የኢትዮጵያና ሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ መክሸፍ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና፡ ታሪካዊ ስህተትን የማስወገድ “በስውር የተገኘ በረከት”

የኢትዮጵያና ሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ መክሸፍ ጂኦፖለቲካዊ ትንተና፡ ታሪካዊ ስህተትን የማስወገድ “በስውር የተገኘ በረከት”

የዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ መከራከሪያ መነሻ እና የታሪክ ዳራ

እ.ኤ.አ. ጁላይ 10 ቀን 2026 በወጣው ዘ ሶማሊ ዋየር (The Somali Wire) እትም ቁጥር 965 ላይ የታተመው የዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ መጣጥፍ በኢትዮጵያ እና በሶማሊላንድ መካከል ተፈርሞ በነበረው እና በአሁኑ ወቅት በክሽፈት ደረጃ ላይ በሚገኘው የመግባቢያ ሰነድ (MoU) ላይ ሰፊ ትንተና አቅርቧል ። ዶክተር አህመድ በሃርጌሳ የሚገኘው አባርሶ ቴክ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዝዳንት እና የተግባራዊ ምርምርና ስልጠና ተቋም (IPRT) ዋና ዳይሬክተር ሲሆኑ፣ ቀደም ሲል በጆንስ ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የህክምና ትምህርት ቤት ረዳት ፕሮፌሰር እና በፓሪስ ፓስተር ኢንስቲትዩት ተመራማሪ በመሆን ያገለገሉ ታዋቂ ምሁር ናቸው ። የእሳቸው ዋና መከራከሪያ ሃሳብ የዚህ መግባቢያ ሰነድ መስተጓጎል ኢትዮጵያ ታላቅ ታሪካዊ ምዕራፍ እንድታጣ ቢያደርጋትም፣ ለሶማሊላንድ ግን ታሪካዊ ስህተትን እንድታስወግድ የረዳ “በስውር የተገኘ ታላቅ በረከት” (Blessing in disguise) ሆኖላታል የሚል ነው [Image]።

ይህ “በስውር የተገኘ በረከት” የሚለው እሳቤ በሶማሊላንድ ፖለቲካዊ ታሪክ ውስጥ አዲስ አይደለም ። እ.ኤ.አ. በ2014 የሀገሪቱ የኃይል እና ማዕድን ሚኒስትር የነበሩት ሁሴን አብዲ ዱአሌህ፣ ሶማሊላንድ ዓለም አቀፍ እውቅና ባለማግኘቷ ምክንያት ቀጥተኛ የውጭ እርዳታ አለማግኘቷን እንደ ትልቅ በረከት ገልጸውት ነበር ። ይህም ሀገሪቱን ከውጭ ዕዳ ነጻ በማድረግ፣ በስደት በሚኖሩ ዜጎች የገንዘብ ዝውውር እና በራሷ የሀብት ምንጮች ላይ የተመሰረተ ጠንካራ እና ሉዓላዊ የራስ መተማመን ስነ-ልቦና ያላት ዴሞክራሲ እንድትገነባ ረድቷታል ። ዶክተር አህመድም በአሁኑ ወቅት የMoU ስምምነቱ መክሸፍ በተመሳሳይ መልኩ ሶማሊላንድን ከከፋ ስልታዊ አደጋ የታደገ ታሪካዊ ክስተት እንደሆነ ይከራከራሉ ።

የጥር 2024 ስምምነት እና የስልታዊ ቁማሩ ውስጣዊ ቅራኔዎች

ስምምነቱ በጥር 1 ቀን 2024 በሶማሊላንድ የቀድሞ ፕሬዝዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ እና በኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ መካከል ሲፈረም የቀጠናውን ጂኦፖለቲካ ሙሉ በሙሉ የሚቀይር ታሪካዊ ክስተት ተደርጎ ተወስዶ ነበር ። የዚህ ስምምነት ዋና ዓላማ ሶማሊላንድ ለኢትዮጵያ በባብ አል-ማንደብ ወሽመጥ ላይ ለ50 ዓመታት የሚቆይ የ20 ኪሎ ሜትር የባህር ዳርቻ ኪራይ ለጦር ሰፈር እንድትሰጥ እና በምላሹ ኢትዮጵያ ለሶማሊላንድ ሉዓላዊ እውቅና እንድትሰጥ ነበር ። ሆኖም ይህ ስምምነት ከመጀመሪያው ጀምሮ በበርካታ ውስጣዊ ቅራኔዎች የተሞላ ነበር ።

