Ijigayehu and so united the two houses in their children.

Revolution and loss

Aster was fourteen when the Derg deposed her great-grandfather in September 1974. Her mother was imprisoned on 11 September 1974, the day before the deposition, and died in Akaki Prison on 23 January 1976, aged just thirty-nine, after medical neglect. The children, kept under surveillance but not imprisoned, buried her at the Ketchene Medhane Alem Church in Addis Ababa. Early in 1977, Aster and her siblings escaped from Ethiopia and joined the Imperial family in exile, which centred on London and the Washington, DC area. Her father survived eight years of imprisonment and died in August 1996.

A living bridge

Princess Aster has lived a private life in exile, and no public career is recorded. Yet her very existence carries a historical argument. In one person, the blood of the Solomonic emperors — Haile Selassie and Yohannes IV — meets the blood of the Oromo kings of Leqa Naqamte: Bekere, Moroda and Kumsa, whose line was bound to the Imperial crown first by Menelik's godfatherhood at a baptismal font in Entotto, and a generation later by marriage. Ethiopian history is often told as the story of separate peoples. The life of Aster Fikre Selassie tells it differently—as one intertwined national story, written in two royal houses at once.

ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

ፖለቲካ የሕዝብ አገልግሎት እንጂ የኑሮ መተዳደሪያ መሆን የለበትም

የፓርቲን ሥራ ከመንግሥት ሥራ ሳንለይ የኢትዮጵያን ፖለቲካ ከ“ሁሉን አሸንፍ ወይም ሁሉን አጣ” ጨዋታ ማውጣት አንችልም

  በሀብታሙ ኒኒ አቢኖ

በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ፖለቲካ ለሕዝብ የሚቀርብ አገልግሎት ነው፤ ለግለሰብ፣ ለቤተሰብ፣ ለፓርቲ ወይም ለብሔር የሚከፈት የሀብት በር መሆን የለበትም። ሰው ወደ ፖለቲካ የሚገባው ከመንግሥት ለመብላት ሳይሆን፣ ጊዜውን፣ እውቀቱን፣ ልምዱንና አንዳንዴም ገንዘቡን አውጥቶ ሕዝብን ለማገልገል መሆን አለበት።

ይህ መርህ በተቋማዊ ደረጃ ባልተገነባባቸው ሀገራት ግን ፖለቲካ ከአገልግሎት ወደ “means of survival” — የኑሮ መተዳደሪያ ይቀየራል።

ከዚያ በኋላ ምርጫ ማሸነፍ ማለት ፖሊሲን ለመተግበር የሕዝብ ፈቃድ ማግኘት ብቻ አይሆንም። ሥራ፣ በጀት፣ መሬት፣ ኮንትራት፣ ብድር፣ ፈቃድ፣ ጥበቃና ተፅዕኖ ማግኘትም ይሆናል።

ምርጫ መሸነፍም የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይሆንም፤ ለአንዳንዶች ከእነዚህ ሀብቶችና እድሎች መገለል ማለት ይሆናል።

ፖለቲካ የኑሮ መንገድ ሲሆን ዴሞክራሲ የካርድ ጨዋታ ይሆናል።

ካናዳ የምታስተምረን፦ ፓርቲ አንድ ነገር፣ መንግሥት ሌላ ነገር ነው

የካናዳን ሥርዓት መቅዳት አያስፈልገንም፤ ነገር ግን ከተቋማዊ ልምዷ የምንማረው ብዙ ነገር አለ።

በካናዳ ፌዴራልና ክልላዊ (provincial) ፖለቲካ በግልጽ የሥልጣን ክፍፍል ውስጥ ይሠራሉ። አንድ ዜጋ በፌዴራል ምርጫ Liberal ደግፎ፣ በኦንታሪዮ ምርጫ Progressive Conservative ሊደግፍ ይችላል። ይህ እንደ ፖለቲካዊ ክህደት አይታይም።

ከዚህ የበለጠ ወሳኙ ነገር ግን ማን ቢመረጥ የመንግሥት መሠረታዊ ሥራ መቀጠሉ ነው።

ምርጫ ተሸናፊው ፖለቲከኛ ወደ ሕግ ሙያው፣ ወደ ዩኒቨርሲቲው፣ ወደ ንግዱ ወይም ወደ ሌላ ሙያው ሊመለስ ይችላል። ሥልጣን ማጣቱ የመኖር መብቱን አያሳጣውም።

በተመሳሳይ መልኩ፣ መንግሥት ሲቀየር ፓስፖርት የሚያዘጋጀው ሠራተኛ፣ ነርሷ፣ መምህሩ፣ ፖሊሱ፣ የግብር ሠራተኛውና ሌሎች የሲቪል ሰርቪስ ባለሙያዎች በሙሉ በፓርቲ አባልነታቸው መሠረት አይቀየሩም።

መንግሥት ይቀየራል፤ ሀገር ግን ትቀጥላለች።

ይህ የተቋማዊ መንግሥት መሠረታዊ ምልክት ነው።

በኢትዮጵያ ዋናው ችግር፦ ፓርቲ፣ መንግሥትና ሀብት ሲደባለቁ

በኢትዮጵያ የፖለቲካ ችግርን ስንመረምር ሁልጊዜ ወደ ሕገ-መንግሥት፣ ብሔር፣ ፌዴራሊዝምና ወሰን እንሄዳለን። እነዚህ ትልቅ ጉዳዮች ናቸው። ነገር ግን ከእነሱ በታች ያለ ሌላ መሠረታዊ ችግር አለ፦ ፓርቲና መንግሥትን በተግባር አለመለየት።

ገዢ ፓርቲ መንግሥት ከሆነ፣ መንግሥትም ፓርቲ ከሆነ፣ የሕዝብ ሀብትና የፓርቲ ሀብት ድንበር ይደበዝዛል።

የመንግሥት ሹመት የፓርቲ ሽልማት ይሆናል። የሲቪል ሰርቪስ ሥራ የፖለቲካ ታማኝነት መግዣ ይሆናል። ኮንትራት፣ መሬት፣ ፈቃድና ሌሎች የኢኮኖሚ እድሎችም በፖለቲካዊ ቅርበት እንዲወሰኑ አደጋ ይፈጠራል።

ይህ ሲሆን “የእኛ ሰው ሥልጣን ላይ መሆን አለበት” የሚለው አስተሳሰብ ይጠናከራል።

ምክንያቱም “የእኛ ሰው” መሸነፉ የፖሊሲ ሽንፈት ብቻ አይመስልም፤ “የእኛ ቡድን ሀብትና እድል አጣ” ተብሎ ይታያል።

ከዚያም ፓርቲ ቀስ በቀስ የፖሊሲ ተቋም መሆኑን ትቶ የቡድን ሀብት ማከፋፈያ መሣሪያ ይሆናል።

ፊንፊኔም የዚህ የከፍተኛ ዋጋ ፖለቲካ ምሳሌ ናት

የፊንፊኔ/አዲስ አበባን ጉዳይ ከዚህ መዋቅራዊ ችግር ለይቶ ማየት አይቻልም።

ከተማዋ የፌዴራል ሥልጣን፣ የመሬት ዋጋ፣ የንግድ፣ የሥራ፣ የበጀት፣ የዲፕሎማሲና የተቋማት ማዕከል ናት። ስለዚህ ስለ ፊንፊኔ የሚካሄደው ክርክር በሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ብቻ አይገለጽም፤ ከሀብትና ከሥልጣን ስርጭትም ጋር ይገናኛል።

