የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ውይይት ተከታይ ሥነ-ሥርዓቶች እና የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሂደቶች ዝርዝር ትንተናየሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ጉባኤ ማጠቃለያ እና የሪፖርት አቀራረብ ሥነ-ሥርዓት

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ውይይት ተከታይ ሥነ-ሥርዓቶች እና የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሂደቶች ዝርዝር ትንተና

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ጉባኤ ማጠቃለያ እና የሪፖርት አቀራረብ ሥነ-ሥርዓት

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) በአዋጅ ቁጥር 1265/2014 (በአውሮፓውያን አቆጣጠር 1265/2021) መሠረት የተቋቋመው በአገሪቱ ውስጥ ያሉ መሠረታዊ ፖለቲካዊና ማኅበራዊ ቅራኔዎችን በውይይት ለመፍታትና ብሔራዊ መግባባትን ለመፍጠር ነው። ኮሚሽኑ በተለያዩ ወረዳዎችና ክልሎች ባካሄደው የአጀንዳ ማሰባሰብ ሂደት ካጠናቀቀ በኋላ ወደ መጨረሻው የብሔራዊ ምክክር ጉባኤ ምዕራፍ ተሸጋግሯል። ይህ ብሔራዊ የምክክር ጉባኤ የመጨረሻ ውይይቱንና ድርድሩን ካጠናቀቀ በኋላ የሚከተሉት ሕጋዊ፣ አስተዳደራዊና ሥነ-ሥርዓታዊ ተግባራት በኮሚሽኑ ማቋቋሚያ አዋጅ ላይ በግልጽ ተደንግገዋል። እነዚህ ተከታይ ሥነ-ሥርዓቶች የምክክሩን ውጤቶች ተቋማዊ መሠረት በማስያዝ ወደ ተግባር ለመለወጥ የሚያገለግሉ ዋና ዋና መንገዶች ናቸው።

በዚህም መሠረት ከዕርቀ-ሰላምና ከመጨረሻው የውይይት ጉባኤ ማጠቃለያ በኋላ ኮሚሽኑ የሚከተሉትን ተከታታይ ሕጋዊ ሂደቶች የማከናወን ኃላፊነት አለበት፦

• የመጨረሻ ሪፖርትና ምክረ-ሐሳብ ማዘጋጀት፦ ኮሚሽኑ የምክክር ጉባኤውን አጀንዳዎች፣ የውይይቱን ሂደት፣ በስምምነት የተደረሱ ውሳኔዎችንና የተገኙ ምክረ-ሐሳቦችን በጥልቀት በመተንተን ዝርዝር ሰነድ ያዘጋጃል። ይህ ሰነድ ምክረ-ሐሳቦቹ በተግባር ላይ ሊውሉ የሚችሉበትን ስትራቴጂና ዝርዝር ፍኖተ-ካርታ ማካተት ይኖርበታል።

• ሪፖርቱን ለሚመለከታቸው አካላት ማቅረብ፦ በአዋጁ አንቀጽ 10 ንዑስ አንቀጽ 10 መሠረት ኮሚሽኑ ያዘጋጀውን ዝርዝር ሰነድ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ ለአስፈጻሚው የመንግሥት አካል (ለጠቅላይ ሚኒስትሩና ለሚኒስትሮች ምክር ቤት) እና ለሌሎች ለሚመለከታቸው የመንግሥት ተቋማት ያቀርባል።

• ሪፖርቱን ለሕዝብ ይፋ ማድረግ፦ የምክክር ሂደቱ ሙሉ በሙሉ ግልጽነትና ተዓማኒነት እንዲኖረው ለማድረግ ኮሚሽኑ የተዘጋጀውን የመጨረሻ ሰነድ ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ በይፋ ያሰራጫል።

• የሰነዶችና የታሪክ ጥበቃ ማረጋገጥ፦ ኮሚሽኑ በሥራ ዘመኑ ያዘጋጃቸውን ሰነዶች፣ ዝርዝር ቃለ-ጉባዔዎች፣ የድምፅና የምስል ቅጂዎችን በጥንቃቄ አደራጅቶ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጽሕፈት ቤት እና ለኢትዮጵያ ቤተ-መዛግብትና ቤተ-መጻሕፍት አገልግሎት (ብሔራዊ መዝገብ ቤት) የማስረከብ ሕጋዊ ግዴታ አለበት።