የመጀመሪያው ቅራኔ የስምምነቱ ህጋዊ መዋቅር ደካማነት ነው ። ስምምነቱ የተፈረመው እንደ አስገዳጅ ዓለም አቀፍ ውል ሳይሆን እንደ መግባቢያ ሰነድ (MoU) በመሆኑ እና ይዘቱም በሚስጥር መያዙ በሶማሊላንድ ህዝብ ዘንድ ከፍተኛ ጥርጣሬን ፈጥሮ ነበር ። ይህ ሚስጥራዊ አያያዝ ሶማሊላንድ በታሪክ ከምትታወቅበት ግልጽነት ባለው እና በጋራ ምክክር ላይ በተመሰረተ የዴሞክራሲ አካሄድ ጋር የሚቃረን ነበር ። በተጨማሪም የስምምነቱ የጊዜ ሰሌዳ ማለትም ኢትዮጵያ ወደቡን ከመረከቧ በፊት ወይስ በኋላ እውቅና ትሰጣለች የሚለው ጥያቄ ግልጽ ባለመሆኑ በሀርጌሳ እና አዲስ አበባ መካከል የፍላጎት መዛባት ፈጥሮ ነበር ።

ቀጠናዊ እና ዓለም አቀፋዊ ግብረመልሶች፡ የውክልና ጦርነት ስጋቶች

የMoU ስምምነቱ ይፋ መደረግ በቀጠናው ላይ ታይቶ የማይታወቅ የዲፕሎማሲ ቀውስ እና የጦርነት ስጋት አስከትሏል ። የሶማሊያ ፌደራል መንግስት ስምምነቱን ሉዓላዊነቱን የጣሰ ወረራ አድርጎ በመፈረጅ ሙሉ በሙሉ ውድቅ አደረገው ። ሞቃዲሾ ይህንን አጋጣሚ በመጠቀም ከቱርክ እና ግብፅ ጋር አዳዲስ ወታደራዊ ስምምነቶችን ፈጠረች ። በተለይም የግብፅ ጦር ኃይል በአዲሱ የአፍሪካ ህብረት የሶማሊያ ድጋፍ እና ማረጋጊያ ተልዕኮ (AUSSOM) ስር በሶማሊያ ምድር ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ እንዲሰማራ መፈቀዱ የቀይ ባህርን ፍጥጫ በቀጥታ ወደ ሶማሊላንድ በር ያመጣ ክስተት ነበር ።

በሌላ በኩል ጅቡቲ በኢኮኖሚ ህልውናዋ ላይ የተጋረጠባትን ስጋት ተከትሎ በስምምነቱ ላይ ከፍተኛ ተቃውሞ አሰማች ። የጅቡቲ ኢኮኖሚ ከ95% በላይ በኢትዮጵያ ገቢና ወጪ ንግድ ላይ ጥገኝነት ያለው በመሆኑ፣ ኢትዮጵያ ወደ በርበራ ወደብ የምታደርገው ሽግግር ጅቡቲን ክፉኛ አስደንግጧት ነበር ። በዚህም ሳቢያ የጅቡቲው ፕሬዝዳንት እስማኤል ዑመር ጌሌ በሶማሊላንድ ውስጥ አለመረጋጋት ለመፍጠር የሚንቀሳቀሱትን የአውዳል ግዛት ንቅናቄ (Awdal State Movement) እና የኤስ.ኤ.ሲ-ኻቱሞ (SSC-Khaatumo) አመራሮችን በሀገራቸው በማስተናገድ በሶማሊላንድ ላይ የውክልና ግፊት ማሳደር ጀምረው ነበር ።

በተጨማሪም ዓለም አቀፍ ጫናዎች በኢትዮጵያ ላይ በርትተው ነበር ። የቀድሞው የሶማሊላንድ ፕሬዝዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ በታህሳስ 2025 በሰጡት ቃለ ምልልስ እንደገለጹት፣ የአፍሪካ ህብረት፣ የዓረብ ሊግ እና የአሜሪካ መንግስት ስምምነቱን በጽኑ ተቃውመውታል ። የአፍሪካ ህብረት ኢትዮጵያ ከስምምነቱ ካልወጣች ዋና መሥሪያ ቤቱን ከአዲስ አበባ ለማዛወር መወያየቱ ኢትዮጵያ ስምምነቱን በዝምታ እንድታቀዘቅዘው ካስገደዷት ዋና ዋና ምክንያቶች አንዱ ነበር ።