ይህ ማለት ግን ሕገ-መንግሥታዊ ጥያቄዎቹ እውነተኛ አይደሉም ማለት አይደለም።

የፌዴራል ሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 49 የአዲስ አበባን የፌዴራል ዋና ከተማነት እና የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ይደነግጋል። በሌላ በኩል፣ በ2005 በአዋጅ ቁጥር 94/2005 የተሻሻለው የኦሮሚያ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 6 “Finfinne shall be the Capital City of the Regional State of Oromia” በማለት ፊንፊኔን የኦሮሚያ ዋና ከተማ አድርጎ ይደነግጋል።

ችግሩ እነዚህን ጉዳዮች በሕግና በተቋም በበቂ ሁኔታ ከመፍታት ይልቅ በየጊዜው ወደ ፖለቲካ ካርድነት መመለሳቸው ነው።

“ኦሮሚያ ካሸነፈች ፌዴራሉ ይሸነፋል” የሚለውን ስሌት መስበር

ጤናማ ፌዴራሊዝም የ“እኔ ወይም አንተ” ሥርዓት አይደለም።

ኦሮሚያ የራሷን ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ስትጠቀም ፌዴራሉ መሸነፍ የለበትም። ፌዴራሉ የራሱን ሥልጣን ሲጠቀምም ኦሮሚያ መሸነፍ የለባትም።

የሚፈለገው የሥልጣን ድንበርን ግልጽ ማድረግ ነው።

ኦሮሚያ የኦሮሚያን ጉዳይ ታስተዳድር፤ ፌዴራሉ የፌዴራሉን ጉዳይ ያስተዳድር፤ ተደራራቢ ጉዳዮች ደግሞ በግልጽ ሕግና በጋራ ተቋም ይመሩ።

ይህ የፌዴራሊዝም መሠረታዊ ሐሳብ ነው።

ለውጡ ሕግ በመቀየር ብቻ አይመጣም

ይህ ሁሉ በአምስት ዓመት ወይም በአንድ ምርጫ ዑደት ይፈታል ብሎ ማሰብ አይገባም።

ምክንያቱም ሦስት ትላልቅ ነገሮችን መለወጥ ይጠይቃል፤ ኢኮኖሚን፣ ተቋማትንና የፖለቲካ ባህልን።

መንግሥት ብቸኛው የኢኮኖሚ እድል ምንጭ እስከሆነ ድረስ ፖለቲካ የኑሮ ጉዳይ ሆኖ ይቀጥላል። ጠንካራ የግል ዘርፍ፣ ገለልተኛ ሙያዊ ተቋማት፣ ነፃ ንግድና ከፓርቲ ውጭ የሚገኙ የኑሮ እድሎች መስፋፋት አለባቸው።

ፍርድ ቤት፣ ፖሊስ፣ ሲቪል ሰርቪስ፣ ትምህርትና ሌሎች የመንግሥት ተቋማትም “ማን ነው የሚገዛው?” በሚለው መሠረት መለዋወጥ የለባቸውም።

የፖለቲካ ባህሉም “የእኛ ቡድን ካልገዛ እኛ እንጠፋለን” ከሚል ፍርሃት ወደ “ተቃዋሚዬ ቢያሸንፍም መብቴና ኑሮዬ በሕግ ይጠበቃል” ወደሚል የተቋም እምነት መሸጋገር አለበት።

ይህ በአንድ ትውልድ ላይጠናቀቅ ይችላል።

ግን ዛሬ ልንጀምራቸው የምንችላቸው ሦስት ነገሮች አሉ

ለውጡ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ ምንም አናድርግ ማለት አይደለም። በተቃራኒው፣ ረጅም ጊዜ ስለሚወስድ ዛሬ መጀመር አለብን።

1. ሲቪል ሰርቪሱን ከፓርቲ ቁጥጥር ማላቀቅ። የመንግሥት ሠራተኛ በሙያ፣ በብቃትና በአፈጻጸም መቀጠርና መገምገም አለበት፤ የፓርቲ ካርድ የሥራ መስፈርት መሆን የለበትም።

2. የፓርቲ ገንዘብና የመንግሥት ገንዘብን በግልጽ መለየት። የሕዝብ በጀት፣ መኪና፣ ቢሮ፣ ሚዲያ፣ ሠራተኛና ሌሎች ሀብቶች የገዢ ፓርቲ ንብረት አይደሉም። ፓርቲዎች የራሳቸውን ሕጋዊና ግልጽ የፋይናንስ ሥርዓት ሊኖራቸው ይገባል።

3. ፍትሕና የመንግሥት አገልግሎትን ፖለቲካዊ ዕውር ማድረግ። ዜጋው የትኛውን ፓርቲ እንደሚደግፍ ሳይጠየቅ ፖሊስ፣ ፍርድ ቤት፣ ትምህርት፣ ጤና፣ ፈቃድና ሌሎች አገልግሎቶችን በእኩልነት ማግኘት አለበት።

የሚፈለገው “አሰልቺ መንግሥት” ነው

አንዳንድ ጊዜ ዴሞክራሲ በጣም ቀላል በሆነ ምልክት ሊለካ ይችላል፦ ምርጫ መሸነፍ ምን ያህል ደህና ነው?

ተቃዋሚ ፓርቲ ቢያሸንፍ የቀድሞው ገዢ ፓርቲ አባላት ሥራቸውን፣ ቤታቸውን፣ ንግዳቸውን፣ ደህንነታቸውንና መብታቸውን እንደሚያጡ ከፈሩ፣ ሥልጣንን በሰላም አያስረክቡም።

በተቃራኒው፣ “ዛሬ ተሸንፌያለሁ፤ ነገ እንደገና እወዳደራለሁ” ማለት የሚቻልበት ሥርዓት ካለ፣ ፖለቲካው ከጦርነት ወደ ውድድር ይሸጋገራል።

ይህ ነው ኢትዮጵያ ልትደርስበት የሚገባት።

ፓርቲ ይወዳደር፤ መንግሥት ያገልግል።

ፓርቲ ፖሊሲ ያቅርብ፤ ሲቪል ሰርቪስ ሕግን ያስፈጽም።

ፓርቲ የራሱን ገንዘብ ያሰባስብ፤ የሕዝብ ገንዘብ የሕዝብ ብቻ ይሁን።

ምርጫ የሚወስነው ማን ለጊዜው እንደሚያስተዳድር እንጂ ማን እንደሚበላና ማን እንደሚራብ መሆን የለበትም።

ይህን ድንበር መገንባት ስንጀምር ነው የፊንፊኔን፣ የኦሮሚያን፣ የፌዴራሊዝምንና ሌሎች ትልልቅ የፖለቲካ ጉዳዮች ከ“የማን ሕልውና?” ጨዋታ ወደ “የትኛው ፖሊሲ ይሻላል?” ውይይት ማሸጋገር የምንጀምረው።

ለውጡ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ይችላል። ምናልባትም ትውልዶችን። ነገር ግን የመጀመሪያው መርህ ዛሬውኑ ግልጽ መሆን ይችላል፦

የፓርቲ ሥራ ከመንግሥት የዕለት ተዕለት ሥራ መለየት አለበት።

ይህ ሲሆን ፖለቲካ የመትረፍ ትግል መሆኑን ቀስ በቀስ ያቆማል፤ ሥልጣንም የሚበላበት ጠረጴዛ ሳይሆን ሕዝብን የሚያገለግሉበት ወንበር ይሆናል።

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር፦ ሦስቱም በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ፤ ግን በአንድነት ሲሠሩ ብቻ ሀገርን ያረጋጋሉ