ከዚህ በተጨማሪ፣ ኮሚሽኑ መንግሥት ከአገራዊ ውይይቶቹ የተገኙ ምክረ-ሐሳቦችን በተግባር ላይ ማዋል እንዲችል ግልጽና ተጨባጭ ዕቅድ እንዲያዘጋጅ አስፈላጊውን የሙያና የቴክኒክ እገዛ ያደርጋል። የምክረ-ሐሳቦቹን አፈጻጸም በየደረጃው ለመከታተል የሚያስችል የቁጥጥር ሥርዓት የመዘርጋት ኃላፊነትም የኮሚሽኑ የሥራ ድርሻ ነው።

ከምክረ-ሐሳብ ወደ ሕገ-መንግሥታዊ ማሻሻያ፡ የአንቀጽ 104 እና 105 ትስስር

በሀገራዊ ምክክሩ ወቅት ከሚነሱትና ከፍተኛ ክርክር ከሚደረግባት ዋነኛ አጀንዳዎች መካከል የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ጥያቄ አንዱ ነው። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (ኢፌዴሪ) የ1995 (የ1987 ዓ.ም.) ሕገ-መንግሥት ሆን ተብሎ በጥብቅና አስቸጋሪ በሆነ ሥነ-ሥርዓት እንዲሻሻል ተደርጎ የተዘጋጀ ሰነድ ነው። በመሆኑም ከሀገራዊ ምክክሩ የሚወጡ የምክረ-ሐሳብ ውጤቶች በራሳቸው በቀጥታ ሕገ-መንግሥቱን ማሻሻል አይችሉም። ይልቁንም፣ የምክክር ጉባኤው ምክረ-ሐሳቦች ሕገ-መንግሥታዊ ማሻሻያን የሚጠይቁ ከሆኑ፣ ሂደቱ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 104 እና 105 ላይ የተደነገጉትን ጥብቅ የሕግ መሥፈርቶች ተከትሎ መፈጸም አለበት።

በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 104 መሠረት፣ የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሐሳብን በይፋ ማመንጨትና ማቅረብ የሚችሉት ሦስት ሕጋዊ አካላት ብቻ ናቸው፦

1. የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) አብላጫ ድምፅ ሲደግፈው፣ ወይም

2. የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) አብላጫ ድምፅ ሲደግፈው፣ ወይም

3. ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች መካከል አንድ ሦስተኛው (1/3) የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ ሲደግፉት ነው።

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽኑ የመጨረሻ ምክረ-ሐሳቡን ካቀረበ በኋላ፣ ከላይ የተጠቀሱት ሕገ-መንግሥታዊ አካላት የምክክር ኮሚሽኑን ውጤቶች ተቀብለው በራሳቸው ስም የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሐሳብ ማመንጨት ይኖርባቸዋል። የማሻሻያ ሐሳቡ በአንቀጽ 104 መሠረት ከቀረበ በኋላ፣ ለውይይትና ለውሳኔ ለመላው ሕዝብና የሕገ-መንግሥቱ መሻሻል ለሚመለከታቸው የኅብረተሰብ ክፍሎች ይቀርባል።

በመቀጠልም ማሻሻያውን በሕግ ለማጽደቅ የሚከተለው ሂደት የሚወሰነው በሚሻሻለው የሕገ-መንግሥቱ ክፍል ላይ ነው። ሕገ-መንግሥቱ ማሻሻያዎችን በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፍላቸዋል፦

የሕገ-መንግሥት ማሻሻያ ሥነ-ሥርዓቶች ንፅፅራዊ መዋቅር

በሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ 11 ሥር በአንቀጽ 104 እና 105 የተደነገጉትን የማሻሻያ ሂደቶች በቀላሉ ለመረዳት የሚከተለው ሰንጠረዥ ዝርዝር ንፅፅር ያቀርባል፦