የአብዲራህማን ኢሮ አዲሱ የዲፕሎማሲ ስትራቴጂ እና የሀይል አሰላለፍ ሽግግር

በመግባቢያ ሰነዱ ሳቢያ የተፈጠረው የውስጥ ፖለቲካ ቅሬታ በሶማሊላንድ የምርጫ ሂደት ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድሯል ። የዋዳኒ (Waddani) ፓርቲ እጩ የነበሩት አብዲራህማን ኢሮ የሙሴ ቢሂ መንግስት ስምምነቱን በምስጢር መያዙን በመተቸት እና ህዝባዊ መግባባትን ባለመፍጠሩ የተፈጠረውን ቅሬታ በመጠቀም ምርጫውን አሸንፈው ወደ ስልጣን መጥተዋል ። ፕሬዝዳንት ኢሮ ወደ ስልጣን ከመጡ በኋላ የሶማሊላንድን የውጭ ፖሊሲ ከቀድሞው ጠብ አጫሪ አካሄድ ወደ ረብሻ-አልባ እና ሚዛናዊ ዲፕሎማሲ ቀይረውታል ።

አዲሱ አስተዳደር በመጀመሪያ ደረጃ ወደ ጅቡቲ በማቅናት ከጎረቤት ሀገር ጋር የነበረውን የሻከረ ግንኙነት በማደስ፣ ጅቡቲ በሶማሊላንድ ምዕራባዊ ድንበር ላይ ትደግፋቸው የነበሩትን አማፂያን እንቅስቃሴ እንድታቆም አድርጓል ። በሁለተኛ ደረጃ፣ ሶማሊላንድ “እውቅናን ከመጠበቅ” ወደ “እውቅናን የማይቀሬ የማድረግ” (making recognition undeniable) አዲስ ስትራቴጂካዊ ሽግግር አድርጋለች ። ለዚህም ማሳያ የሚሆነው በታዋቂው እንግሊዛዊ ፖለቲከኛ ሰር ጋቪን ዊሊያምሰን የሚመራውን የሶማሊላንድ የነጻነት እና እውቅና ተቋም (SIRI) ማቋቋሟ ነው ።

ይህ አዲስ አካሄድ እ.ኤ.አ. በዲሴምበር 2025 እስራኤል ለሶማሊላንድ የሰጠችውን ታሪካዊ ሉዓላዊ እውቅና ተከትሎ ይበልጥ ጎልብቷል ። ፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ በጁን 2026 ወደ እስራኤል ያደረጉት ይፋዊ የሥራ ጉብኝት፣ ከፕሬዝዳንት ይስሐቅ ሄርዞግ እና ከጠቅላይ ሚኒስትር ቤንያሚን ኔታንያሁ ጋር የተደረገው ከፍተኛ ውይይት፣ እንዲሁም በኢየሩሳሌም አዲስ የሶማሊላንድ ኤምባሲ መከፈቱ ሶማሊላንድ በተናጠል ከሚደረጉ አደገኛ የጦር ሰፈር ኪራይ ስምምነቶች ውጪ አስተማማኝ ዓለም አቀፍ እውቅና ማግኘት እንደምትችል በተግባር ያሳየ ክስተት ሆኗል ።

የስምምነቱ ትግበራ አደጋዎች እና የመክሸፉ ስልታዊ ጥቅሞች ንፅፅር

የመግባቢያ ሰነዱ ቢተገበር ኖሮ ሊከሰቱ የሚችሉትን ቀውሶች እና አሁን ስምምነቱ በመስተጓጎሉ የተፈጠረውን የተረጋጋ ጂኦፖለቲካዊ እውነታ በሚከተለው ሰንጠረዥ ማነጻጸር ይቻላል።