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር፦ ሦስቱም በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ፤ ግን በአንድነት ሲሠሩ ብቻ ሀገርን ያረጋጋሉ

በፖለቲካ ውይይት ውስጥ “ዴሞክራሲ”፣ “የሕግ የበላይነት” እና “መልካም አስተዳደር” የሚሉት ቃላት ብዙ ጊዜ አንድ ነገር ይመስላሉ። ነገር ግን በፖለቲካ ሳይንስና በሕገ-መንግሥታዊ አስተሳሰብ ሦስቱ የተለያዩ ጥያቄዎችን ይመልሳሉ።

ዴሞክራሲ “ሥልጣን በማን እጅ ነው?” የሚለውን ይመልሳል።
የሕግ የበላይነት “ያ ሥልጣን የት ድረስ ይዘልቃል?” የሚለውን ይመልሳል።
መልካም አስተዳደር ደግሞ “ያ ሥልጣን በተግባር ለሕዝብ እንዴት ይውላል?” የሚለውን ይመልሳል።

ይህ ልዩነት ቀላል የቃላት ጉዳይ አይደለም። ሀገር ለምን ዴሞክራሲ ኖሯትም እንኳ የማትረጋጋ፣ ለምን ሕግ ኖሯትም እንኳ ፍትሕ የማይሰማባት፣ ለምን መንግሥት ኖሯትም እንኳ ሕዝብ አገልግሎት የማያገኝባት እንደሆነ ለመረዳት ዋና መሠረት ነው።

ዴሞክራሲ፦ ሥልጣን ከሕዝብ ይመጣል

ዴሞክራሲ በመሠረቱ ሕዝብ መሪዎቹን የሚመርጥበት፣ ፓርቲዎች የሚወዳደሩበት፣ የፖለቲካ ሥልጣን በምርጫ የሚሰጥና የሚወሰድበት ሥርዓት ነው።

ዴሞክራሲ ማለት በየአምስት ዓመቱ ምርጫ ማካሄድ ብቻ አይደለም። የአስተያየት ነፃነት፣ የመደራጀት መብት፣ የፓርቲ ውድድር፣ የአብላጫ ውሳኔና የአናሳ መብት ጥበቃ የዴሞክራሲ ክፍሎች ናቸው።

ነገር ግን ምርጫ ብቻ ዴሞክራሲን አያረጋግጥም።

አንድ መንግሥት በምርጫ ሥልጣን ሊይዝ ይችላል፤ ከዚያ በኋላ ግን ፍርድ ቤቶችን ሊጫን፣ ተቃዋሚዎችን ሊያስር፣ ሚዲያን ሊዘጋ፣ ሕገ-መንግሥቱን ሊዘልና የአብላጫውን ድምፅ እንደ ፍጹም ሥልጣን ሊጠቀም ይችላል።

ይህን ሁኔታ “የአብላጫ ጭቆና” ማለት ይቻላል።

ምርጫ አለ፤ ግን የሥልጣን ገደብ የለም።

የሕግ የበላይነት፦ ማንም ከሕግ በላይ አይደለም

የሕግ የበላይነት የዴሞክራሲን ሥልጣን የሚገድብ መርህ ነው።

ፕሬዚዳንት፣ ጠቅላይ ሚኒስትር፣ ሚኒስትር፣ ፖሊስ፣ ዳኛ፣ ባለሀብት ወይም ተራ ዜጋ—ሁሉም በሕግ ሥር ናቸው።

መንግሥት አንድን ሰው ስለማይወደው ብቻ ሊያስረው አይችልም።

ፖሊስ ሕጋዊ ሂደትን ማክበር አለበት።

ፍርድ ቤት ከፖለቲካ ጫና ነፃ መሆን አለበት።

ሕገ-መንግሥት ለመንግሥት ሥልጣን ይሰጣል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ያንን ሥልጣን ይገድባል።

ይህ የሕግ የበላይነት ዋና ፍልስፍና ነው።

መልካም አስተዳደር፦ መንግሥት በተግባር ይሠራልን?

ዴሞክራሲ ሥልጣንን ከሕዝብ ያመጣል።

የሕግ የበላይነት ሥልጣኑን ይገድባል።

መልካም አስተዳደር ግን ያ ሥልጣን ለሕዝብ በተግባር ጥቅም ላይ ውሏልን ብሎ ይጠይቃል።

መንገዱ ተሠርቷልን?

ሆስፒታሉ መድኃኒት አለውን?

ትምህርት ቤቱ መጽሐፍና መምህር አለውን?

የመሬት አገልግሎት በሙስና ሳይሆን በሕግ ይሰጣልን?

የመንግሥት በጀት ለሕዝብ ይፋ ነውን?

የኦዲት ሪፖርት ሲወጣ ተጠያቂነት ይከተላልን?

ዜጋ ቅሬታ ሲያቀርብ መልስ ያገኛልን?

እነዚህ የመልካም አስተዳደር ጥያቄዎች ናቸው።

ሦስቱ በተለያየ መልኩ ሊኖሩ ይችላሉ

ብዙ ጊዜ የምንሳሳተው እዚህ ላይ ነው።

ዴሞክራሲ፣ የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር ሁልጊዜ እንደ አንድ ጥቅል አይመጡም።

አንድ ሀገር ምርጫ ሊያካሂድ ይችላል፣ ግን ፍርድ ቤቱ ነፃ ላይሆን ይችላል።

ሌላ ሀገር ጥሩ አገልግሎት ሊሰጥ ይችላል፣ ግን ሕዝቡ መሪዎቹን ለመምረጥ እድል ላይኖረው ይችላል።

ሌላ ሀገር ጥሩ ሕጎች ሊኖሯት ይችላሉ፣ ግን አስተዳደሩ ደካማ ሊሆን ይችላል።

ስለዚህ የሦስቱ መኖር አንዱ ሌላውን በራሱ አያረጋግጥም።

ዴሞክራሲ ያለ የሕግ የበላይነት፦ የአብላጫ ጭቆና

ሕዝብ ይመርጣል።

አሸናፊው ግን “ሕዝብ መርጦኛል፤ ስለዚህ የምፈልገውን ማድረግ እችላለሁ” ይላል።

ከዚያ ፍርድ ቤት ይጫናል።

ተቃዋሚ ይታሰራል።

ሚዲያ ይገደባል።

ሕገ-መንግሥታዊ ገደቦች ይዘለላሉ።

ይህ ዴሞክራሲ አለ ማለት ሊያስችል ይችላል፤ ግን ሊበራል ዴሞክራሲ አይደለም።

ዴሞክራሲ ያለ መልካም አስተዳደር፦ ባዶ ምርጫ

ሕዝብ ይመርጣል።

ፓርላማ አለ።

ፍርድ ቤት በወረቀት አለ።

ነገር ግን ሆስፒታል አይሠራም።

መንገድ አይጠገንም።

ቢሮ ሰዎችን ሳምንታት ያንገላታል።

በጀት ይባክናል።

ሙስና ሲገኝ ተጠያቂነት የለም።

ከዚያ ሕዝብ አንድ ቀላል ጥያቄ ይጠይቃል፦

“ምርጫው ሕይወቴን ካልቀየረ ምን ጥቅም አለው?”

ይህ ዴሞክራሲን በጣም የሚያዳክም ጥያቄ ነው።

የሕግ የበላይነት ያለ ዴሞክራሲስ?