የሕገ-መንግሥቱ ክፍል	የሚመለከታቸው ድንጋጌዎች	የማሻሻያ ሐሳብ ማመንጨት (አንቀጽ 104)	የፌዴራል ተቋማት ማጽደቂያ ድንጋጌ (አንቀጽ 105)	የክልል ምክር ቤቶች ማጽደቂያ ድንጋጌ (አንቀጽ 105)	የሕዝበ ውሳኔ (Referendum) አስፈላጊነት
፩. መሠረታዊ ድንጋጌዎች (Fundamental Provisions)	- ምዕራፍ አንድ (ጠቅላላ ድንጋጌዎች) - ምዕራፍ ሦስት (መሠረታዊ መብቶችና ነጻነቶች) - አንቀጽ 104 (ማሻሻያ ማመንጨት) - አንቀጽ 105 (የማሻሻያ ሥነ-ሥርዓት)	- የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - የፌዴሬሽን ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - 1/3 የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ	- የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) ድምፅ፣ እና - የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ (2/3) ድምፅ ሲያጸድቁት	ሁሉም (100%) የክልል ምክር ቤቶች የቀረበውን ማሻሻያ በድምፅ ብልጫ ሲያጸድቁት ብቻ	አያስፈልግም (ሂደቱ በፌዴራልና በክልል ምክር ቤቶች ብቻ ይወሰናል)
፪. ሌሎች የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች (Other Provisions)	ከላይ ከተጠቀሱት መሠረታዊ ድንጋጌዎች ውጭ ያሉ ማናቸውም የሕገ-መንግሥቱ ክፍሎች	- የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - የፌዴሬሽን ምክር ቤት በ2/3 ድምፅ፣ ወይም - 1/3 የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ	የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና የፌዴሬሽን ምክር ቤት በጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ (2/3) ድምፅ ሲያጸድቁት	ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች መካከል ሁለት ሦስተኛው (2/3) የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ ሲያጸድቁት	አያስፈልግም (በሕገ-መንግሥቱ ውስጥ የሕዝበ ውሳኔ ግዴታ አልተቀመጠም)

ይህ ንፅፅር እንደሚያሳየው፣ የአገሪቱ መሠረታዊ ድንጋጌዎች (በተለይም በምዕራፍ ሦስት የተዘረዘሩት ሰብዓዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች) ላይ ማሻሻያ ለማድረግ የሁሉም ክልሎች ፍጹም ስምምነት (consensus) የግድ አስፈላጊ ነው። ይህም በክልሎችና በፌዴራል መንግሥቱ መካከል ያለውን የሥልጣን ሚዛን ለመጠበቅ ታስቦ የተደነገገ ጥብቅ መከላከያ ሥርዓት ነው።

የሰነዶች ጥበቃ፣ የአፈጻጸም ክትትል እና የተቋማት ኃላፊነት

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽኑ የመጨረሻ ድርድሮችንና ውይይቶችን አጠናቆ ምክረ-ሐሳቡን ካቀረበ በኋላ፣ የአፈጻጸምና የሰነዶች ጥበቃ ሂደቱ በሚከተሉት ተቋማዊ አሠራሮች ውስጥ ያልፋል፦

• የመንግሥትና የአስፈጻሚው አካል ኃላፊነት፦ ምክረ-ሐሳቡ በይፋ ከቀረበ በኋላ፣ አስፈጻሚው የመንግሥት አካል ከኮሚሽኑ በሚያገኘው ድጋፍ መሠረት ተጨባጭና ግልጽ የሆነ ብሔራዊ የትግበራ ዕቅድ ያዘጋጃል። መንግሥት የምክክሩን ውጤቶች በፖሊሲና በሕግ ደረጃ ተግባራዊ የማድረግ ከፍተኛ የፖለቲካ ግዴታ አለበት።

• የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ክትትል፦ ኮሚሽኑ ተጠሪነቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በመሆኑ፣ ምክር ቤቱ የምክረ-ሐሳቦቹን አፈጻጸም በቅርብ የመከታተልና የመቆጣጠር ሥልጣን አለው። ኮሚሽኑም የአፈጻጸም ክትትል ሥርዓቱን በመዘርጋት ሪፖርቶችን ለምክር ቤቱ ያቀርባል።

• የሰነዶችና የታሪክ ጥበቃ ሥርዓት፦ በአገራዊ ምክክሩ ወቅት የተዘጋጁ ማናቸውም ሰነዶች፣ የተመዘገቡ ቃለ-ጉባዔዎችና ተዛማጅ የታሪክ መዛግብት በሕግ ተደራጅተው ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጽሕፈት ቤትና ለኢትዮጵያ ቤተ-መዛግብትና ቤተ-መጻሕፍት አገልግሎት (ብሔራዊ መዝገብ ቤት) ይተላለፋሉ። ይህ አሠራር ለወደፊቱ ብሔራዊ የምርምርና የታሪክ ማጣቀሻነት የሚያገለግል ትልቅ ብሔራዊ ሀብት ይፈጥራል።