የስልታዊ ግምገማ ዘርፎች

የመግባቢያ ሰነዱ ቢተገበር ኖሮ ሊከሰቱ የሚችሉ አደጋዎች

የመግባቢያ ሰነዱ በመስተጓጎሉ እና በአዲሱ ፖሊሲ የተገኘው እውነታ

የቀይ ባህር ደህንነት

የቀይ ባህር ወታደራዊ ውጥረት በቀጥታ ወደ ሶማሊላንድ የባህር ዳርቻ መምጣት እና የባብ አል-ማንደብ ቀውስ ሰለባ መሆን ።

የባህር ዳርቻው ሉዓላዊነት ሳይደፈር መቆየት እና የውጭ ወታደራዊ ፍጥጫዎችን ማስቀረት መቻል ።

የጎረቤት ሀገራት ግንኙነት

ከጅቡቲ ጋር ፍፁም ጠላትነት መፍጠር እና ጅቡቲ የአውዳል እና የኤስ.ኤስ.ሲ አማፂያንን እንድትደግፍ በር መክፈት ።

ከጅቡቲ ጋር ግንኙነትን ማደስ እና በምዕራባዊ እና ምስራቃዊ ድንበሮች ላይ የሚነሱ ግጭቶችን ማርገብ መቻል ።

ቀጠናዊ የውክልና ጦርነት

በግብፅ እና በኢትዮጵያ መካከል ለሚደረገው የቀጠናው የበላይነት ፉክክር ሶማሊላንድ ዋነኛ የውክልና የጦር ሜዳ መሆን ።

ከቀጥተኛ ቀጠናዊ ፍጥጫዎች ራስን ማግለል እና የሶማሊላንድን ሰላማዊ ዴሞክራሲያዊ ምስል ጠብቆ ማቆየት ።

የእውቅና ማግኛ ስልት

በአንድ አስተማማኝ ባልሆነ እና በውስጥ ቀውስ ውስጥ በሚገኝ አጋር (ኢትዮጵያ) ላይ ብቻ ሙሉ በሙሉ ጥገኝነት መፍጠር ።

ከተለያዩ ዓለም አቀፍ አጋሮች (ለምሳሌ ከእስራኤል የተገኘው እውቅና) ጋር የተመጣጠነ እና ተቋማዊ ግንኙነት መመስረት ።

የሀገር ውስጥ ፖለቲካ

የስምምነቱ ይዘት ግልጽ ባለመሆኑ በሀገር ውስጥ ተቃዋሚዎች እና እስላማዊ ኃይሎች መካከል የሚነሳው ህዝባዊ አመጽ መባባስ ።

በአዲሱ ፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ መሪነት አገራዊ ስምምነትን መልሶ መገንባት እና የፖለቲካ መረጋጋትን ማጠናከር ።

ማጠቃለያ እና ቀጣይ የጂኦፖለቲካዊ አቅጣጫዎች

በዶክተር አህመድ ኃ. ኢሳ የቀረበው ጥልቅ ትንተና እንደሚያሳየው፣ የመግባቢያ ሰነዱ መክሸፍ ለሶማሊላንድ ውድቀት ሳይሆን በተቃራኒው ራሷን ከትልቅ ታሪካዊ ስህተት ያዳነችበት ስልታዊ በረከት ነው ። ሶማሊላንድ ላለፉት ሦስት አሥርተ ዓመታት የገነባችው ሰላማዊ፣ ዴሞክራሲያዊ እና ሉዓላዊ መዋቅር የመነጨው ከውጭ ኃይሎች በሚገኝ ድጋፍ ሳይሆን በራሷ ዜጎች ጥረት እና ታሪካዊ ፅናት ነው ።

የቀድሞው ስምምነት ቢተገበር ኖሮ ሶማሊላንድን በቀጠናው ካሉ ትልልቅ ወታደራዊ ፍጥጫዎች ጋር በማቆራኘት የውስጥ ሰላሟን እና ሉዓላዊነቷን አደጋ ላይ የሚጥል ነበር ። አሁን ባለው ሁኔታ ግን፣ ሀገሪቱ በፕሬዝዳንት አብዲራህማን ኢሮ መሪነት የምትከተለው አዲስ ሚዛናዊ እና ተቋማዊ የውጭ ፖሊሲ፣ ከጎረቤቶች ጋር ሰላምን እየገነባች ዓለም አቀፍ እውቅናዋን ይበልጥ አስተማማኝ እና የማይቀሬ በሆነ መንገድ እንድታስገንዝብ አስችሏታል ። ይህ የፖለቲካ ሽግግርም ሶማሊላንድ በቀጣይ የምስራቅ አፍሪካ ቀንድ የዲፕሎማሲ ምህዳር ውስጥ እንደ ብስል እና አስተማማኝ ሀገር እንድትወጣ የሚያደርጋት ታሪካዊ ምዕራፍ ነው።