አንዳንድ ሥርዓቶች በሥርዓት የሚሠሩ ቢሮክራሲዎች፣ የተወሰነ የሕግ አክብሮትና ጥሩ አገልግሎት ሊኖራቸው ይችላል።

ግን ሕዝቡ መሪዎቹን በነፃ እንዲመርጥ ካልቻለ ይህ ዴሞክራሲ አይደለም።

መንግሥቱ ጥሩ ሊሠራ ይችላል፤ ግን ዜጋው እሱን ለመቀየር ሕጋዊ ኃይል ከሌለው ተጠያቂነት የተወሰነ ይሆናል።

“ጥሩ አምባገነን” የሚለው ሐሳብ እዚህ ይነሳል።

ግን ዋናው ችግር ይህ ነው፦ ጥሩ መሪ እስከ መቼ? ከእሱ በኋላስ?

ዘላቂ ሥርዓት በጥሩ ሰው ላይ ሳይሆን በጥሩ ተቋም ላይ መመሥረት አለበት።

ሦስቱ አብረው ሲሠሩ፦ ሊበራል ዴሞክራሲ

ሕዝብ መሪዎቹን ይመርጣል።

የተመረጡት መሪዎች ግን በሕግ ይገደባሉ።

ፍርድ ቤቶች ነፃ ይሆናሉ።

መንግሥት ለሕዝብ ይጠየቃል።

በጀት ይፋ ይሆናል።

ኦዲት ተግባራዊ ውጤት ያመጣል።

አገልግሎቶች ይሠራሉ።

የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ይኖራል።

ዜጋ ለመንግሥት ቅሬታ ማቅረብና መልስ ማግኘት ይችላል።

ይህ የሦስቱ መተሳሰር ነው።

ዴሞክራሲ ሥልጣንን ይሰጣል።
የሕግ የበላይነት ሥልጣንን ይገድባል።
መልካም አስተዳደር ሥልጣንን ለሕዝብ ጥቅም ያውላል።

መልካም አስተዳደር በተግባር ምንድን ነው?

መልካም አስተዳደር አንድ የሚያምር መፈክር አይደለም።

በተግባር ቢያንስ እነዚህን ይጠይቃል፦

ተጠያቂነት፣ ግልጽነት፣ የሕግ የበላይነት፣ ፈጣን ምላሽ፣ ፍትሃዊ ተሳትፎ፣ ውጤታማነት፣ የዜጎች ተሳትፎና የሙስና መከላከል።

መሪ ውሳኔ ከወሰነ ለምን እንደወሰነ ሊያስረዳ ይገባል።

መንግሥት የሕዝብን ገንዘብ ካወጣ የት እንደዋለ ሕዝቡ ሊያውቅ ይገባል።

ሙስና ከተገኘ የፓርቲ አባል ስለሆነ መታለፍ የለበትም።

የመንግሥት ቢሮ ዜጎችን በእኩልነት ማገልገል አለበት።

ይህ ነው መልካም አስተዳደር።

ኢትዮጵያ ላይ ያለው ፈተና

ኢትዮጵያ ውስጥ ይህንን ጉዳይ ከ2018 በኋላ በተለይ ማየት ይቻላል።

የፖለቲካ ቦታ በአንዳንድ ዘርፎች ተከፈተ።

ተቃዋሚ ፓርቲዎች ታዩ።

ሚዲያና ማህበራዊ ውይይት በብዙ መልኩ ተስፋፋ።

ምርጫም ተካሄደ።

ግን አንድ ትልቅ ጥያቄ ቀረ፦

የሕግ የበላይነትና መልካም አስተዳደር ከዴሞክራሲያዊ መክፈቻው ጋር በተመሳሳይ ፍጥነት ተጠናክረዋልን?

ፍርድ ቤቶች ደካማ ከሆኑ፣

የፓርላማ ክትትል ወደ መደበኛ ማፅደቅ ብቻ ከተቀየረ፣

የዋና ኦዲተር ሪፖርቶች ተግባራዊ ተጠያቂነት ካላመጡ፣

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ክርክሮችን ከግጭት በፊት በተቋማዊ መንገድ ማስተናገድ ካልቻለ፣

የሰብዓዊ መብትና የእንባ ጠባቂ ተቋማት የዜጎችን እምነት ካላገኙ፣

ከዚያ ምርጫ ብቻ የፖለቲካ ሥርዓቱን ለማረጋጋት አይበቃም።

አቅም እጥረትም መልካም አስተዳደርን ያዳክማል

ሕግ መጻፍ ብቻ በቂ አይደለም።

አንድ ክልል ሕገ-መንግሥታዊ ራስ አስተዳደር ሊኖረው ይችላል።

ግን በቂ ባለሙያ፣ በጀት፣ ስልጠናና ተቋማዊ አቅም ከሌለው ዜጎች ጥሩ አገልግሎት አያገኙም።

የውኃ ቢሮ ሥልጣን ኖሮት ውኃ ማቅረብ ካልቻለ፣

የጤና ቢሮ ኖሮት መድኃኒት ካልደረሰ፣

የመሬት አስተዳደር ኖሮት ፋይል በሙስና ከሚንቀሳቀስ፣

የሕግ መኖር ብቻ የሕዝብን ሕይወት አይቀይርም።

የፓርቲ ፖለቲካና ተቋማዊ ገለልተኝነት

መልካም አስተዳደር ያለ ገለልተኛ ተቋም አይገነባም።

የሰብዓዊ መብት ተቋም የፓርቲ አካል ተደርጎ ከታየ፣ ሕዝብ አያምነውም።

የምርጫ ተቋም ከፓርቲ ጋር ከተያያዘ፣ የምርጫ ውጤቱ በራሱ ጥርጣሬ ውስጥ ይገባል።

የሲቪል ሰርቪስ ቅጥር በብቃት ሳይሆን በፓርቲ ታማኝነት ከተመራ፣ የመንግሥት አገልግሎት ደካማ ይሆናል።

የመልካም አስተዳደር ዋና መርህ ይህ ነው፦ ተቋም ለሕዝብ ነው፤ ለፓርቲ አይደለም።

በቀውስ ጊዜ የሚጠፋው መጀመሪያ ምንድነው?

ጦርነት፣ መፈናቀል፣ ኢኮኖሚያዊ ጫና፣ የዋጋ ግሽበትና የደህንነት ቀውስ ሲኖር መንግሥታት “አሁን ጊዜ የለንም፤ በኋላ እንገልጻለን” የሚል አስተሳሰብ ይዘው ሊሄዱ ይችላሉ።

ብዙ ጊዜ በመጀመሪያ የሚቀነሱት ግልጽነት፣ ተሳትፎና ተጠያቂነት ናቸው።

ግን ችግሩ ይህ ነው፦ እነዚህን ለጊዜው ማቆም ቀላል ነው፤ እንደገና መመለስ ግን ከባድ ነው።

ስለዚህ ቀውስ የሕግ የበላይነትን ለማጥፋት ፈቃድ መሆን የለበትም።

መፍትሔው በተቋማት ውስጥ ነው

መልካም አስተዳደር በአንድ ታላቅ ንግግር አይገነባም።

በተቋማት ይገነባል።

ፓርላማ በጀትን ማፅደቅ ብቻ ሳይሆን አስፈጻሚውን በትክክል መቆጣጠር አለበት።

የፌዴሬሽን ምክር ቤት የፌዴራልና የክልል ግጭቶች ወደ የፀጥታ ቀውስ ከመቀየራቸው በፊት ተቋማዊ መፍትሔ ማቅረብ አለበት።

የዋና ኦዲተር ሪፖርት በመደርደሪያ ላይ ሊቀመጥ አይገባም፤ ምርመራና ተጠያቂነት ሊከተለው ይገባል።

የእንባ ጠባቂና የሰብዓዊ መብት ተቋማት ዜጎች ቅሬታቸውን የሚያቀርቡበትና መልስ የሚያገኙበት እውነተኛ ተቋም መሆን አለባቸው።

የሲቪል ሰርቪስ ቅጥር በብቃትና በሙያ መመራት አለበት፤ በፓርቲ ታማኝነት አይደለም።

መልካም አስተዳደር “አሰልቺ” ነው—ግን ሀገርን የሚያቆየው እሱ ነው

የፖለቲካ መድረኮች ታላላቅ ንግግሮችን ይወዳሉ።

ማህበራዊ ሚዲያ አጭርና ኃይለኛ መልዕክት ይወዳል።

ሕዝብም ፈጣን መፍትሔ ይፈልጋል።

ግን መልካም አስተዳደር ከዚህ በተቃራኒ ብዙ ጊዜ አሰልቺ ነው።

መንገዱ ተጠገነ?