ይህ የተቋማት የሥራ ድርሻና ትስስር፣ ብሔራዊ ምክክሩ በውይይት ብቻ ታጥሮ እንዳይቀርና በተግባር አገሪቱን ወደ ዲሞክራሲያዊ ሥርዓት ሽግግር ለመምራት የሚያስችል መዋቅራዊ ዋስትና ለመስጠት የተነደፈ ነው።

የፖለቲካዊና ተቋማዊ ተግዳሮቶች ትንተና እና የወደፊት ተስፋዎች

ምንም እንኳን የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን በአዋጅና በሕግ የተደነገጉ ግልጽ የአሠራር ሥርዓቶችና ተከታይ ሂደቶች ቢኖሩትም፣ በተግባር ግን ሂደቱ በርካታ መዋቅራዊና ፖለቲካዊ ፈተናዎችን እንደሚጋፈጠው የዘርፉ ተንታኞች በጥልቀት ያሳስባሉ። በአማራ፣ በኦሮሚያና በትግራይ ክልሎች የሚስተዋሉት ቀጣይነት ያላቸው የታጠቁ ግጭቶች እንዲሁም አንዳንድ ተቃዋሚ ኃይሎች በሂደቱ ላይ ያላቸው እምነት ማጣትና አለመሳተፍ፣ የምክክሩን የመጨረሻ ምክረ-ሐሳቦች ሕጋዊ ቅቡልነትና አገራዊ ተፈጻሚነት በእጅጉ ሊገታው ይችላል። በተጨማሪም በልሂቃን መካከል ያለው ሥር የሰደደ አለመተማመንና ፖለቲካዊ መከፋፈል በምክክር ሂደቱ ማጠቃለያ ላይ የሚደረሱ ስምምነቶችን ለመተግበር እንቅፋት ሊሆን ይችላል።

ከዚህ አኳያ፣ ብሔራዊ ምክክሩ ወደ ስኬታማ ፍጻሜ እንዲያመራና ከመጨረሻው ውይይት በኋላ ያሉት ሥነ-ሥርዓቶች በአግባቡ እንዲተገበሩ የሚከተሉት ስልታዊ እርምጃዎች መወሰድ ይኖርባቸዋል፦

• ሁለት መሥመር ያለው የሰላምና የውይይት መዋቅር (Two-track peace architecture) መዘርጋት፦ በአንድ በኩል ከታጠቁ ኃይሎች ጋር በቀጥታ የሚደረግ የፖለቲካ ድርድርና የተኩስ አቁም ስምምነት መፍጠር፣ በሌላ በኩል ደግሞ ሕዝባዊና ሲቪክ የምክክር መድረኮችን ማስቀጠል አስፈላጊ ነው።

• የመንግሥት የፖለቲካ ቁርጠኝነት፦ መንግሥት በምክክር ሂደቱና በኮሚሽኑ የውሳኔ አሰጣጥ ላይ ምንም ዓይነት ጣልቃ ገብነት ሳያደርግ ነጻነቱን ማክበርና ከምክክሩ የሚወጡትን የፖሊሲና የሕግ ማሻሻያ ምክረ-ሐሳቦች ለመቀበልና ለመተግበር ዝግጁ መሆኑን በተግባር ማሳየት አለበት።

• ሕገ-መንግሥታዊ ሥነ-ሥርዓቶችን በጥንቃቄ መከተል፦ በምክክሩ የመጨረሻ ውይይት የሚደረሱ ስምምነቶች የሕገ-መንግሥት ማሻሻያን የሚጠይቁ ሲሆን፣ በአንቀጽ 104 እና 105 የተቀመጡትን እጅግ ጥብቅና ግልጽ የሆኑትን የፌዴራልና የክልል ምክር ቤቶች የአጸዳደቅ ሂደቶች በጥንቃቄ መከተልና ሕጋዊ ሒደቱን ማክበር ይገባል።

በአጠቃላይ፣ የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር የመጨረሻ ስኬት የሚለካው በተደረጉት ስብሰባዎችና ውይይቶች ብዛት ሳይሆን፣ የምክክሩ ማጠቃለያ ምክረ-ሐሳቦች በጥንቃቄ ተቋማዊ ሆነው፣ በሕገ-መንግሥታዊ ሥነ-ሥርዓቶች ውስጥ አልፈው፣ ወደ ተጨባጭ ሰላም፣ ዕርቅና ዲሞክራሲያዊ የሥርዓት ግንባታ መሸጋገር ሲችሉ ብቻ ነው።