በጀቱ በትክክል ወጣ?

ፋይሉ በሕጋዊ ጊዜ ተጠናቀቀ?

የኦዲት ሪፖርቱ ተከታተለ?

ቢሮው ደብዳቤዬን መለሰ?

ሙሰኛው ባለሥልጣን ተጠየቀ?

ይህ ነው መልካም አስተዳደር።

ታላቅ መፈክር አይፈልግም፤ ታማኝ ተቋም ይፈልጋል።

መደምደሚያ፦ ሦስቱን ከፋፍለን ሀገር ማረጋጋት አንችልም

ዴሞክራሲ ለዜጋ የመምረጥ መብት ይሰጣል።

የሕግ የበላይነት ከሥልጣን ግፍ ይጠብቀዋል።

መልካም አስተዳደር ደግሞ መንግሥትን በዕለት ተዕለት ሕይወቱ እንዲሰማው ያደርጋል።

አንዱ ብቻ በቂ አይደለም።

ምርጫ ብቻ ዴሞክራሲን አያድንም።

ሕግ ብቻ ፍትሕን አያረጋግጥም።

ጥሩ አገልግሎት ብቻ የፖለቲካ ነፃነትን አይተካም።

ዘላቂ ሥርዓት የሚገነባው ዴሞክራሲ + የሕግ የበላይነት + መልካም አስተዳደር አብረው ሲሠሩ ነው።

ኢትዮጵያ የምርጫ ብቻ ሀገር መሆን የለባትም።

የሕግ ብቻ ሀገርም መሆን የለባትም።

የጥሩ አገልግሎት ብቻ ሀገርም መሆን የለባትም።

ሕዝብ የሚመርጥባት፣ ሥልጣን በሕግ የሚገደብባትና መንግሥት በተግባር ለሕዝብ የሚሠራባት ሀገር መሆን አለባት።

ይህ ነው ዴሞክራሲን ከመፈክር ወደ ሕይወት የሚቀይረው።

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የወልቃይት ወሰን እና ማንነት ውዝግብ፡ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የፖሊሲ አቋም፣ የፕሪቶሪያ ውል እና የዘላቂ ሰላም ማቀፊያ ፍኖተ-ካርታ

የታሪካዊ እና ህገ-መንግስታዊ ውዝግቡ መነሻና የሁኔታዎች እድገት

በሰሜን ኢትዮጵያ የሚገኘው የወልቃይት አካባቢ (በይፋዊ አደረጃጀቱ ወልቃይት ጠገዴ ሰቲት ሁመራ) በሀገሪቱ የፖለቲካ እና የደህንነት ምህዳር ውስጥ እጅግ አስቸጋሪ ከሆኑ የታሪክ፣ የማንነት እና የወሰን ውዝግቦች አንዱ ነው። አካባቢው ከ1983 ዓ.ም በፊት በጎንደር ክፍለ ሀገር ስር ይተዳደር የነበረ ቢሆንም፣ የህወሓት/ኢህአዴግን ወደ ስልጣን መምጣት ተከተሎ በሀገሪቱ በተዘረጋው ብሔር ተኮር ፌዴራሊዝም መዋቅር ስር ወደ ትግራይ ክልላዊ መንግስት በምዕራባዊ ዞንነት እንዲጠቃለል ተደርጓል። ይህ አደረጃጀት በአካባቢው ተወላጆች እና በአማራ ብሔረሰብ ኤሊቶች ዘንድ በኃይል የተካሄደ የመሬት እና የማንነት ቅማጃ ተደርጎ የተወሰደ ሲሆን፣ ለሶስት አሥርተ ዓመታት የዘለቀ የማንነት ጥያቄ እና የፖለቲካ ትግል እንዲቀሰቀስ ምክንያት ሆኗል።

በ2013 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. 2020) በፌደራል መንግስቱ እና በትግራይ ኃይሎች መካከል የተቀሰቀሰውን ደም አፋሳሽ ጦርነት ተከተሎ፣ የአማራ ክልል ልዩ ኃይል እና የፋኖ ሚሊሻዎች አካባቢውን በቁጥጥራቸው ስር በማድረግ አዲስ ጊዜያዊ አስተዳደር መሥርተዋል። ይህ ወታደራዊ እና አስተዳደራዊ ውቅር በስፍራው የነበረውን የስነ-ሕዝብ አቀማመጥ እና የኢኮኖሚ ቁጥጥር በከፍተኛ ሁኔታ የለወጠው ሲሆን፣ በተለይም በሰሊጥ ምርት እና ኤክስፖርት ላይ የተመሰረተውን የድንበር ኢኮኖሚ መዋቅር አሻሽሎታል። የወልቃይት ውዝግብ በቀላሉ የሁለት ክልሎች የወሰን ግጭት ብቻ ሳይሆን፣ ከሀገራዊ ደህንነት፣ ከጂኦ-ፖለቲካዊ ስትራቴጂ እንዲሁም ከኢፌዴሪ ህገ-መንግስታዊ ማዕቀፍ ህሊናዊነት ጋር የተሳሰረ ውስብስብ ቀውስ ነው።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እና የፌደራል መንግስቱ ዋና አቋሞች

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት የተነሱ ጥያቄዎችን መሠረት በማድረግ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ስለ ወልቃይት ጉዳይ የሰጡት ማብራሪያ የፌደራል መንግስቱን የፖሊሲ አቅጣጫ ግልጽ ያደርጋል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ የጉዳዩን አጠቃላይ ውስብስብነት ሲያብራሩ "ለአንዱ ወገን ምላሽ በመስጠት፣ አንዱን ከጥያቄው ጋር እንዲቆይ በማድረግ ዘላቂ ሰላም አናመጣም" ሲሉ ገልጸዋል። ይህ አቋም የሚያሳየው የፌደራል መንግስቱ ውዝግቡን በዜሮ-ድምር የፖለቲካ ጨዋታ የመፍታት አካሄድ አጥፊ እንደሆነ መገንዘቡን ነው። ለአንዱ ወገን ሙሉ በሙሉ የተሳካ አሸናፊነት መስጠት የሌላኛውን ወገን ቁስል እና የቂም በቀል ፍላጎት ህያው አድርጎ ስለሚያቆየው፣ ዘላቂ ሰላም የሚገኘው የሁለቱንም ህዝቦች ፍላጎት እና ታሪካዊ ስጋት ባካተተ ሚዛናዊ የመፍትሔ ፍኖተ-ካርታ ብቻ እንደሆነ ተመልክቷል።

ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሰጡት ተጨማሪ ማብራሪያ፣ በኃይል የተወሰደ መሬትን በኃይል የመመለስ አካሄድ ዘላቂ ሰላምን እንደማያመጣ አፅንኦት ሰጥተዋል። ህወሓት ከህገ-መንግስቱ መጽደቅ በፊት አካባቢውን በግድ ስለወሰደ፣ አሁን ደግሞ ሌላው ወገን በግድ የሚወስድ ከሆነ ጉዳዩ በስምምነት የሚቋጭ ሳይሆን በኃይል የሚፈታ እንደሚያደርገው አስረድተዋል። የጦር ኃይል በመጠቀም የሚደረግ የወሰን የበላይነት ጊዜያዊ እንጂ ዘላቂ መፍትሔ አለመሆኑን፣ አሁን ያሉት አመራሮች እና ታጣቂዎች ሲያረጁ እና ሲደክሙ የቀደመው የግጭት ዑደት ተመልሶ እንደሚከሰት አመልክተዋል። በመሆኑም ዘላቂ ሰላም የሚረጋገጠው በህግ፣ በስርዓት እና በህዝብ ፍላጎት ላይ በተመሰረተ ንግግር ብቻ እንደሆነ ገልጸዋል።

በደቡብ አፍሪካ ፕሪቶሪያ የተደረገው የቋሚ ተኩስ ማቆም ስምምነት (CoHA) የወልቃይትን ባለቤትነት ለአንዱ ወገን ለመስጠት ወይም ለመከልከል የተደረገ ስምምነት አለመሆኑንም ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተናግረዋል። የስምምነቱ ዋና ዓላማ የሰሜን ኢትዮጵያን ጦርነት ማስቆም እና ህገ-መንግስታዊ ስርዓቱን መመለስ እንጂ የወልቃይትን ባለቤትነት መወሰን እንዳልሆነ ገልጸው፣ የፕሪቶሪያው ጉባኤ የኢትዮጵያን መሬት ለአንዱ ክልል የመስጠት ስልጣን እንደሌለው አብራርተዋል። በተጨማሪም በሀገሪቱ ውስጥ ተመሳሳይ የወሰን እና የማንነት ጥያቄዎች እንዳሉ ጠቁመው፣ እነዚህ ሁሉ ጉዳዮች በሀገሪቱ ህግ እና ስርዓት እንጂ በአለም አቀፍ ድርድር እንደማይወሰኑ አስረድተዋል።

የጠቅላይ ሚኒስትሩ ማብራሪያ ሌላው ትኩረት የሚስበው ነጥብ የወልቃይትን ህዝብ ማህበራዊ እና ባህላዊ ስብጥር የተመለከተው ትንተና ነው። ወልቃይት የተወላገደ አማርኛ እና የተወላገደ ትግርኛ የሚናገር፣ የሁለቱ ህዝቦች ድልድይ የሆነ፣ የተጋባ እና የተዋለደ ህዝብ እንደሆነ ገልጸዋል። ህዝቡ የጠየቀው "ወልቃይቴነቴን አትንኩብኝ" የሚለውን የማንነት ጥያቄ እንደሆነ ጠቅሰው፣ ይህንን ማህበራዊ ድልድይነት ወደ ፖለቲካዊ ግድግዳ መቀየር ለአማራና ትግራይ ህዝቦች አብሮ መኖር እንደማይጠቅም አመልክተዋል።

የህዝበ-ውሳኔ (Referendum) ጥያቄ እና ተዛማጅ ተዳፍኖዎች

የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን የወሰን ውዝግብ በዘላቂነት ለመፍታት ያስቀመጠው ዋና ህገ-መንግስታዊ ዘዴ በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት የሚካሄድ ህዝበ-ውሳኔ ነው። ነገር ግን ይህንን ህዝበ-ውሳኔ በተግባር ለመተርጎም የሚደረገው ሂደት በከፍተኛ አወዛጋቢ ስነ-ሕዝባዊ እና ፖለቲካዊ ውስብስብነቶች የተከበበ ነው።

የህዝበ-ውሳኔው ዋነኛ ማነቆ የሚሆነው በህዝበ-ውሳኔው ላይ ድምፅ የመስጠት መብት ያለው ማን ነው የሚለው ጥያቄ ነው። የአማራ ወገን ከ1972 ዓ.ም እና ከ1983 ዓ.ም በኋላ በሺዎች የሚቆጠሩ የሀገር ውስጥ ተፈናቃይ አማራዎች ከአካባቢው እንዲሰደዱ መደረጉን እና በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የትግራይ ተወላጆች በስፍራው እንዲሰፍሩ መደረጉን ይሞግታሉ። በመሆኑም ከ30 ዓመታት በላይ የተፈናቀሉ አማራዎች ሳይመለሱ እና በውጭ ሀገራት ያሉ የወልቃይት ተወላጆች ድምፅ ሳይሰጡ የሚደረግ ህዝበ-ውሳኔ ፍትሃዊ አይሆንም የሚል አቋም አላቸው። በሌላ በኩል፣ የትግራይ ወገን ከ2013 ዓ.ም የሰሜኑ ጦርነት በኋላ ከምዕራብ ትግራይ የተፈናቀሉ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ትግራዋዮች ወደ ቀያቸው ሳይመለሱ እና በአካባቢው ያለው የአማራ አስተዳደርና ታጣቂ ኃይል ሳይነሳ ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ አይቻልም ብለው ይከራከራሉ።

ይህ ሁኔታ በፖለቲካ ሳይንስ አጠናን የምእራብ ሰሐራ ተዳፍኖ ከሚባለው ሁኔታ ጋር ይመሳሰላል። በሞሮኮ እና በፖሊሳሪዮ መካከል የመራጮች ምዝገባ መመዘኛ ላይ ስማምነት ባለመኖሩ ምክንያት ለዐሥርተ ዓመታት ህዝበ-ውሳኔ ማካሄድ እንዳልተቻለው ሁሉ፣ በወልቃይትም የመራጮች ብቁነትን መወሰን አቃታቸው ባሉት የሁለቱ ክልሎች ኤሊቶች መካከል ስምምነት ላይ መድረስ እጅግ አዳጋች ሆኗል።

የፖለቲካ-ኢኮኖሚ፣ የደህንነት ውቅሮች እና የጂኦ-ፖለቲካዊ ተፅዕኖዎች

የወልቃይት ጉዳይ የፖለቲካ ውዝግብ ብቻ ሳይሆን ከፍተኛ የኢኮኖሚ እና የደህንነት ጥቅም የተሳሰረበት ቀጠና ነው። ወልቃይት፣ ጠገዴ እና ሁመራ በኢትዮጵያ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ዋጋ ያለውን የሰሊጥ ምርት የሚያመርቱ ለም መሬቶች ናቸው። ከ2013 ዓ.ም በፊት የሰሊጥ ምርት ኤክስፖርት እና የፋይናንስ እንቅስቃሴ በዋናነት በትግራይ ኩባንያዎች እና ባለሀብቶች ይደወር የነበረ ሲሆን፣ ከጦርነቱ በኋላ ግን ቁጥጥሩ ወደ አማራ ክልል ባለሀብቶች እና ጊዜያዊ አስተዳደር ተሸጋግሯል። ይህ የሀብት ክፍፍል ለክልላዊ ኤሊቶች ከፍተኛ የፋይናንስ ምንጭ በመሆኑ፣ ወሰኑን የመልቀቅ ወይም የመስጠት ውሳኔን የበለጠ ውስብስብ ያደርገዋል።

በአካባቢው ያለው የደህንነት ሁኔታም እጅግ አሳሳቢ ደረጃ ላይ ይገኛል። በአማራ ክልል የሚንቀሳቀሱት የፋኖ ታጣቂዎች እና በወልቃይት ጊዜያዊ አስተዳደር የተደራጀው የ"ተከዜ ዘብ" ሚሊሻ አካባቢውን አሳልፎ ላለመስጠት እና የፌደራል መንግስቱ ህዝበ-ውሳኔን ጨምሮ የሚያደርጋቸውን ማናቸውንም የፖለቲካ ድርደራዎች በኃይል ለመቃወም ዝግጁነታቸውን ገልጸዋል። በሌላ በኩል የትግራይ ኃይሎች (TDF) የፕሪቶሪያው ስምምነት በተሟላ ሁኔታ አልተተገበረም፣ ተፈናቃዮች አልተመለሱም በሚል በቅርቡ በተከዜ ወንዝ በኩል ወታደራዊ እንቅስቃሴዎችን በማድረግ በጸለምት እና አካባቢው ቁጥጥር ለማድረግ መሞከራቸው አዲስ የሞቅታ ቀጠና ፈጥሯል። በተጨማሪም ኤርትራ ከትግራይ ጋር ባላት የታሪካዊ ጠላትነት ምክንያት፣ ህወሓት ወደ ምዕራብ ትግራይ/ወልቃይት ተመልሶ ከሱዳን ጋር የድንበር መስመር እንዲያገኝ አትፈልግም። ይህም ኤርትራ በአካባቢው የኃይል ሚዛን ላይ ቀጥተኛ ያልሆነ ተፅዕኖ እንድታሳድር አድርጓታል።

የፖሊሲ ማቀፊያዎች እና የዘላቂ ሰላም አማራጭ መፍትሔዎች

በወልቃይት ውዝግብ ዙሪያ ያሉትን የተለያዩ የመፍትሔ አማራጮች፣ አፈፃፀማቸውን እና ተዛማጅ ስጋቶቻቸውን በሚከተለው የንፅፅር ሠንጠረዥ ማሳየት ይቻላል፦

የተሳታፊ ወገን / የመፍትሔ ሞዴል

ዋና አፈፃፀም እና ስልታዊ አቅጣጫ

ዋና ዋና ስልታዊ ጥቅሞች

ሊከሰቱ የሚችሉ ዋና ዋና ስጋቶች

የፌደራል መንግስት / ህዝበ-ውሳኔ

በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 47 መሰረት ህዝቡ ለአማራ ወይም ለትግራይ እንዲመርጥ ማድረግ።

ህገ-መንግስታዊ ህጋዊነት ያለው እና የህዝብ ፍላጎትን የሚያንፀባርቅ መሆኑ።

የመራጮች ማንነት ላይ አለመስማማት እና ተሸናፊው ወገን ውጤቱን በኃይል ለመቃወም መነሳቱ።

ቀጥተኛ የፌደራል አስተዳደር

አካባቢውን በሁለቱም ክልሎች ስር ሳያደርጉ በፌደራል መንግስት ስር በልዩ ሁኔታ ማስተዳደር።

በሁለቱ ክልሎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግጭት መቀነስ እና ገለልተኛ የደህንነት ማዕቀፍ መዘርጋት።

ህገ-መንግስታዊ መሰረት ማጣቱ (ህገ-መንግስቱ ክልሎችን እንጂ የፌደራል ግዛቶችን አያውቅም)።

ልዩ ራስን የማስተዳደር ቀጣና

የአካባቢውን ህዝብ (ወልቃይቴዎችን) የሁለቱም ክልሎች ድልድይ አድርጎ የራሳቸውን ልዩ ዞን እንዲመሩ ማድረግ።

የነዋሪዎችን ሁለገብ ማንነት ማከበር እና የቋንቋ/ባህል ብዝሃነትን መጠበቅ።

የሁለቱም ክልሎች የፅንፈኛ ኤሊቶች "ሙሉ በሙሉ የእኔ ካልሆነ" የሚል ተቃውሞ።

የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ማብራሪያ እንደሚያመላክተው፣ የፌደራል መንግስቱ የወልቃይትን ውዝግብ በወታደራዊ ኃይል ለመፍታት የሚደረግን ማንኛውንም ሙከራ ውድቅ ያደርጋል። ለአንዱ ወገን ብቻ ምላሽ በመስጠት ሌላውን ቅሬታ ውስጥ የሚተው ውሳኔ ዘላቂ ሰላም እንደማያመጣ የተሰጠው ማብራሪያ የችግሩን ጥልቀት ያሳያል። ይሁን እንጂ በፌደራል መንግስቱ የታሰበው የህዝበ-ውሳኔ መስመር በራሱ በስነ-ሕዝብ ለውጦች፣ በተፈናቃዮች አመላለስ እና በመራጮች መመዘኛ ምክንያት በከፍተኛ ደረጃ የመደናቀፍ አደጋ አጋጥሞታል።

የወልቃይት ቀውስ ዘላቂ መፍትሔ እንዲያገኝ በርካታ ስልታዊ እርምጃዎች በጥምረት መተግበር አለባቸው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ህዝበ-ውሳኔ ከመካሄዱ በፊት በገለልተኛ አካል የሚመራ የስነ-ሕዝብ ጥናት ማካሄድ እና ከ1983 ዓ.ም በፊት እንዲሁም ከ2013 ዓ.ም በኋላ የተፈናቀሉ ዜጎችን መዝግቦ መብታቸውን የሚያረጋግጥ ግልፅ መመሪያ ማዘጋጀት ያስፈልጋል። በሁለተኛ ደረጃ፣ በአካባቢው ያሉትን የክልል ታጣቂዎች ከድንበር ቀጠናው በማራቅ፣ የኢፌዴሪ ሀገር መከላከያ ሰራዊት አካባቢውን ሙሉ በሙሉ በፌደራል የደህንነት ጃንጥላ ስር እንዲጠብቅ ማድረግ የግድ ይላል። በሦስተኛ ደረጃ፣ ሁለትዮሽ በሆነ የወሰን ውድድር ውስጥ ከመግባት ይልቅ፣ ወልቃይት የራሱ ልዩ ራስን የማስተዳደር መዋቅር ኖሮት የሁለቱንም ክልሎች ባህል እና ቋንቋ የሚያስተናግድ የኢኮኖሚ እና ባህል ማዕከል እንዲሆን ማድረግ ይበልጥ አመርቂ ውጤት ያመጣል። በመጨረሻም፣ የአካባቢውን የግብርና እና የንግድ እንቅስቃሴ ከፖለቲካዊ ውጥረት በማላቀቅ፣ የሚገኘውን ገቢ ለአካባቢው ልማት እና ለተፈናቃዮች መልሶ ማቋቋሚያ የሚውልበትን ግልፅ የፋይናንስ መዋቅር መዘርጋት ለዘላቂ ሰላም መረጋገጥ ወሳኝ ድርሻ ይኖረዋል።

Reference:

1. Clashes in Tigray's Disputed Territories Threaten Peace Deal - February 2024 | ACLED, https://acleddata.com/update/clashes-tigrays-disputed-territories-threaten-peace-deal-february-2024 

2. Contested or plundered? Historical narratives and the politics of memory in Wolkait in the post-Pretoria Peace Agreement era - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/408656498_Contested_or_plundered_Historical_narratives_and_the_politics_of_memory_in_Wolkait_in_the_post-Pretoria_Peace_Agreement_era 

3. Uploaded by -! | PDF, https://www.scribd.com/document/753234364/%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%88%85%E1%8B%9D%E1%89%A5-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%8A%AD%E1%88%8D%E1%88%8B%E1%8B%8A-%E1%88%98%E1%8A%95%E1%8C%8D%E1%88%B5%E1%89%B5%E1%8A%93-%E1%88%88%E1%8B%90%E1%88%9B%E1%88%AB-%E1%89%A5%E1%88%8D%E1%8D%85%E1%8C%8D%E1%8A%93-%E1%89%80%E1%88%A8%E1%89%A0-%E1%8B%A8%E1%8D%8D%E1%89%B5%E1%88%95-%E1%8C%A5%E1%88%AA 

4. Ethiopia: Persecution of Tigrayans Unrelenting - Human Rights Watch, https://www.hrw.org/news/2026/04/22/ethiopia-persecution-of-tigrayans-unrelenting 

5. The 'conflict economy' of sesame in Ethiopia and Sudan - Chatham House, https://www.chathamhouse.org/2024/04/conflict-economy-sesame-ethiopia/04-role-sesame-driving-rivalries-ethiopia 

6. ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ ስለ ወልቃይት ምን አሉ? - Ethiopia Insider, https://ethiopiainsider.com/2022/8639/ 

7. Ethiopia: Peace Talk in South Africa Not About Which Side 'Wolkait' Should Go to: PM Abiy, https://allafrica.com/stories/202211150504.html 

8. ከወልቃይት ጋር በተያያዘ በሚነዙ አሉባልታዎች ውስጥ መንግስት እጁ የለበትም ሲሉ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ ተናገሩ - Your true media source, https://ethiopanorama.com/?p=181243

 9. የማንነት ጥያቄ ከህገ-መንግስት ድንጋጌዎች አንፃር, http://www.aigaforum.com/amharic-article-2018/identity-issue-and-constitution.pdf 

10. Ethiopia situation update (25 June 2025) - ReliefWeb, https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-update-25-june-2025

 11. Ethiopia Plans Referendum for Contested Western Tigray - VOA Africa, https://www.voaafrica.com/a/ethiopia-plans-referendum-for-contested-western-tigray/7344187.html 

12. የወልቃይት ጉዳይ በህገ-መንግስቱ የማይፈታበት ምክንያት (የዋግነሽ አድማሱ) - EthioReference, https://ethioreference.com/archives/10927

 13. The Welkait Quagmire Neither Ballots nor Bullets Can Resolve - Ethiopia Insight, https://www.ethiopia-insight.com/2026/03/02/the-welkait-quagmire-neither-ballots-nor-bullets-can-resolve/ 

14. Ethiopia: Fresh clashes renew fears for a return to conflict — Expert comment | ACLED, https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-fresh-clashes-renew-fears-return-conflict-expert-comment 

15. Abiy Ahmed at the Center: Power, Conflict and Identity in Welkait and Raya - Borkena, https://borkena.com/2024/04/28/abiy-ahmed-at-the-center-power-conflict-and-identity-in-welkait-and-raya/

Why Was Ethiopia Excluded from the Cairo Horn of Africa Meeting?

Why Was Ethiopia Excluded from the Cairo Horn of Africa Meeting?

Geopolitics, the Red Sea, and the Emerging Regional Balance

The quadrilateral meeting held in Cairo on 19 July 2026—bringing together Egypt, Eritrea, Somalia, and the United States—was more than a routine diplomatic consultation. It reflected the emergence of a regional coalition centred on Red Sea security and the Horn of Africa. Ethiopia's absence was particularly notable because it is the region's largest country by population, one of its strongest militaries, and a central player in almost every major security issue affecting the Horn.

Based on the information available, several factors likely explain why Ethiopia was not included.

1. Ethiopia and Egypt Remain at Odds

Although tensions over the Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) have eased compared with previous years, Egypt and Ethiopia continue to disagree over water security and regional influence.

At the same time, Ethiopia's pursuit of permanent maritime access has become a major strategic issue. Addis Ababa has argued that access to the sea is an existential national interest, while Egypt has consistently emphasized the sovereignty of existing coastal states.

This strategic disagreement makes it difficult for Cairo to place Ethiopia at the center of a meeting focused on Red Sea security.

2. The Red Sea "Littoral States" Principle

The statement issued after the meeting reaffirmed that:

 "The security and governance of the Red Sea are the exclusive responsibility of the countries bordering it."

This principle directly reflects the position long promoted by Egypt and Eritrea.

Although Ethiopia previously had a Red Sea coastline before Eritrea's independence in 1993, it is now a landlocked state. Ethiopia has argued that, despite lacking a coastline, its economy and security are deeply tied to the Red Sea because almost all of its maritime trade depends on ports in neighbouring countries.

Egypt and Eritrea, however, oppose giving Ethiopia a formal security role in Red Sea governance.

3. Ethiopia's Somaliland Agreement

Relations between Ethiopia and Somalia deteriorated after Ethiopia signed a memorandum of understanding with Somaliland in early 2024.

Although diplomatic engagement later resumed, Somalia continues to oppose any arrangement it views as undermining its territorial integrity.

Because Somalia was one of the participants in the Cairo meeting, inviting Ethiopia would likely have complicated discussions.

4. Eritrea's Strategic Interests

Eritrea has opposed Ethiopia's calls for greater maritime access and has expressed concern that Ethiopian ambitions could eventually challenge the regional status quo.

For Asmara, cooperating closely with Egypt strengthens a shared position opposing changes to Red Sea security arrangements.

5. The United States' Balancing Strategy

The participation of U.S. Presidential Adviser Massad Boulos suggests Washington was engaging with key regional partners on multiple crises, including Sudan, Libya, and the Horn of Africa.

The U.S. often conducts diplomacy through different formats rather than including every regional actor in every meeting. Ethiopia remains an important U.S. partner, but Washington may have viewed this gathering as a consultation among countries sharing similar immediate concerns.

What Does Ethiopia Lose?

Being absent from such discussions has several implications:

Ethiopia has less opportunity to influence conversations about Red Sea security.

Regional narratives may increasingly develop without Ethiopian participation.

Egypt, Eritrea, and Somalia can coordinate their positions before engaging Addis Ababa.

Ethiopia may need to strengthen bilateral diplomacy to avoid strategic isolation.

Is Ethiopia Being Isolated?

Not necessarily.

This meeting appears to reflect a coalition of states with overlapping interests, rather than a formal effort to isolate Ethiopia. Ethiopia continues to play an indispensable role in the Horn through its size, economy, military, and influence in regional organizations. However, repeated exclusion from regional security consultations could reduce its diplomatic leverage if alternative forums are not pursued.

The Way Forward

For lasting stability in the Horn of Africa, regional security discussions are likely to be more effective if they eventually include all major stakeholders, including Ethiopia. The Horn's challenges—conflicts in Sudan, instability in Somalia, migration, terrorism, and maritime security—are deeply interconnected. Sustainable solutions will require dialogue among both coastal and landlocked states, balancing the sovereignty of littoral countries with the legitimate economic and security interests of their neighbours.

Ultimately, while the Cairo meeting highlights shifting regional alignments, it does not eliminate Ethiopia's strategic importance. Any durable security architecture for the Horn of Africa and the Red Sea will almost certainly need Ethiopia's participation alongside Egypt, Eritrea, Somalia, Djibouti, Sudan, and other regional actors.